FA'ALUPEGA

Afio mai usoali’i (Afualo, Maiava, Si’ilata)

Afio mai le tama a le mālō (Gisa)

Afio mai Toleafoa Tonumaipe’a, o le Tuiā’ana ‘ave’aumalaga iā Leulumoega

Susū mai Seuula

Afio mai le ta’auso (Gisa, Tuifaigā, Aiolupotea)

Susū mai le alo o Lilomaiava (Fa’avaoga)

Maliu mai lau fetalaiga Momoemausu ma lou fuaiala

Maliu mai le alaalamatuātala o Tuāautoto’a ma oe le Alataua

Tulouna le pa’ia tele o le afio’aga, o pa’ia mai le vavau e o’o i le fa’avavau, tau ia ina ‘ou saua i le va ‘ina ne’i o’u malaga loa ae se’i o’u afeaina lape o upu i sala le gagana, auā e faigatā Samoa o le aomamala i le fa’asouga o ao ma le atufolasa. O le pa’ia ma le mamalu maualuga o le afio’aga i ona tulaga fa’alupelupeina. Aiga o tupu, Aiga o pāpā, Aiga o nofo. E leai se na te gafataulimaina, auā ua ta’o’oto a’o ni alao’o. O le fale tulutulu i tao a’o le fale fo’i e tulutulu i moana. O le vao filifili, o le fue lavelave, o le i’a iviivia, fai mai a sēsē lona auauina, e laoa ai le tagata, tulou. O le ala fo’i lea ua si’i ai lo’u va’a, e ala i le mafua ali’i ua laga, ona o lo’u fia pa’i i le vai o le tama talu ‘ata ua totō o le ‘ava. E i ai ona ‘ou valuvalusia a’a o le la’au pe tēfā le tauala i le tōfā ma le faautaga i le pa’ia o le afio’aga ua mafua ai ona ‘ou le utuvai i le fuiniu, ‘ae ua ‘ou utuvai i le fuisa’a e afua atu i lenei galuega, sa fa’atalatalanoa ai ni isi o tua’ā matutua ma toe ulutaia o le afio’aga ua mafua ai ona tatala le ato ponapona e ala i le fa’asoa.‘E leai se ‘atoa i le liu o lo’u va’a pe ana le o gatasi ma le finagalo o le Atua, semanū e atafasaina fa’afuga o la’au e to’ulu lenei faamoemoe . E matua atu iinā, ‘o ‘oe o le matua faitama.

‘Afai e iai se mea e fa’aletonu i luga i lenei 'upega o tafa’ilagi, ia fa’amagalo le auauna, auā ‘ou te talitonu o lou leo o le a manuia ai lenei taumafaiga vaivai. E poto lava le tautai, ae sēsē ma 'ela ai le va'ai.

Ē Papa e, lē tū mai

'Ua naunau le fia alu 'i ai

Lota fia tā'ele i se vai ana e

Ma se'i o'u mālōlō ane ai.

 

'Ia 'ua nō, 'ia 'ua nō

Tama o le laumua tūla'i tā ō

Le laumua e, tūla'i tā ō

Teu le savali ta su'e mālō.

 

'Ua pa'ia 'o Avatā

Le matagi 'ua loulouā

Oioi fēfē 'ā nei e afā

Le ta'amilosaga ne'i talosā.

 

'Ua pa'ia 'o Tufutāfoe

Le laumua e, sāuniuni 'oe

'Ia māimoa mai 'i le lualoto e

'Ae Aso Sā i le pā sopo e.

O LE TALA I LE ALI'I O VAEA MA LE TAMA'ITA'I O APAULA

O le talatu’u ma le mau ‘a tagata Tufutafoe ‘e fa’apea, o Apaula, o le tamaitai Fiti ae sa nonofo ma le tagata ‘e igoa iā Vaea. Na malaga Apaula ‘e asiasi i lona ‘āiga i Fiti, ‘ao ma’itaga i lana tama ulumatua. Fai mai ‘a ’o alu le va’a lea o lo ‘o malaga ai Apaula i Fiti, sa ia iloa mai lona toalua o Vaea, o lo ‘o tūtū atu pea i le vaega e ta’ua o Savalalo i Apia, o lo ‘o talotalo atu lona lima iā te ia, ma ina ua fanau lana tama, ona ia fa’aigoaina lea iā Tu-i-savalalo, e faamanatu ai le taimi lea na tū mai ai Vaea i Savalalo ma talotalo mai lona lima iā te ia.

Ua tuputupu a’e le tamaititi o Tuisavalalo i Fiti i le ‘āiga o lona tinā, ma sa itagia o ia e tuagane o lona tinā, ona o ia o le Sāmoa ma o lana amio foi e le fefe i se tagata Fiti, e o’o lava i tagata o le ‘āiga o lona tinā fai mai e fasi e le tama o Tuisavalalo, ma i’u ina pu’e ai e tuagane o Apaula le tama o le ‘a fai ai la latou alofisā i se tasi aso, ona sola mai ai loa lea o Apaula e ta’u mai iā Vaea i Sāmoa, le tala faanoanoa ua o’o i lona atalii, peitai fai mai le tala, e taunuu mai Apaula, ua toeititi lava uma le tino o Vaea ona liu mauga, ma ua lē toe mafai foi e Vaea ona toe fai se isi gaioiga e fesoasoani atu ai iā te ia, ma fai mai le mau a Sāmoa, o iinā lea na mafua ai le upu fa’amuagagana e faapea, “ua taunuu mai Apaula ua tautua.”

O lona uiga, ua taunuu mai Apaula ua tuai, ua leai se aogā ona ua liu mauga Vaea. Sa fa’ailoa e Apaula iā Vaea tulaga uma o lona sola ‘ese mai i Fiti, fa’apea ai ma le agaleagaina o ia ‘e ona tuagane faapea ai ma le taumafai ‘o ona tuagane e fasioti lona atalii, ona ita ai lea o Vaea ona o le alofa i lona atalii, peitai ua faigatā iā te ia ona toe fai se isi gaioiga e tali atu ai i le mafatia o Apaula.

Sa fa’apea atu loa Vaea iā Apaula, “Sau iinā e alu i Savaii, e te maua i ai lo’u uso o Va’atausili, o ia lenā o le ‘a tali i ou mafatiaga.” Sa fai atu Vaea, “Afai e te taunu’u i Savaii, ona e aga’i lea i le nu’u o Amoa i le Fa’asaleleaga, e te maua ai se tamaititi o ta pepe ai i le ala, ona e fesili lea i ai po ‘o fea e te maua i ai Vaatausili, ona e alu lea i ai e fa’ailoa i ai tulaga uma o lou o’o mai, o le ‘a ia fesoasoani foi iā te oe.”

 

O Aloiva’afulu ma Tauaputuputu,  o Aioufitunu, Tauatigiulu ma lo la tuafafine o Apaula, o le fanau lea a le Tuifiti na si’i mai lo latou fuātau i le alii o Vaea. Ona ōmai lea i lo latou va’atele lava i Sāmoa nei.

Ona si’i lea o le taumuli o lo latou va’a i Safune e tuā’oi ma Toamua, ‘ae ave le taumua ua si’i i Mulinu’u. Ona alu ifo lea o le tinā o Vaea e lama. Ona sulusulu atu lea o le lama a le olōmatua, va’ai atu o le va’a, toe sulu atu foi o le va’a, ua lē mafai ai ona alu i le ‘ā’au, na o le pa’a ma le papata na maua i lana lama. Ona toe fo’i lea o le olōmatua i uta ma ua alu atu ta’u iā Vaea. Ua o’o i le isi itūpō, ona alu ane lea o Vaea ua avane le va’a i uta ma fa’ati’eti’e i luga o le uluulu la’au, 'ae 'o lo ’o momoe gase lava le ‘auva’a.

Ona o’o lea i le isi itūpō, ona vala’au atu lea o Aloiva’afulu iā Tauatigiulu: Asu le liu o le va’a o taeao le aso tau. Ona tago lea o si tama, ua tātā le va’a. Ona asu a’e lea o le suāliu ma sasa’a i lalo, ‘ae faalogo atu le tama, ‘e lē ‘o pa’ū le suāliu i le sami, ‘ae pei e taulaumea i lalo. 

Ona malama lea o le taeao, ona tū lea o Vaea i luga ma fai atu: Oi alii, o fea na outou ō i ai? A ua leai se isi e tautala. Ona fai atu lea o Vaea: ‘o le ‘a ‘ou fasiotia uma lava outou!.

Ona fai atu lea o Aloivaafulu-‘faamolemole lau afioga ‘ia matou ola, ae avatu lo matou tuafafine lea e fai ma o matou togiola. Ona nonofo ai lea o Vaea ma Apaula. Ona tō lea o Apaula. Ona sauni lea o tama ma lo latou tuafafine ‘e toe fo’i e fanau i Fiti. 

Ona fai lea o le mavaega a Vaea: Funa e, ia e va’ai mai i le ma’a lenei o le a ‘ou tū atu ai. Ia ‘e fa’aigoa ai si a ta tama pe ‘ā fanau. Ona alu loa lea o le va’a, ae tū pea Vaea i luga o le ma’a e igoa o Tuisavalalo. Ua o’o le vaa i le matāfaga, ona fanau lea o Apa’ula i le sami ma ua ō ane i’a fe’ai ua fa’afailele le tama. 

Ona tupu lea o le tama ma ua matua, ae lē alu lava i se fale e nofo ai, ae nofo lava i le sami; o lana fe’au e fai i aso uma lava, 'o le fa’ase’e. Ona o’o lea i le tasi aso, ua fa'alogo mai le ‘au-uso, o ususū atu Tuisavalalo.

Ona alu ane lea o le fe’au i le tinā o le tama, e avatu le tama e fono ai le ‘ava. Ona alu lea o lona tinā, ua tagi i le matāfaga ma fa’apea lana tagi:

Tuiosavalalo e, inā e galu tu’u ia; ma le galu ua lē fatia.

Afai ‘ae fati mai se galu, ‘ia ‘e fati sina; ua ta masalo ua alofaina.

Ae afai e fati mai se galu, ‘ae fati toto, ona ta masalo lea ua e malolo. 

Ona fati toto mai lea o le galu ma ua se’e ane i le tama. Ona fai atu lea o le tama-O le a ‘ea funa e? Tali le tinā: O le fe’au na sau nei, fai mai e avatu ‘oe ‘e fono a’i le ‘ava. Ona tagi lea o le tama:

Oi le masina e o fe’e tetele; se’i suluia ane ai Vaitele:

Taufaapu’e ma le Magele-o Vaiafe’ai ma Mutiatele;

Apa’ula ma outou i sele; ae ola ita o si tagata ese.”

Ona ave loa lea o le tama, ua fasi, ‘a ‘ua poloa’i atu le tinā iā Tauatigiulu-“Sē ‘a fasi si a’u tama-ia tapa lava i le ulu. Ona e sau ai lea iā te a’u ma le ulu. Ona fasi lea o le tama, tapa atu loa lea o le tama o Tauatigiulu”’Aumai alii le ulu ma a’u. Ona sau lea o le tama, aumai le ulu iā Apaula. Ona sau lea o Apaula iā Vaea ona o le la tama ua ‘ai ‘e ona tuagane.

Sau le fafine, ua toe o le ulu ‘o Vaea, ‘ae ua liu ‘ele’ele uma le tino ‘o Vaea. Ona fai atu lea o Vaea-Talofa e ua sau Apaula ua tautua; ua leaga ua toe ‘o le ulu ‘o Vaea. Ae sau ia iinā alu i Savaii i lo’u uso o Va’atausili 'e lavea’i ‘oe mai ou fili. Ona ō lea o Apaula ma Va’atausili i Fiti; ona fa'asaga lea o Va'atausili ua fasi uma le ‘auuso.”

O LE MAFUA'AGA O LE SUAFA SI'ILATAMAI 

O tama nei o Filifilituna ma Filifilipapa o le ‘au-uso sa la’ua nonofo i Apia. 

Ona usu lea ‘o le tama o Filifilipapa i le tama'ita'i o Lema'aolauli'i fa'ae'e le gafa o le tama o Tunaivaea. 

O le ali'i lenei o Filifilituna ma Tunaivaea le atali'i ‘o lona uso, na ōmai i Savai'i ma le Tuiā'ana Sagate, i le mea fo’i na fa'anu’ū uma i ai alo o ali'i i le malae o Fa'anu’ū i Sataua, ina ua si'i atu i ai le nofo a le tama o Lesātele. 

Ina ua uma la fa’aolioliga o le nofo ‘a Lesātele, ona fa'asolosolo atu ai lava lea i le itū i Sisifo ia le Tuiā'ana Sagate ma tama lava nei o Filifilituna ma Tunaivaea. 

Ona nofo ai lea o le Tuiā'ana Sagate i le faga e igoa o NA ‘o lo 'o i le vā o papa o Falealupo. O lea fo’i na alu ai fai le la umu ma le teine o Sina ‘o le tama ‘a le ulugali'i tauaso ‘o Alo ma Ta. 

Na i ai fo’i le upu fa'apea; “Ua fa'aeleelea lava le Tuiā'ana ona o si ona mana’o i le teine lenei o Sina.”

‘Ae ‘ua fa'asolo pea i Sisifo le malaga ‘a Filifilituna ma Tunaivaea, ona nofo ai lea o Filifilituna i Falealupo, ae alu Tunaivaea e nofo mai i Tufutafoe.

O lo 'o i ai la se āva e ta’ua o le āva o ali'i i le vā o Falealupo ma Tufutafoe , o i'inā lava ‘e feiloa’i ai ali'i nei i le vaveao pe ‘a ō i le la faiva o le ala. 

I le tasi la taeao, ina ua ‘ai le i’a i le ‘afa a le tama o Tunaivaea, e va’ai atu Filifilituna ua so'ona fufuti mai ‘e Tunaivaea le i’a, ona ia fai atu ai lea; “Se aua le so'ona fufutiina le i’a, ‘ae fa'alatalata mai e si'i lata mai i le va'a”. 

Ona fa'apea lea o Tunaivaea, se ua maua la le igoa o si o’u atali'i, fesili atu Filifilituna, o ai le igoa? Ae tali mai o le ‘a fa'aigoa le tama, iā Si'ilatamai, auā ‘e taunu'u Tunaivaea i Tufu ‘e na ‘o le tagata lava ‘e igoa iā Fanuaatai ma lana fanau sa nonofo ai. 

O ia lava la lenei e ona le nu'u. Ona usu ai lea o Tunaivaea iā Malelegaosavai'i le afafine o Fanuaatai, maua loa le tama lenei o Si'ilatamai, o le ulua'i Si'ilata lava lea o le nu'u o Tufutafoe.