TAEAO NAI FALEU MA UTUAGIAGI

O le “Taeao” po ‘o le “Aso” lea na taunu’u ai i Manono (Salei’ataua-Salua) faia’oga misionare o le lotu Metotisi mai Toga. Sa pu’upu’u aso o le malaga i Samoa, ‘ae toe fo’i loa i Toga, ‘ona o le tausaga o le pouliuli o Samoa. E 8 tausaga talu na taunu’u ia Hura i Manu’a, ‘ae taunu’u loa le lotu Metotisi i Manono. (1820-1828).

TAUNU’U PETER TURNER I TOGA

 

E talu ai ona ‘o le manuia o tala’aga o le galuega a Lawry i Toga, sa toe tofia ai ‘e le komiti i Lonetona ia John Thomas ma John Hutchinson ‘e fa’aauau le misiona i Toga ma taunu’u ai i Toga i le aso 28 o Iuni 1826.

 

O le tausaga e soso’o ai, 1827, sa taunu’u ai Nathaniel ma William Cross i Toga ma amatalia ai le galuega fa’amisiona. I le tausaga e 1831, sa malaga mai ai se ‘aumalaga o misionare ma taunu’u ai i Toga, sa ‘auai ai ma Peter Turner i lenei malaga. I le taunu’u ai i Toga, sa toe tofia ai Peter Turner ‘e amata se isi misiona fou e malaga mai mo Samoa ma taunu’u ai i le tausaga e 1835.

 

O le ulufale mai o le sosaiete misiona Uesiliana i Samoa, ‘o se tulaga uiga ‘ese i nei misionare pe ‘a fa’atusatusa atu i le tele o vaega o le Pasefika na o’o iai le latou tala’iga. Sa ta’ua e Niel Gunson, ‘e fa’aigoaina lenei galuega fa’amisionare i Samoa, ‘o se “follow up”, ‘auā ‘e taunu’u misionare, ‘ua iai le tapua’iga fa’a-metotisi sa amataina e misionare Samoa (Native Missionaries). I se isi manatu o Gunson, o lenei tala’iga, ‘e fa’aigoaina ‘o le “Invited Mission” i laufanua o Samoa. O le afuaga o lea tulaga, ‘ona ‘o le va nonofo ai o tagata Samoa ma tagata Toga. O le tausaga 1831, sa fa’ato’ā amana’ia ai le iloiloina o le talosaga a Lilomaiava Tuinaula o Samoa, mo se misionare pa’epa’e (white missionary) e tauala i le tupu Toga ma John Thomas.

 

Sa ta’ua e Martin Dyson, mai le ripoti a misionare sa i Toga, sa latou tu’uina atu le talosaga a Lilomaiava i le komiti tutotonu i Lonetona ‘ina ‘ia mafai ona ‘auina mai se misionare mo Samoa.

 

MALAGA MAI PETER TURNER I SAMOA

 

O le aso 15 Ianuari 1835, sa tu’ua ai e Peter Turner ma lona to’alua ma nisi o faia’oga Toga e to’alima le nu’u o Vava’u ‘e fa’amoemoe mo Niua ma folau mai ai i Samoa. Peita’i, sa afatia le folauga ma fa’aleagaina ai le latou va’a ‘ae sa latou taunu’u lava i Niua ma ‘aumau ai pe a ma le 5 o masina. ‘A ‘o iai i Niua, sa a’oa’oina ai e Peter Turner le Gagana Samoa, ma ia tapenapena ai mo lana galuega tala’i i Samoa.

 

O le aso 16 Iuni 1835, sa tu lau’ele’ele ai le va’a o Peter Turner ma lona to’alua ma faia’oga Toga i Faleū, Manono. O faia’oga Toga o Panepasa Ahogalu, Penisimani Latusela, Ilaisia, Inoke fa’apea ma Panepasa Moala. Ina ‘ua taunu’u ai, sa ia iloa ai, e pe a ma le 2,000 tagata ua tapua’i i le Lotu Toga. E 40 afio’aga o Savai’i, 25 afio’aga i Upolu, ma le tolu i Manono.

 

O Faleū Manono, o lo ‘o iai le matai tāua o Leiataua Lesā Putetele, ‘a ‘o le aso lea ‘o lo ‘o faia ai le fono i le maota fono e igoa iā Luatimu. Peita’i, sa fa’ate’ia le fono ‘ina ‘ua logo mai ‘e taulele’a, ‘o lo ‘o iai le va’a i se tasi o ava o le nu’u ‘e igoa iā Tuie. E fa’apea le tala, sa fa’atonuina ‘e Leiataua se tasi o tulafale o Talo le igoa, ‘e va’ai pe o se fou pe leai. O lona uiga, se ‘i va’ai po ‘o se va’a tau po ‘o se va’a o taua pe leai. 

 

Sa mae’a le fono ‘ina ‘ua fo’i mai Talo ma le tala, ua ofi mai le va’a i le ava i Tuie. Sa matua’i to’atama’i Leiataua ma fa’apea atu, “Faleu fe’ai, ai le va’a” ‘o lona uiga, sauni e tau. E ui i lenei matamata ita, ‘ae na liua ina ‘ua va’ai atu, o lo ‘o agiagia i lenei va’a se ‘ie pa’epa’e o le fa’ailoga o le filemū, ma latou va’aia ai se tagata pa’epa’e, o lo ‘o tū i luga o le va’a ma ona la’ei pa’epa’e fa’atasi ai ma se tusi (bible) o lo ‘o u’u i lona lima i luga, o le fa’ailoga o le filemū ma le loto maulalo. 

Ina ‘ua va’aia e Leiataua Putetele lea va’aiga, sa ia mautinoa ai o le fe’au o le filemū ma fa’apea ai “Faleū, fifilemu”

 

Sa ulufale Peter Turner ma lana ‘auva’a i le maota fono, ma fa’afeiloa’i fo’i ‘e le nu’u. Sa fesiligia fo’i le fa’amoemoe o le malaga, ma ta’ua ai e Turner le sini o le faigāmalaga e ala i le fa’atalaleleiina o Samoa, i le afioga a le Atua. Sa tula’i Turner ma tatalo, peita’i na taliē le nu’u ma faifai, ‘ae sa le ‘i tu’ua ai le tatalo pea o Turner. Na liua uma lava tagata ‘ina ‘ua fa’alogologo mo le taimi muamua i se tatalo.

 

Sa talia aloa’ia e Leiataua Putetele le savali a Turner. O lea sa ofoina ai e Turner se meaalofa, o le seleni, e fa’ailoa ai le agaga fa’afetai i le talileleia o le malaga. O ni isi ia o lagisoifua na maua i le taunu’u mai o le talalelei i Samoa, sa suia ai le suafa o Leiataua Putetele iā Leiataua Seleni.

 

TAEAO O LE LOTU METOTISI

 

O le taunu’u ai o Turner i le 1835 i Faleū, na maua ai le taeao o le Ekalesia Metotisi, o le taeao nai Faleū ma Utuagiagi. E fa’amanatu ai, o le taunu’u ai o Peter Turner, o le ulua’i pou o mālō mo le Ekalesia Metotisi i Samoa.

SOSAIETE MISIONA UESILIANA I SAMOA

 

Sa galue lava Turner e tusa o le manulauti ma le anavatau o le misiona e tusa ai ma faiga fa’avae ma taiala sa fa’aaogāina i Toga ‘ina ‘ia mafai ona ‘ausia ia faamoemoe o le fa’atalaleleiina o Samoa. Sa mamafa lava i le laugaina o le ‘Upu a le Atua, faia o mafutaga tatalo aemaise o asiasiga i so’o se nu’u. Sa ia fa’aaogāina va’a e fa’ataunu’u ai asiasiga, ‘e le gata o Upolu nei ‘ae fa’apea fo’i Savai’i. 

 

I le 1835 lava, sa ia ‘aumau ai i Satupa’itea, o ofisa tutotonu mo Savaii i lea vaitau. Sa malaga solo Turner i le tala’iga o le talitonuga Uesiliana i Savai’i, ma ia filifilia ai Matāutu, e fai ma isi ofisa tutotonu mo lea fo’i itū o le motu. Sa ia nofoia lea ofisa i le aso 9 Ianuari 1836.

 

Sa ia asiasi fo’i Turner i Upolu ma asia ai Lalovī ma Samatau ma fa’atuina ai se falesā i Samatau, peita’i, sa le ‘i mafai ona fa’aolaolaina lenei lotu, ‘ona ‘ua aga’i atu tagata lotu i le tala’iga a le Sosaiete Misionare Lonetona (LMS) e pei ona iai se fete’ena’iga o ia sosaiete sa iai i le 1836 e o’o atu i le 1839.

PUNA'OA O FA'AMAUMAUGA

2023, R.T. (2023). LUPE MUA. Apia: Government Printing-MWSCD.

Tulei, T.J. (2019). WHY MANONO? The original destination of the Wesleyan missionaries in Samoa. Samoa: Thesis.