TALA I LE MALIU O IOANE VILIAMU
NARETA (NARRATOR):
O le tala i le maliu o Ioane Viliamu, le toa o le vasa i Saute. O se tasi lea o ma'a taua; 'o le filifili 'auro le motusia a le Atua mo lona lava alofa tunoa i lenei lalolagi. O le tala lenei, 'e 'umi ma le fa'amomoi loto, 'ae 'o le 'a toe 'a'apa i le talafa'asolopito i lona fanau mai, i lona nu'u po 'o lona atunu'u. E le toe 'a'afia i lenei fa'amatalaga le tulau'ele'ele ane o le ali'i i Safune ma Sapapali'i i le motu o Savaii i le tausaga e 1830, 'aua 'ua lauvivilu i le fa'alogo so'o i lauga 'a le 'aupuputoa ma e fa'afaleupolu ma latou fa'apea ane ai:
"O LE TAEAO SILI, LEA UA UTU AI LE TOTO MASA'A MA LE FEAINA'I O SAMOA. O TAEAO NAI MATANIU FEAGAI MA LE ATA LEA."
O le vaitaimi lea 'e fia tulituliloaina i lau matau mai, o le taimi sa fai ai le sauniga lotu fa'amavae i le nu'u i Saleimoa i le motu i Upolu. Sa ta'ita'i lava le ali'i o Ioane Viliamu, 'aua 'o lea 'o le 'a lauga fa'amavae ai i le atunu'u 'ae sauni atu mo le malaga i isi motu o le Pasefika. O se sauniga na matua tumu i tagata o nu'u 'ese'ese sa fa'atasi atu iai 'ona 'o le alofa i le ali'i misionare 'o le 'a folau 'ese atu. I le fa'ai'uga o le sauniga na tutu atu ai ni isi tagata Samoa ma lauga atu 'e fa'amavae atu ia Ioane Viliamu.
(Ua ta le logo o le lotu 'ae gasolo atu le 'aulotu mo le lotu fa'amavae)
IOANE VILIAMU:
O le 'a tatou tapua'i atu i le Atua.
To maia ia te a'u faitoto'a o le amiotonu, 'oute ulufale atu ai, ma 'ou vivi'i atu ai. Tatou ifo ma tatalo i le Atua.
Le fa'afofoga tatalo e, afio maia nei, 'ina 'ia matou iloa ona tapua'i atu i lau afio i le agaga ma le fa'amaoni. O le tatalo lea e ala i le suafa o Iesu lo matou Ali'i ma lo matou Fa'aola, Amene.
Tatou vivi'i i le Atua i le pese e (110)
IOANE VILIAMU:
O le 'a tatou faitau le Afioga Pa'ia a le Atua.
Galuega 20:34-38.
O le a tatou faitau feauaua'i. (Faitau)
Ia manuia i tatou uma ona 'o le faitauina o lana Afioga Pa'ia.
O le a tatou toe vivi'i i le Atua i le pese e (179)
IOANE VILIAMU:
O le 'a maua le matua i le tusi sa tatou faitauina: Galuega 20:36-38 (Faitau fa'atasi).
FA'AMAVAEGA:
'Oute le toe tautala atu ia te 'outou 'i ni 'upu e tele, 'ae 'o le a lava le mea 'o lo 'o fia maua 'e le Atua, lou fa'atuatua, 'o lou alofa ia Iesu le alo pele o le Atua lava. O le talalelei lena. 'Ae o le 'a tatou fa'amavae nei, 'aua lava ne 'i te'a 'ese lea mea ia te 'outou le 'au pele e, o lou pale tumau lena. 'Oute le iloa nei pe tatou te toe feiloa'i. Ne 'i mavae 'ese lou alofa ia Iesu, 'o le na alofa mai ia i tatou.
O le a tatou toe vivi'i atu i le Atua i le pese e (363).
TAGATA SAMOA:
Lo matou tama pele e, Ioane Viliamu, 'ua o'otia i matou i lau lauga fa'amavae. Se a le uiga o nei 'upu 'ua 'e saunoa mai ai? Sa fa'apea le taofi 'e te le toe alu 'ese ma Samoa. Sa fa'apea po 'o le a le finagalo o le Atua i le Lagi i lau susuga, 'e te 'efu'efu i Samoa nei, tulou. Ioe, 'oute tautala sa'o atu, 'ae ui i lea, 'e le finau le la'au mago 'i le la'au mata, 'ae fa'apea ia ona fai, 'ae ia 'e alofa Viliamu, 'ia 'e toe fo'i mai lava i lau fanau, 'o 'oe 'o lo matou tama Viliamu.
TAGATA SAMOA:
E mo'omo'o fa'alupe o naumati, 'ina 'ia tatou nonofo pea, 'e fia tausi pea 'oe se'ia 'uma a tausiga. E le mafai fo'i 'ona galo atu. E te tu'uva'a atu lava ma lo matou nei alofa 'e le 'uma. 'Oute fa'afetai atu lava i lau susuga ona 'ua 'ou iloa ma le mautinoa 'o le 'a 'e malaga 'ae 'ua olaola le galuega a le Atua iinei i Samoa. Ia fa'amanuia lau malaga Viliamu. A iai ni mala, 'ia fa'ataumamao 'ese, 'a ia fa'asaoina le faigamalaga. O le 'a 'e alu ma o matou ola ........................ (Usu loa le pese)
Soifua oe Viliamu ..........................
IOANE VILIAMU:
Ia 'outou loto tetele i le Ali'i ma le malosi 'o lona mana, 'aua 'e aoga ia te 'outou lo'u alu 'ese. E le 'aia fo'i 'outou ia te 'outou, o a'u fo'i ia te a'u, 'a 'o le Atua lava. Ia faia le finagalo o le Atua, 'ae le 'o so tatou loto. Fa'afetai atu mo a 'outou fa'amanuiaga 'ua o'o mai. O lenei le 'au pele ia Iesu Keriso. Ia 'outou manuia.
Samoa e, 'o le 'a tu'ua 'outou, 'ia 'outou alolofa i le tina ma le fanau 'o le 'a tu'ua. Ia 'outou alofagia 'i latou 'ona 'o a'u.
(Savalivali atu ma fa'amavae ma tagata 'ae mulimuli 'ona fa'amavae ma lona faletua o Mere ma lana fanau)
MERE:
Ioane Viliamu, 'ia alofa le Atua i lau malaga. Alofa mai Viliamu 'aua lava ne'i 'e afe i Eromaga. Take care of yourself my love, and may God bless you. Hurry back home.
VILIAMU JR:
Goodbye Father. I'm gonna miss you. (E tautala ma talotalo atu lona lima i lona tama o Ioane Viliamu)
IOANE VILIAMU:
Mary, Mary don't worry, take care of the kids. I love you, til we meet again.
FAFINE: Talofa e, ia okay Viliamu ........ Ku pai
FAFINE: Suga, o le a 'ea le kala a Vili ga fai ia Mele. Makua le malamalama a!
FAFINE: Ua a la le le a'oga. E kuli atu e makua i le a'oga faife'au 'ae alu ka'alo mapu i le makafaga.
FAFINE: Suga e, ku'uku'u mai i lalo lau fu'a, 'e le fa'apea 'ua maua lau tusi pasi ga 'e fia teine mamafa mai la'ia, 'ua 'e iloa. E tasi a la'u oso aku i le a'oga 'ae le 'umi 'ae 'uma, maua loa ma la'u kikeli, fai keke la'ia.
FAFINE: Ae sa'o a! Pei a le kikeli a lau uncle lea ga 'ai 'uma 'e le 'aiga 'o lona to'alua (tautala fa'aulaula)
NARETA (NARRATOR):
Ua folau 'ese atu nei le va'a mataloloa o peau o le Atu Samoa, 'ae 'ua nofo nei Samoa ma le loto momomo, 'aemaise le faletua ia Mere ma le fanau, tau lava 'ina 'ia manuia le fa'amoemoe. Ua tafa mai ata 'o le aso fou, 'ua taunu'u nei le faigamalaga i uta i le motu o Eromaga (UA AO AKAGA KIA VUKUANI). O le aso lea na finau ai Ioane Viliamu 'e tatau ai 'ona tulau'ele'ele i le motu o Eromaga. Ua toe alu a'e nei Ioane i luga o le fogava'a ma le mea va'ai 'e va'ava'ai ai i uta i le motu. Sa ia le iloa atu ni isi se to'atele 'ae na 'o se tagata 'o le atunu'u ma lona paopao 'o lo 'o lafilafi mai ma ana teuga fa'aleatunu'u.
O lea na toe alu ane ai Ioane Viliamu ma fa'ailoa i le kapeteni o le va'a o (Captain) Robert Clark Morgan (Mokana) le mea na ia va'aia. Sa toe fa'ata'uta'u atu ai lava Mokana 'ina 'ia 'aua le o i uta, peita'i 'ua le mafai lava le finau o Ioane Viliamu 'ina 'ia fa'atelea'i ma o ai lava i uta i le motu o Eromaga. O lea na feosofi ai loa i le pailate i latou o James Harris (Harisi) le ali'i misionare, Kigi Hama, Kapeteni Mokana ma Ioane Viliamu aga'i i uta. Ua latou va'aia ni tagata i le matafaga i le mulivai. E fa'atalofa atu i ai Ioane Viliamu 'ae leai se tali mai. O iinei lava o le 'a 'outou silasila ai i fasiga o ali'i misionare o Harisi fa'atasi ai ma Ioane Viliamu ma maliliu ai lava. Ua moni ai le tasi 'upu, "E! UA MALILIU TOA 'UA MAUMAU AI AUUPEGA O LE ATUA (TAUA)."
IOANE VILIAMU:
Talofa, talofa. (E leai se tagata e tali o le to'atolu lea e i uta. Ona tago lea o Viliamu i le pakete ma fa'asino e fia inu, 'ae sau loa le isi 'ave le pakete ma galo nimo atu ai ma le isi to'alua).
MOKANA:
Viliamu, Viliamu, 'e leai lava se fafine 'o iloa atu po 'o se tamaitiiti fo'i. Ae ia 'e manatua fo'i, 'a 'e le iloa atu se tasi o le tinifu, 'o le fa'ailoga lea 'o le taua. Viliamu, Viliamu 'ua 'e lagona mai 'ea le tala.
IOANE VILIAMU:
Ioe, Ioe, Ioe ................... Atonu lava 'e le afaina (Ua aga'i atu Harisi i uta 'i le mea lea 'e ui atu ai tagata o le nu'u, 'ae taotao atu i tua le ali'i o Ioane Viliamu, 'ae sau loa le tagata ma le pakete, tu'u ia Ioane Viliamu 'ae toe alu i uta. Ona inu lea o Viliamu ma alu atu ai i uta i le mulivai, 'ae va'aia loa 'e Harisi 'ua tuli ane 'e tagata o le atunu'u, 'ae tatao ane ia 'e isi tagata aga'i i le matafaga. Na maliu muamua le ali'i misionare o Harisi, 'ae tuli tatao pea Ioane Viliamu i le matafaga. Ua se'e ai Viliamu i le ma'a ma pa'u ai. Na taia 'e le tagata i le uatogi ma maliu ai.
MOKANA:
AUEEEEEEE, AUEEEEEE! UA MALIU LE TOA O LE TALALELEI ..............................
NARETA (NARRATOR):
OI TALOFA........... E le mafai lava 'e ni 'upu ona fa'amatalaina lenei tala mafatia. Ua toe fo'i atu nei le SAVALI O LE FILEMU i Sini Ausetalia 'aua 'ua le mafaia se togafiti 'e laveaiina ai le tino o le ali'i misionare. Ona alu lea o le va'a ma taunu'u i Ausetalia ma 'auina mai ai le manuao ma le 'aufitafita ma latou toe aga'i ai i le motu o Eromaga. Sa latou fa'apotopoto le nu'u ma latou ta'utino mai ai 'ua 'uma ona latou 'aina le tino o le ali'i, 'ae na 'o ponaivi na maua. 'Ona 'ave lea o ivi i Samoa.
'Ua logo Malietoa i Sapapali'i i lenei tala vale, na folau loa le ali'i i Upolu, ma taunu'u i le nu'u i Fasito'o-Tai, 'ae 'o lo 'o si'omia le fale 'e tagata Samoa alolofa ma le tagi tele, 'ae taunu'u loa le ali'i ma le fa'anoanoa lava. O lo 'o la'ei le ali'i i ona la'ei fa'aleatunu'u ma ia fa'apea ane ai: E! SE MEA A TIGA O LE ALOFA.
MALIETOA:
(UA TU MA LE ALAGA TELE)
OI! AUE! LO'U TAMA EEEE! VILIAMU. Sa 'ou fa'apea 'e le fa'apenei ona fai sa ta mavaega. O le a lenei mea 'ua e fai? Lo'u atunu'u o Samoa sa ufitia i le pouliuli, 'ao lenei 'ua fa'aolaina i le talalelei 'ua 'e 'aumai Viliamu. VILIAMU E! Samoa sa vava mamao ma le alofa, 'ae ua e 'aumai foliga o Iesu le Ali'i o le ola. 'A 'o lenei 'ua fa'apenei 'ona 'e sola.
(Ua ulufale Malietoa i totonu o le maota ma to'otuli i tafatafa o Mere ma 'ua tutulu)
NARETA (NARRATOR):
Soma e, le 'au uso e, o le ata fo'i lea o Iesu Keriso. E le 'o se misionare, 'ae 'o le Ali'i o le Talalelei. Talofa i lea tagata aoga, le vao puanea ma laufanua pau. E pogipogi ona atumauga ma le vao taligoligoa, le mulivai palapala ma le apitagalu ua fati toto. O le ali'i e fia fai uo i tagata fe'ai 'uma lea na ia fia avatu ai le talalelei i le alofa o le Atua, 'a 'o lea ua popoi 'e le tagata fa'apaupau ma sausau ifo le ta e tasi i le uatogi ma tau i lona ulu, oi talofa, 'a 'o goto ifo le to'i i lona ivitu. Lo'u nu'u e, se 'i o tatou mafaufau atili i ai ma le filemu lava.