FA'ALUPEGA
Susū mai oulua suafa o Salea ma Sa’oleitiiti
Afio mai oe le matua, o lau afioga Alaimoana
Maliu mai Sā Alaimoana, fa’apea le mamalu iā te oe Falealili
Tulouna le pa’ia tele o le afio’aga, o pa’ia mai le vavau e o’o i le fa’avavau, tau ia ina ‘ou saua i le va ‘ina ne’i o’u malaga loa ae se’i o’u afeaina lape o upu i sala le gagana, auā e faigatā Samoa o le aomamala i le fa’asouga o ao ma le atufolasa. O le pa’ia ma le mamalu maualuga o le afio’aga i ona tulaga fa’alupelupeina. Aiga o tupu, Aiga o pāpā, Aiga o nofo. E leai se na te gafataulimaina, auā ua ta’o’oto a’o ni alao’o. O le fale tulutulu i tao a’o le fale fo’i e tulutulu i moana. O le vao filifili, o le fue lavelave, o le i’a iviivia, fai mai a sēsē lona auauina, e laoa ai le tagata, tulou. O le ala fo’i lea ua si’i ai lo’u va’a, e ala i le mafua ali’i ua laga, ona o lo’u fia pa’i i le vai o le tama talu ‘ata ua totō o le ‘ava. E i ai ona ‘ou valuvalusia a’a o le la’au pe tēfā le tauala i le tōfā ma le faautaga i le pa’ia o le afio’aga ua mafua ai ona ‘ou le utuvai i le fuiniu, ‘ae ua ‘ou utuvai i le fuisa’a e afua atu i lenei galuega, sa fa’atalatalanoa ai ni isi o tua’ā matutua ma toe ulutaia o le afio’aga ua mafua ai ona tatala le ato ponapona e ala i le fa’asoa.‘E leai se ‘atoa i le liu o lo’u va’a pe ana le o gatasi ma le finagalo o le Atua, semanū e atafasaina fa’afuga o la’au e to’ulu lenei faamoemoe . E matua atu iinā, ‘o ‘oe o le matua faitama.
‘Afai e iai se mea e fa’aletonu i luga i lenei 'upega o tafa’ilagi, ia fa’amagalo le auauna, auā ‘ou te talitonu o lou leo o le a manuia ai lenei taumafaiga vaivai. E poto lava le tautai, ae sēsē ma 'ela ai le va'ai.
VI'IVI'IGA O LE ITŪMĀLŌ O FALEALILI
Falealili uma, i o ma o
Ta fia faalogologo i sou leo
Ua a’ave tala o le mālō
Ua leai se manu e toe olo
Falefitu e, Falealili ma Aleipata
Faapea ma le Atu Safata
‘A ‘e fia faatau moa lafo ane sau ‘afa
Ae soia lava le fetui ala
E aogā foi fa’aga tama
E masani i le tupulaga
{ TALI }
Fa’amāne’ene’e, ‘aua le minoi tele
Ae teu le ta’alo ma le loto maualalo
Olioli malie, ‘aua le pisa ō
Faato’ā vivini o le moa/toa ina ua mālō
Satalo e, o le uso na totō
Teuteu ia le itūmālō
Falealili e, ia maopo’opo
O le mea sili lea e malie ai lou loto
Lata penina o le auro lea
Oi lata pululipano e po’o fea
Oe la’u manamea e lē fa’agalo i aso fai pea
O lo’u fiafia e, ua le gata mai lea
Aloalo malie lau va’a Samoa i lou sami lanu moana
Ua e ofi atu i le ava ma e pesepese le taulaga
Ua tuanai o le atu vasa ua fetaiai i le ava fatafata
Samoa e, amuia oe, ua taunuu ma le manuia lau faamoemoe
LUATUALEVAVE
O Tafatafa, ‘o le igoa lea o le nu’u e soso’o ma Malaemalu i Falealili i le itū i Saute. O le nu’u tuai o Tafatafa i luga o le sami-o lo ‘o i ai le “Vai’ula”-a’o uta e latalata i le alatele o lo ‘o i ai le “Ana o Tausulu”
O le talatu’u o le Vai’ula ‘e fa’apea o le tama o Pouliulilegaga, o le atalii o Tuisamoa, lea sa avea ma atalii fai o Malietoa Faigā. O le tama lea na asiasi iā Malietoa Faigā i se tasi aso-ma na iloa ai le to’atele o tagata sa la’u ane i luma o Malietoa e fai ai ona aso.
I le taofi o Pouliulilegaga, ‘o le fai o aso o Malietoa i tagata ola, ‘e lē pogai ‘ona o lona mana’o e taumafa tagata, ‘ae ua na ‘o se sasa i tagata ina ia latou iloa ai 'o ia o Malietoa le tupu 'o Samoa.
Ua o’o i le isi aso, ona feiloa’i lea o Pouliulilegaga ma ni taulele’a se to’alua mai Savaii, na ōmai e aumai se tasi o le latou ‘āiga mo le aso o Malietoa. Na ōmai lava nei taulele’a mai Savaii ma loimata ona o le sauā o Malietoa.
E taunu’u atu Pouliulilegaga ‘o fetāgisi mai lava nei taulele’a, ona faapea ane lea o le tasi o i la’ua iā Pouliulilegaga, “Na ma ōmai e aumai lo ma uso laititi mo le aso o Malietoa, auā ua o’o mai le fa’asologa i lo matou ‘āiga.
Sa tali atu Pouliulilegaga, “aua le popole ae ō loa e fati ane se launiu- e fili ai ‘o ia e pei o se i’a ma ‘ave i luma o Malietoa. Sa fefefe taulele’a e fai lenei tonu, ‘ae sa augani atu pea Pouliulilegaga, ‘ia fai le mea ua ‘ou fai atu e fai.
Ua avane loa le launiu ua fili ai le tama o Pouliulilegaga ma tausoa atu loa i luma o Malietoa. Ua malele atu le Malietoa e tatala le fili ma sa fa’apenā loa ona fai.
Ua fa’ate’ia le alii ina ua silasila atu, ‘o lona atalii lava lenei ua fili e pei o se i’a.
O le to’atama’i tele o Malietoa na alaga atu ai loa, “Sole, e lua ni atua e tapua’i i ai Samoa?
Fai mai le mau a Tafatafa-o iinā tonu lava na maua ai le igoa o le tama o “Luātua” po ‘o le “Lua-atua.”
Ua o’o i le tasi aso ona momoli mai lea o le mana’o o le Tuimanu’a iā Malietoa ina ia afio atu i le matematega.
Ona sauni lea o le malaga a Malietoa i Manu’a. O le ‘au-malaga o Folasaitu, Folasalei’ite, Fata ma Maulolo, peita’i ‘ua faate’ia Malietoa ina ua silasila atu iā Pouliulilegaga i luga o le va’a. Ina ua taunuu le malaga, sa fai loa le ‘ava o le feiloaiga. Sa muamua ona alaga le ipu i le Malietoa, ‘ae lē masani ai, ‘auā e maualuga le Tuimanu’a i le Malietoa.
O le tama o Pouliulilegaga, sa nofo i le talātua, ma ina ua faalogo atu ua malele le ipu a le Malietoa, sa fesili ifo i lona loto po ‘o le a fo’i lenei togafiti ‘a le Tuimanu’a ua fai?
Ua aga’i atu nei le tautū ‘ava i le tala o lo ‘o susū ai le Malietoa , e tau’a’ao atu lana ipu, ae sa fa’afuase’i lava ona oso atu Pouliulilegaga mai le talātua sa nofo ai, se’i le ipu mai le lima o le tautū-‘ava-ma inu loa.
Talofa e iā Pouliulilegaga ma lona mata’alia. Ua na inu le ‘ava ma ua oti ai. E moni lava lona masalosalo i togafiti a le Tuimanu’a.
O le ipu na ‘alaga mo le Malietoa-ua uma ona ave i ai le vai ‘o’ona. Ua lavea’ina e Pouliulilegaga lona tamā o Malietoa. O le mata’alia o Pouliulilegaga na maua ai lona fa’alupega o “Luatua le vave,” Ua vevesi le ‘ava o le feiloaiga talu ai ua maliu le tama o Pouliulilegaga ma ua to’atama’i tele Malietoa.
O lea na toe taliu fa’anatinati mai ai i Upolu Malietoa ma le ‘aumalaga, ma ‘aumai lava le tino oti o Pouliulilegaga. Ua sau pea le malaga i le vasa ma ina ua va’aia laufanua o Falealili –sa afe loa i ai e ‘ave Luatualevave iā Tuisāmoa e lagomau ai. Ua o’o le va’a i le aloalo ona folau ai lea aga’i i le maota o Tuisāmoa e latalata i uta.
Ona latou afe lea i Tafatafa e asu vai, ona malele atu lea o Malietoa, ‘e lelei ona fa’amālū le malaga ma fa’ata’ele ai Luatua. Ona latou ‘ave lea o Luatua ua fa’ata’ele ma ua latou ofo i le mea ua tupu.
Fai mai e fa’ata’ele atu Luatua ‘ae faasuati mai. E fa’apea le tala o le palapala mai le fofoga o Luatua lea na liua ai le suavai e peiseai o le toto e o’o mai i le asō.
O le pogai lea o le upu o “Luatuanailevai’ula”ma ua iā te ia le igoa o “Luatualevave.”