FA'ALUPEGA

Susū mai Lei’ataua Letauā

Maliu mai le falelima, o alo o Sapapa, ma le matua o Vai ma le faletolu

 

Tulouna le pa’ia tele o le afio’aga, o pa’ia mai le vavau e o’o i le fa’avavau, tau ia ina ‘ou saua i le va ‘ina ne’i o’u malaga loa ae se’i o’u afeaina lape o upu i sala le gagana, auā e faigatā Samoa o le aomamala i le fa’asouga o ao ma le atufolasa. O le pa’ia ma le mamalu maualuga o le afio’aga i ona tulaga fa’alupelupeina. Aiga o tupu, Aiga o pāpā, Aiga o nofo. E leai se na te gafataulimaina, auā ua ta’o’oto a’o ni alao’o. O le fale tulutulu i tao a’o le fale fo’i e tulutulu i moana. O le vao filifili, o le fue lavelave, o le i’a iviivia, fai mai a sēsē lona auauina, e laoa ai le tagata, tulou. O le ala fo’i lea ua si’i ai lo’u va’a, e ala i le mafua ali’i ua laga, ona o lo’u fia pa’i i le vai o le tama talu ‘ata ua totō o le ‘ava. E i ai ona ‘ou valuvalusia a’a o le la’au pe tēfā le tauala i le tōfā ma le faautaga i le pa’ia o le afio’aga ua mafua ai ona ‘ou le utuvai i le fuiniu, ‘ae ua ‘ou utuvai i le fuisa’a e afua atu i lenei galuega, sa fa’atalatalanoa ai ni isi o tua’ā matutua ma toe ulutaia o le afio’aga ua mafua ai ona tatala le ato ponapona e ala i le fa’asoa.‘E leai se ‘atoa i le liu o lo’u va’a pe ana le o gatasi ma le finagalo o le Atua, semanū e atafasaina fa’afuga o la’au e to’ulu lenei faamoemoe . E matua atu iinā, ‘o ‘oe o le matua faitama.

 

‘Afai e iai se mea e fa’aletonu i luga i lenei 'upega o tafa’ilagi, ia fa’amagalo le auauna, auā ‘ou te talitonu o lou leo o le a manuia ai lenei taumafaiga vaivai. E poto lava le tautai, ae sēsē ma 'ela ai le va'ai.

EKALESIA FA'APOTOPOTOGA KERISIANO SAMOA I LEPUIA'I (MANONO TAI)

O LE PA LE SO'O 

PC: TONY BRUNT

 “O Tamafaigā”

 Ua lau silafia le tala iā Tamafaigā ma le mālō ‘o Manono, sa mata’utia lona tula’i mai i ‘autau ma fua ‘o le sami i taua o tama-’āiga ma tupu o Sāmoa. Ae se ‘i talatala fulu o le sega i se mau Fa’a-Manono ma ‘ātonu ‘e aogā auā le ‘au su’esu’e o lenei vaitau. 

O le tapenaina ‘e Nafanua le toa tamaita’i ‘o Sāmoa ‘o le Atunu’u i lona tulaga tofi sa ala ai ona a’ua’u ma fa’aaogā le malosi’aga sa iā Manono e fau ai mālō. Ina ua momoli le ulua’i mālō i Leulumoega, sa tē’ena ‘e le Faleiva ma ‘o ī na mua’i fa’atū ai le mālō i Manono ma fa’aaogā ai ‘e Nafanua le malosi ma fuāva’a ‘a Manono ‘e taumolimoli ai lana mau.

O le susūga iā Le’iātaualesā Lelologa o le tupu lea o Manono sa fa’aipoipo iā Valasi i Ologa o le afafine o Asiata o le ‘āiga o Tonumaipe’a ma Nafanua. O le a’afia ai o faiā ma ‘āiga na ala ai ona aliita’i ni isi o itūmālō ma o latou amana’ia ai Leiataualesā ma le mālō o Manono, ona ‘o Nafanua na auau fa’atasi i ai Matāutu, Sale’aula, Fa’asaleleaga ma se vaega o Ā’ana fa’apea foi se vaega o Ātua. 

O le taua i le vā o Leiataualesā ma ana ‘au ‘e aga’i iā Safune ma Safotu fa’apea latou ‘au i lalo o le ta’ita’iga ‘a Malietoa. Sa toilalo Safune ma Safotu ona o le malosi o ‘au a Manono ma fa’apenā ai ona faailoga le mālō o Leiataualesā Lelologa i le fa’aipoipo lea iā Lo’alo’a le afafine o Tuāilemafua o Samauga (Safune) ma ‘o le usuga lea na maua ai le alii lauiloa o “TAMAFAIGĀ”.

E fai mai ni isi o tala o Pe’a le igoa o le tama ‘ae na mafua le igoa Tamafaigā ona o le faigā tele o le tama ma ona uiga (Tama-faigatā) ae ua ta’ua o Tamafaigā. Sa mau Leiataualesā Lelologa i le nu’u o Sili mo se taimi umi a’o le ‘i i’u lona soifua ma molita’i ai ‘au o mālō iā Manono, Satupaitea ma Safotulafai.

O le masani a Tamafaigā e si’i le taua e fa’aaogā ai le fu’a o le sami e lagi pese ‘e vivii ai le alii a’o ta’amilo le fuāva’a i le gataifale, ‘a āfea ‘e Tamafaigā se afio’aga, ‘e leai se tasi ‘e fa’asilia’upule auā ‘e fano i le laga’ali a le alii, o taupou o nu’u ‘e osi taulaga ai auā le ola o se nu’u ina ne ‘i to’asā ona malaia lea o lea nu’u. E le gata i Upolu ‘ae ‘o Savaii foi, auā fai mai ni isi o fa’amaumauga sa ia tauaveina le suafa i lona tamā o Lilomaiava ma o le ala lea na o’o mai ai le Lilomaiava i Palauli ma fa’aigoa ai o Sā Lilomaiava o le ‘au’āiga o Leiataualesā Lelologa.

O le isi igoa sa iloa ai Tamafaigā i Salafai i le Ā’eaisisifo o Vaovasamanaia o le suafa tau Tonumaipe’a lea e fa’aigoa ai ‘e Manono le Pālēso’o o le pā ‘a Vaovasamanaia.

 

O Manono e iai ona taūla-tau o le La’amaomao(rainbow) ma le Matu’u(heron) ma e talitonu ma fa’amoemoe i ai le ‘autau ma le fuāva’a i ona tapuāfanua ia, fai mai le mau, ‘ā fa’asauni Leiataualesā e tiu ona fa’atali lea ‘o se fa’ailo ‘o ona tapu auā ‘a lele aga’i i luma le matu’u ona manuia lea ‘ae ‘a lele aga’i i tua ona tolo lea o le taua, e fa’apenā foi i le la’amaomao, ‘a aga i luma ona folau lea ‘ae ‘a aga i tua ona toe fa’atali lea i se laolao.

Na ‘a’ave tala i le lālelei o le taupou o Lapakaume i le nu’u o Sa’anapu ona alu lea o le avea’i a Tamafaigā iā Anapu o le a o’o atu ‘e feiloa’i i le taupou o Lapakaume, fai mai sa fetāgisi lo’omatutua o le nu’u i le alolofa i le latou taupou ma fa’apea a latou upu, “E! ‘e leai lava ni taulele’a o nei nu’u, o lea ua lagi atu lagi mai toe tasi ‘atoa le pā” fai mai o i na afua ai ‘ona faaigoa le augā-to’alua a Tamafaigā ‘o le pā. 

Ua tapena le alii ‘e malaga i le Atu-Safata auā le taupou ua ‘a’ave ona tala ‘ae se i fa’atali se fa’ailo mai ona tāula, sa malosi le matagi ona ū lea o lau ‘o le la’au o le Pu’a ‘e foliga o lo ‘o taumafai e faailo ia Tamafaigā e lē tatau ona fa’aauau le malaga ‘ae sa to’atama’i le alii ma ia fa’apea ane “E le aoa’ia mai ‘e se lau pu’a Tamafaigā” ma ‘o lea na afua ai lea muagagana o lo ‘o laulauvivilu ai le to’atele i onapō nei. Ua aga le malaga i Sa’anapu, ae fai mai ni isi o mau 'o le tagi a Laupakaume i lalo o le fau lea e ta’ele ai le tama e igoa iā Logona, lea e afua ai le upu o lo o fa’aaogā i lauga a tulafale ‘e fa’apea “Ua logo le fau na i logona” ma le fatumomo’o a Laupakaume “Ta fia tofu i le vaisilika ma fia se’e i le vailapa i Logona” O lea na a’e ai se manatu i le alii o Logona o le ‘a fai sana togafiti i le taunu’u mai ai o Tamafaigā.

E fa’apea le tala ina ua ofi atu le fua a Tamafaigā i le ava i gatai o Sa’anapu, ona tū lea o Logona i luga o le papa ma lia’i i tai le puputoto, ona fa’apea lea o Tamafaigā ‘e toe fo’i ‘e lē ‘o se taupou le tamaita’i, na afua ai foi ‘upu ‘e fa’apea “ua na ‘o le puputoto ua togi i le va’a” O le ala lea na aga ai i Saute ma ta’amilo mai i le itū i Sasa’e ma toe fa’ai’u mai ai i Ā’ana lea na tagata-valeina ai ma lē ‘ātoa ai ma’a o le pā e pei ona tā’ua.. “O le pā lē so’o”

O lo ‘o ta’oto i totonu o le Malae o Lepuia’i se Pā-Ma’a fa’a-tafafā e foliga i se fanua-tanu e igoa o le “Pālēso’o.”

E lē ‘o se pā maualuga peita’i, ‘o lo ‘o fa’avae i ni ma’a tetele ia e o’o lona aofa’i i le ivasefulu. Fai mai le talatu’u a le afio’aga, ‘o le “Pā-lē-so’o”- ‘e fa’amanatu ai le aofa’i o faletua o le ali’i o Vaovasamanaia.

O luma ane o lenei pā-ma’a, ‘o lo ‘o avanoa ‘e fa’amanatu ai le faletua lona selau o Vaovasamanaia- lea sa nofo iā Logona le manaia o Sa’anapu. 

O le fa’amatalaga lauiloa ‘e to’atolu tama. 

Tupa’i

Toilolo

Vaovasamanaia

O Tupa’i e nofo i Safata

O Toilolo e nofo i Taga Savaii 

O Vaovasamanaia e nofo i Manono. 

E fa’apea le talatu’u, o Vaovasamanaia ‘o se taule’ale’a aulelei tele.

Ina ua o’o lona soifua i le tulaga fai ‘āiga, sa matuā fa’asaga lava e sa’ili sona faletua. 

E lē fia nofo i so ‘o se isi tamaita’i-se’ia vaganā ai lava se ‘auga-faapae’. Ina ua maua lana avā muamua-sa fa’asaga loa e fai se pine. O le ala lea na fai ai le “Pālēsoo” i ma’a e pei ona i ai nei.

E tofu lava le avā ma le ma’a ‘e tu’u i le pā ‘e fa’ailoga ai. Ona nofo lea o le avā ua i ai, ‘ae toe alu le sa’iliga o le isi avā. Ua fai pea lea amio ‘a Vaovasa se’ia o’o lava ina 99 ona faletua.

Ona vaai atu lea o Vaovasa, toe to’atasi sona faletua-ona ‘ātoa loa lea o ma’a e so’o ai le pā ma puni loa. Ona toe sui foi lea o le amio ‘a Vaovasamanaia ma ua fuafua nei e faatūtū i le tama’ita’i o “Lapataume” le alo o Talauega i Falealili.

Sa alu le ‘aumoega ma ōmai ai loa ma le tamaita’i. Peita’i, ina ua o’o mai i le tuā’oi o Sa’anapu ma Salamumu-sa lagona lelei atu lava i uta- o fai mai tini o Vaovasamanaia.

O lea na alu ane ai loa le manaia o Sa’anapu o Logona ma fa’alavea le faamoemoe o Vaovasa e pei ona faitau ai  i le tala iā Logona o Sa’anapu. Fai mai Lepuia’i na toe liliu le fua a Vaovasa i Falealili ma tu’u filemū ai Lapataume-ona fo’i mai ai lea i Manono. Fai mai na toe alu le isi malaga a Vaovasa ‘aumai le isi ona to’alua-’ae peita’i-na oti ai.

O le ala lea ua lē mafai ai lava ona maua se ma’a fa’aopoopo mo le Pālēso’o e o’o mai i le asō. 

O tuāfale ane lava o lenei afio’aga ‘o lo ‘o ta’oto ai se tasi o mata’aga iloga i le motu ‘ātoa. O lea nofoaga ua faaigoaina o le “Avesefululua”-lea e i luga o le tuāi’a pe tusa ma le tolu selau futu le maualuga.

A tula’i se tasi i luga o lenei nofoaga-e ta’atia fua mai lava le motu o “Nuulopa, Apolima ma le motu tele o Salāfai. O le “Avesefululua” ‘o lo ‘o fausia i luga o se mato e taufai tofē ona itū uma.

O le fausaga o lona fa’avae o le ma’a ‘ātoa pe tusa o le onosefulu futu lona fa’a-taamilosaga-ae tasi lona auala savali e taunuu ai se tasi i luga. O itū uma o le ‘Olo’ e faigatā tele ona ā’ea. I le taimi nei ua matuā lilofia lenei ‘olo i le vaomatua.

I le fa’afeagai i Sisifo ma lenei ‘olo-o lo ‘o tū mai ai se Tia simā o Tamafaigā Leiataua Pe’a. O le mau a le afio’aga ‘e fa’apea na fa’ato’ā simā talu ai nei lea tia-a’o aso uma-sa na ‘o se tia-ma’a maualuga lava.

Na pogai ona fausia i ma’a muamua-ona o le alii lenei o Lei’ataua Pe’a po ‘o Tamafaigā Pe’a-na fai lana mavaega ina ia ‘tanu fa’atū ‘o ia pe ‘ā maliu-ina ia mafai ai ona va’ava’ai atu pea i ona ‘āiga uma i Savaii ma Upolu sa fesoasoani ane i le fa’atūina o lona mālō.

I se taumafaiga e tau fa’amatala le ‘a’ano moni ‘o lenei ‘Olo’ ‘o le “Avesefululua”-o le mau a le afio’aga fai mai o le nofoaga lenei sa faatonutonu atu ai osofa’iga uma a Tamafaigā i vaega ‘ese’ese o le atunu’u.

Talu ai o Tamafaigā o le tafa’ifā mulimuli lea o Sāmoa a’o le’i taunu’u mai le Talalelei, sa o’o atu ana sauaga i le itūmālō o Ātua i Sasa’e ma tulimanu aupito i mamao o le motu tele o Savaii. O nu’u uma ‘e o’o i ai ana sauaga-e va’aia ai le lauē ma le toto masa’a.

Sa na faamata’u le Atu Sāmoa ‘ātoa pe ‘ā va’aia ana fuāva’a ‘o ‘alia ua tau lalata mai i fanua. O se toa ‘e mata’alia i le lau’ele’ele ‘ātoa ma le sami. O lana fuāva’a sa sili ona logologoā i ona taimi.

O lona suafa sa lauiloa ai i alii misionare o le “Tevolo” talu ai ana amio fa’apaupau ma le fa’atupu vevesi. O lona sauā sa fa’atuai ai ona tū-lau’ele’ele le Talalelei i laufanua o Sāmoa ma ‘o le ala lea ‘o le ‘auina mai o misionare muamua mai Toga ‘a le Ekalesia Metotisi.

E le ’i leva ona fasi ‘e Fasito’o-uta Tamafaigā ma maliu ai ‘ae tū-lau’ele’ele loa Ioane Viliamu i Sapapalii Savaii-i le tausaga 1830. O le fa’amatalaina o le uiga moni o le “Avesefululua” ‘e lē faigofie.

Talu ai ona ‘o Tamafaigā o le tafa’ifā mulimuli lea, ‘ae taunu’u loa le Talalelei, e fa’apea le taofi-sa na pulea uma itūmālō māvae ‘e sefulu-tasi o le atunu’u ‘e pei o Tumua, Pule, Itu’au ma le Alataua, ‘Āiga i le Tai ma le Va’a o Fonoti. Ia silafia fo’i- o Tumua ‘e fa’asino iā Lufilufi ma Leulumoega ‘a ‘o Pule i Salafai e fa’asino i Puleono. ‘A tu’u la i ai ma ‘Āiga-ona maua ai lea o le numera e sefulu-lua lea e fa’asino i ai le “Avesefululua.”

O le tasi itū e mafai ona fa’amatala ai le upu o le “Avesefululua” e fa’apea. Fai mai le tasi mau-“e sefulu-lua usuga aloa’ia a Tamafaigā Pe’a.

O lona sefulu-lua e pei ona fa’amauina e le ‘Āiga o Fiame ma Sagapolutele i Lotofaga ma Ulutogia-o le usuga lea iā Tuatuamamao le alo o Sagapolutele Funefe’ai o Ulutogia. Peita’i-o le taliu mai o Tamafaigā i ana sauaga i le isi ana manamea, ‘ae fasia mai loa ‘e Fasito’o-uta ma maliu ai.