FA'ASOLOGA O TALA O LE VAVAU O SAMOA I SISIFO

ULUA'I TUMUA O SAMOA SA IAI I LE AMATAGA 'I LE TAIMI 'O TUIATUA MA LE TUIA'ANA

TUITA'ATAGATAOLA MA TUITA'ASAUALI'I

 

ULUA'I TUMUA I UPOLU

Sa tu le malo i le uso o Tuita'atagataola ma Tuita'asauali'i le fanau a Tuiopulotu i Manu'a. O le uso lenei e ta'atagatasoifua le isi ae ta'asauali'i le tasi. O le mafua'aga lea o le fa'asuafa Tuita'atagataola ma Tuita'asauali'i, o ni tagata ta'utaua ona o le totoa i le faiva o tau.

A'o tula'i mai la o nei toa ta'utaua, o le taimi tonu lea na sauaina ai Upolu ma Savai'i e Tuitoga Puala'i, na fa'atu lona malo i Aleipata i le nu'u o Pu'e ma Malaela ma 'e talu ai le saua o pulega a le Tuitoga lenei na ala ai ona potopoto uma tagata e fai se tonu e saili ai se auala e fa'asaoina i latou mai pulega saua o Tuitoga Puala'i. Sa matua mamafa galuega ma fa'asalaga na fai e Tuitoga Puala'i i tagata ma e to'atele fo'i na fa'asalaina i le oti.

Na maua le tonu, 'e sili ona alu se savali e talosagaina Tuita'atagataola ma Tuita'asauali'i ina ia fesoasoani mai e laga le toilalo o Upolu ma Savai'i mai pulega a Tuitoga Puala'i. Ona tu'uva'a ai lea o le savali a Pauga ma Savea e talosagaina Tuita'atagataola ma Tuita'asauali'i

Na taunu'u le malaga ona tatala lea o le mafua'aga, o le fa'aalataua ia Tuita'atagataola ma Tuita'asauali'i. Na tali lelei le savali, sa manatu le uso e lelei ona fonoa le Malaefono i Saua i Manu'a se'i fuafua le si'iga o 'au e tau ma Tuitoga Puala'i ma o le ulua'i fono lea i Samoa. Na saunoa Tuita'atagataola e fai ta'iga o le taua e fa'apea, O le a tasi le va'a e 'Ape i Tutuila ina ia logo 'au 'o lo 'o i ai ae failamatafaga 'uma le fua ma folau aga'i i Upolu ae feiloa'i uma i Aleipata i le Vaioletama, 'i le mea 'o lo 'o i ai le Taneoleitu. Sa usitai tagata uma i fa'atonuga a ta'ita'i'au ma si'i loa le taua i le mea 'o lo 'o i ai le malo o Tuitoga Puala'i. O le folauga lenei na maua ai le upu failamatafaga, aua na faila uma va'a i le matafaga ina o le a folau mai i Manu'a i Upolu.

Na matua fa'ate'ia Tuitoga Puala'i ina ua osofa'i lona malo e 'au a Tuita'atagataola ma Tuita'asauali'i, sa faigata fo'i i le Tuitoga ona fa'afetaui le malosi o 'au a Samoa ona o le to'atele. Na ia iloa lelei ua leai se mea na te mafaia aua e le'i saunia ana 'au, o lea ua tonu ai ia Tuitoga Puala'i e sili ona taumafai e sola 'ese mai i Samoa aua ua fano le toatele o ana 'au.

E anoanoa'i tagata Toga na maliliu i le taua. O le mea sa fai sa tapu'e tagata Toga ma saisai ona 'ave lea ua fa'alala i le malae e i ai ona maua igoa o nu'u o Pu'e ma Malaela ona o faiga na fai i tagata Toga. Na aga'i mai le tuliloaga o 'au a Tuitoga Puala'i i le itu i Sisifo o Aleipata aua ua manatu Tuita'atagataola ma Tuita'asauali'i ia fa'aumatia. Na taunu'u mai 'au i le nu'u o Lalomanu i le pitonu'u o Matautu, ona fai lea o le tonu e sili ona mapu 'au se'i fai se malologa ma 'aa'i aua ua mafatia i le tauina o le taua. O le mafua'aga lea o le fa'aumi o le igoa o lea pitonu'u o Lalomanu Matautu'a'ai 'aua sa 'aai ai 'au 'o le taua.

Na mae'a le taumafataga ona toe fono lea o le uso ma ana 'au tau o le lona lua ai lea o fono i Samoa. O le ala fo'i lea o le fa'aigoa o le ele'ele na usu ai le fono o Malaefono e o'o mai lava i le aso lenei, ona maua ai lea o le tonu o le a fa'aauau le tuliloaga o Tuitoga Puala'i ma ana 'au.

O 'au a Tuitoga na sosola atu aga'i i le Tuamasaga ma A'ana e tau saili se mea e fa'asaoina ai, peita'i ua latou iloa e le mafai ona fa'aolaina, aua ua autasi Samoa e fa'asagatau ia Tuitoga Puala'i ma ana faiga saua. O lea na sosola ai aga'i i Savai'i ma tu'uva'a atu ai loa i Toga.

E ui ina tele ni tausaga o le va o Tuitoga Puala'i ma Tuitoga Talaifei'i e foliga mai e feso'ota'i nei tala e lua 'aua o vaega fo'i ia o Upolu na fa'atu ai le malo o Tuitoga Talaifei'i ma nu'u o Pu'e ma Malaela i Aleipata. O iina na fa'ailoga ai le aso fanau o Tuitoga Talaifei'i ae osofa'i ai loa e 'au a Tuna ma Fata ma isi tagata na fesoasoani i le fafasiga o 'au a Tuitoga Talaifei'i.

 

O le taimi o Tuitoga Puala'i, manatua fo'i na toe o lava Leifi ma Tautolo i Manu'a e aumai se atali'i o le 'auuso lea o le fanau a Tuiopulotu mai Manu'a aua o tama ia o Tuita'atagataola ma Tuita'asauali'i na latou tau le taua ma Tuitoga Puala'i o le auuso fo'i lea na la ulua'i tofia Tumua i Samoa talu ai ua toe fo'i tama i Manu'a ua fememea'i ai loa Tumua nei lea na toe o ai lava Leifi ma Tautolo i Manu'a e aumai se atali'i o Tuitagataola e fai ma o la ali'i lea na aumai ai le ulumatua o lona igoa o Tuimaleatua, 'a 'ua fa'apu'upu'u o Tuiatua.

 

O le taimi o Tuitoga Talaifei'i lea na tau ai e Tuna ma Fata le taua, lea la na toe malepe ai le faleali'i o le Malietoa Savea ma na toe tufa fa'alelei ai Tumua e o'o mai i le taimi lenei o le atunu'u. O lea na fa'apea ai Malietoa Savea i lona uso o Lealali alu ma lou Tumua i le Malaeolevavau, 'ave le Tumua ia Lufilufi, le ulua'i Tumua i Afega, 'ave le Alataua ia Safata lena fo'i sa avatu le matu palapala o Atua.

 

E ui lava la ina 'ua 'uma tofitofiga o pule'aga ma nofoaga o le fanau a Tuia'ana Pili'opo, 'ae le 'i ma'oti lelei o latou tua'oi tau lau'ele'ele ma nu'u.

O le ala lea 'o le fetaua'i ma le femisa'i 'o o latou tupu ma o latou ta'ita'i, se 'ia o'o lava ina fai a latou taua ma fe'ino'inoa'i ai; 'ona 'o le fia pule aoao o tagata. O le mafua'aga lea 'o le osofa'ia 'e Toga a latou faigamalo ma fa'ato'ilalo ai o tatou tamali'i, 'ae nofo pologa ai le atunu'u 'atoa i lalo o faiga fa'apologa a tagata Toga. 'O se matua to'ilalopopo o Samoa 'e le ma fa'amatalatalaina. 'Atonu 'o le ala lea na le faia ai se taeao fa'ailogaina i le talafa'asolopito, 'e uiga 'i le tutuli'esega o Toga i fafo mai lau'ele'ele o Samoa. 

TASI MAI SAUA 'AE LUA I MATAUTUNA'A'AI I ALEIPATA

A MAVAE LOA LUNOFO, 'ONA AU LOA LEA O SULI O SINALE'ALE'A I LE TUIATUA

O LE TULA'I MAI O TUIATUA PILIOPO

Na usu Tuiatua Piliopo ia Selegava'a le afafine o Pi fa’ae’e le gafa o TuiatuaTuifaiga.

O LE TULA'I MAI O TUIATUA TUIFAIGA

Na usu Tuiatua Tuifaiga ia Maluifogapapa, fa'ae'e le gafa o Tuiatua Tuaefu.

O LE TULA'I MAI O TUIATUA TUAEFU

Usu Tuiatua Tuaefu ia Sinataufa, fa'ae'e le gafa o Tuiatua Mitua.

O LE TULA'I MAI O TUIATUA MITUA

Usu Tuiatua Mitua ia Sinalei fa'ae'e le gafa o Tuiatua Leilua.

O LE TULA'I MAI O TUIATUA LEILUA

Usu Tuiatua Leilua ia Sinaafetuga, fa'ae'e le gafa o Tuiatua Niupulutua.

O LE TULA'I MAI O TUIATUA NIUPULUTUA

Usu Tuiatua Niupulutua ia Legale’a fa'ae'e le gafa o Tuiatua Sagapolutele.

O LE TULA'I MAI O TUIATUA SAGAPOLUTELE

Usu Tuiatua Sagapolutele ia Luafaletele, fa'ae'e le gafa o Tuiatua Tualemoso.

O LE TULA'I MAI O TUIATUA TUALEMOSO

Na usu Tuiatua Tualemoso ia Filiva'a fa'ae'e le gafa o le tama o Tuiatua Tuaonu'utele, ma lona tuafafine o Semalamamailagi.

O le ali'i lenei na fai lana folafolaga fa'apea:

O se tagata e mafai ona ia togi ma pa’u ifo ai i lalo le ulu sa tautau i le tumutumu o le ulu, sa tu i le latou lumafale, o ia lena o le a fa'aipoipo pe fai ma tane a lona afafine o Semalamamailagi.
E to'atele lava tane sa tausinio i lenei lu’i, ae o le tagata na manumalo ai o le tagata lea e igoa Alae. O le pa atu na togi ai e Alae le ulu. Ona tau tonu lava lea i le au po'o le ave o le ulu, ma pa’u ifo ai i lalo, ona maua ai lea o le tasi muagagana a Samoa, “Ua togi pa tau i le ave,” ona nonofo ai loa lea o Alae ma le tama'ita'i o Semalamamailagi. Na soso'o Tuiatua Tualemoso ma lona atali'i o Tuaonu'utele.

O LE TULA'I MAI O TUIATUA TUAONU'UTELE

Usu Tuiatua Tuaonu'utele ia Sautele fa'ae'e le gafa o Tuiatua Teneila, toe fa'ae'e le gafa o Tupufua.

Na soso'o Tuiatua Tuaonu'utele ma lona atali'i o Teneila.

O LE TULA'I MAI O TUIATUA TENEILA

Usu Tuiatua Teneila ia Sinailotoma'a fa'ae'e le gafa o Tuiatua Tuloutele.

Na soso'o Tuiatua Teneila ma lona atali'i o Tuloutele.

O LE TULA'I MAI O TUIATUA TULOUTELE

Usu Tuiatua Tuloutele ia Seuilafagai mai Toamua, fa'ae'e le gafa o Tuiatua Maileitele.
 

Na soso'o Tuiatua Tuloutele ma lona atali'i o Maileitele.

O LE TULA'I MAI O TUIATUA MAILEITELE

Usu Tuiatua Maileitele ia Leulufau i Masetoi le afafine o Toa, fa'ae'e le gafa o Tuiatua Maile’ale’a, toe fa'ae'e le gafa o le tama o Faititili.  

 Na soso'o Tuiatua Maileitele ma lona atali'i o Maileile’ale’a.

O LE TULA'I MAI O TUIATUA MAILEILE'ALE'A

Usu Tuiatua Maileile’ale’a ia Silimama fa'ae'e le gafa o Tuiatua Taemo'otele.  

Na soso'o Tuiatua Maileile’ale’a ma lona atali'i o Taemo'otele.

O LE TULA'I MAI O TUIATUA TAEMO'OTELE

Usu Tuiatua Taemo'otele ia Uluifuga i Moamoa, fa'ae'e le gafa o Tuiatua Liufau. 

Na soso'o Tuiatua Taemo'otele ma lona atali'i o Liufau.

O LE TULA'I MAI O TUIATAU LIUFAU

Usu Tuiatua Liufau ia Lemanaia i Mulifanua, fa'ae'e le gafa o le tama o Tagaloaalagi, fa'ae'e le gafa o le tama o Taemo'omanaia, toe fa'ae'e le gafa o le tama o Valuaitu.

O LE USUGA A TAEMO'OMANAIA LE ATALI'I O TUIATUA LIUFAU

Na usu Taemo'omanaia ia Lepeali'ifaimata i Samatau, fa'ae'e le gafa o Leutelelei'ite.

Usu Leutelelei'ite ia Fetutafeilo, fa'ae'e le gafa o Tuiatua Aumualeulua'iali'i

O LE ATALI'I O TUIATUA LIUFAU 'O LE TAMA 'O TAEMO'OMANAIA 'E LE 'I TUIATUA. E O'O FO'I I LE TAMA O LEUTELELE'I'ITE LE ATALI'I O TAEMO'OMANAIA, 'E LE 'I TUIATUA FO'I, 'AUA O ASO TONU IA 'UA IAI LE TUIATUA IA LEIFI MA TAUTOLOITUA PO 'O TAFUA MA FUATAGA I TUA I ALEIPATA.

ONA TOE 'ALAGA LOA LEA 'E LEIFI MA TAUTOLOITUA LE SUAFA TUIATUA 'E FA'AE'E I LE ATALI'I O LEUTELELE'I'ITE, 'O LE TAMA LENEI O AUMUALEULUA'IALI'I

O LE TULA'I MAI O TUIATUA AUMUALEULUA'IALI'I

 O le fanau a Tuiatua Aumualeulua'iali'i o Fepulea’i ma Fagaso’aia. Ona tofia lea o le tama o Fagaso’aia e sa’oaualuma ae tofia Fepulea’i e Tuiatua.

Na usu Tuiatua Aumualeulua'iali'i i lana usuga muamua ia Fala i Pu’ē, fa'ae'e le gafa o le tama o Fagaso’aia.

Na toe usu Tuiatua Aumualeulua'iali'i i lana usuga lona lua i le tama'ita'i o Suluitaia fa'ae'e le gafa o Tuiatua Fepulea’i.

O LE TULA'I MAI O TUIATUA FEPULEA'I

O le atali'i o Tuiatua Fepulea’i o Tuiatua Tologataua. O lona tina o Utufa'asili, le afafine o Funefea'i.

Na ita tele Tagaloa Funefeai ina ua le faia le mea taua e masani ai Atua, o le ta'alolo lea i le ato pu mo'omo'o ina ua si'i mai o toga a lona afafine. Ona alu atu ai lea o Tagaloa Funefeai o le a si'i le taua i Atua, ae sau ai le teine o Utufa'asili, ua fa'afetaia’i mai lona tama, ma talosaga i ai, ina ia alofagia lona ma’i, o ia ua ma'itaga ia Tuiatua Fepulea'i. 
Ona toe tolo ai lea o le taua, ma ua le o'o, ina ua alofa Tagaloa Funefea’i i lona afafine o Utufa'asili.

Ua o'o ina ua fanau le tama'ita'i, o le tama lana pepe, ona fa'aigoa ai lea o le tama lea ia Tologataua, e fa'amanatu ai le taua lea na tolo ona o le ma’i o lona tina ia te ia.  O le tama lea o Tuiatua Tologataua na soso'o lava ma lona tama o Tuiatua Fepulea’i.

O LE TULA'I MAI O TUIATUA TOLOGATAUA

Na usu Tuiatua Tologataua i lana usuga muamua ia Luafata le fafine Siumu, fa'ae'e le gafa o le tama o Fatumanavaoupolu, toe fa'ae'e le gafa o le teine o Teuialiloautagi.

O le usuga lona lua ia Siutaufogapapa le afafine o Fiu i Lepā, fa'ae'e le gafa o le ali'i o Aumuatagafa.

 

Na soso'o Tuiatua Tologataua ma lona atali'i o Aumuatagafa, ae tautua lona uso 'o Fatumanavaoupolu.

O tofiga nei na tagi ai lo latou tuafafine o Taelalopu’a.

Ona fai atu ai lea o lo latou tama o Tuiatua Tologataua, Funa e, Taelalopu’a, teu a ia lilo au tagi, o ai lea tama o
Aumuatagafa, e le o ni ou tuagane uma 'ea 'i la'ua?

O lea ia teu a ia lilo au tagi.

Ona malie ai loa lea o le teine, ma ua toe sui ai lona igoa ia "TEUIALILOAUTAGI"

O LE TULA'I MAI O TUIATUA AUMUATAGAFA

Usu Tuiatua Aumuatagafa ia Malaeoponapona, fa'ae'e le gafa o Tuiatua Niu, toe fa'ae'e le gafa o Tuiatua Pepe, toe fa'ae'e le gafa o Tuiatua Moea'iteleloloa.

Na soso'o Tuiatua Aumuatagafa, ma lona atali'i o Niu.

O LE TULA'I MAI O TUIATUA NIU

Na soso'o Tuiatua Niu ma lona uso o Pepe.

O LE TULA'I MAI O TUIATUA PEPE

Na soso'o Tuiatua Pepe ma lona uso o Moea'iteleloloa.

O LE TULA'I MAI O TUIATUA MOEA'ITELELOLOA

Na usu Tuiatua Moea'iteleloloa ia Matagitausulu le afafine o Tuisamoa fa'ae'e le gafa o Tuiatua Polailevao

Na soso'o Tuiatua Moea'iteleloloa ma lona atali'i o Polailevao.

O LE TULA'I MAI O TUIATUA POLAILEVAO

Usu Tuiatua Polailevao ia Momoeifuifatu le afafine o Pa’u i Safotulafai, fa'ae'e le gafa o Tuiatua Fotuitama’i, toe fa'ae'e le gafa o le teine o Sefa'atauemagaifoganiutea.

Na soso'o Tuiatua Polailevao ma lona atali'i o Fotuitama’i

 

Sa 'autasi le Tuiatua Polailevao i le paepae i mailei i Aleipata, i le pule a Leifi ma Tautolo.

O LE TULA'I MAI O TUIATUA FOTUITAMA'I

Ona o'o mai lea i le nofo a Tuiatua Fotuitama’i, 'o ia lenei na aumoe ai lea i le tama'ita'i 'o Leteleipesega le afafine o Mataafa Atanoa i Faleata. O le isi mau e fa'apea o le afafine o Mataafa Laululoloa.

 

Na Tuiatua uma alo o Mata’afa Laululoloa, o le tama’ita’i o Leteleipesega ma ona tuagane o Toeta, Samo ma Vaeotui. O Tuiatua nei ‘e fā i Faleata i lea lava taimi. 

O le fanau la a Leteleipesega iā Tuiatua Fotuitamai, o Leutele, Pulu ma le teine o Sefa'atauemagaifogaoloula, lea na tupu ai le taua e ta’ua “O le taua o le peipeiga vai” na mafua lenei taua ina ua ta’ei o vai o le teine o Sefa'atauemagaifogaoloula e le tuafafine o lona tamā, le tama'ita'i lea o Sefa'atauemagaifoganiutea.

Ona fa'asaga atu fo'i lea o le teine ua ta’ei vai a le tuafafine o lona tamā ona tau ai loa lea o le taua lea, e pei ona tā'ua, ina ua 'au isi i le teine 'ae 'ua 'au isi i le tuafafine o lona tamā.

TUIATUA TOETA/TUIATUA SAMATAUA/TUIATUA SAMOA/TUIATUA VAEOTUI

 

Ona tau loa lea o taua i le tuāoi o Ātua, ua to’a fā Tuiatua: 

Tuiatua Toeta

Tuiatua Samo/Semo

Tuiatua Samataua

Tuiatua Vaiotui

 O le taua lea e iai le alagā’upu e fa’apea:

 “O Ātua le tonu”, "O Ātua le Faigā”, “O Ātua le ‘Auliuli”.

  

TUIATUA TOETA

O Tuiatua Toeta na mana’o e fai lona Fusi i Sataoa i Safata. O Aleipata na o latou faia lea Fusi, e pei ona mana’o iai Tuiatua Toeta. O le pine lenā ‘e fa’amaonia ai le pule a Faleata i le ao o le Tuiatua, o tagata ma lau’ele’ele o Aleipata. 

TUIATUA SAMO/SEMO

Ona mana’o mai fo’i lea o Tuiatua Samo ia faia lona Ti’a i Lefatu, e tu ai ma maimoa i le laulelei o Āmoa. Ona omai lea o tagata mai Aleipata ma la’u mai ma’a, e fai ai le Ti’a o Tuiatua Samo i Lefatu. O lo ‘o iai pea ma’a o lea ti’a i le tolotolo i Lefatu. O ma’a o lenei Ti’a, e la’u atu i Aleipata. E tau amo mai i ua ma’a. Ona o’o mai lea o le amoga ma’a i gāuta o ‘Aufaga, ona ‘isa ai lea ‘o le ‘olomatua ‘Aufaga, Isa! E leai ni ga’au o nei mea. Ona lafo ai lea o le amoga ma’a a Aleipata, ona fa’aigoa ai lea o lenā ‘ele’ele i gāuta o ‘Aufaga o “Lafogama’a”, ‘o lo ‘o iai lava ma’a i lea ‘ele’ele e o’o mai i aso nei.

Ona toe fo’i lea o Leifi ma Tautolo ma tagata o Aleipata, i Aleipata. 

Ona taunu’u lea i Aleipata o Leifi ma Tautolo ma usuia ai ma le fono ‘e fa’apea ‘o le ‘a si’i le taua i Faleata. Ona maua lea o le finagalo o Leifi ma Tautolo, o le ‘a logo uso. 

O upu o Ātua 

O Leifi ma Tautolo o ao ia ‘o Ātua

O Falefa o uso o Ātua

O Falealili o i’u o Ātua

O le mea lea na ‘autasi ai Leifi ma Tautolo ma Aleipata, o le ‘a logo uso, ma i’u o Ātua ae si’i le taua i Faleata e toe fia maua mai le “ao o le Tuiatua”. Ona malaga lea o Leifi, Tautolo, ma Aleipata ‘e logo uso ‘ae te’ena ‘e Falefā, ‘ona toe malaga ai lea e logo i’u, ‘ae te’ena fo’i ‘e Falealili.

 

O lenei malaga ‘e alu ma usu la latou pese e fa’apea:

Sia-sia-umuē! 

Sia-sia-tu! 

Ua taunu’u atu i Sapo’e i Falealili le malaga o usu pea la latou pese, ‘ona tali a’e lea o le tagata i Sapo’e e fa’apea:

 Sia-sia-tau! 

Ua tilotilo atu iai Aleipata i le fale o sau ai le vala’au, ‘e leai se tagata ‘o iai. Ua nofo le tulafale Sapo’e o Letoga le igoa, ua ave ane le launiu ua fili fa’atasi ai ia ma le pou o le fale. O le mafua’aga lea o lo’o iai le ‘upu ‘e fai i lea tulafale “O Letoga-le-fai-alaga” e o’o mai i aso nei. 

 

Ona sau lava lea ‘o le solo ua toe fo’i i Aleipata, ma usu mai la latou pese

“Sia-sia-umuē, Sia-sia-tu” se’ia o’o mai i Vaipaloa i Sasa’e o Matātufu. O iai le tagata ‘e igoa iā Falepuavave.

‘A ‘o usu pea la latou pese, 

Sia-Sia-umuē! Sia-Sia-tu! 

Ona tali atu lea o Falepuavave:

Sia-sia-tau! 

Ona afe ai lea o Leifi ma Tautolo ma Aleipata, i le fale o Falepuavave. Ona sau ai lea o le tulafale o Letoga i Sapo’e ma lana ‘ava e tuli loa mai Leifi ma Tautolo ma Aleipata. E taunu’u mai Letoga i Vaipaloa ‘ua talia ‘e Falepuavave le mana’o ‘o Leifi ma Tautolo. Ona palasi ai lea ‘o Letoga ma tu’itu’i lana ‘ava, o lo ‘o igoa ai lenei ‘ele’ele o “Tu’iga’ava”. 

Ona fa’apea atu lea o Falepuavave iā Leifi ma Tautolo, Ō! iinā fola lo lua fale i le “paepae o mailei”, ona lua fo’i mai lea, si’i le taua i Faleata. Ua lagona e Falepuavave ua lalata mai ‘au a Tuiatua Vaeotui, ‘ae ua lē alu Leifi e fola lo lā’ua fale i le paepae i mailei, e tusa ‘o le fa’atonuga ‘a Falepuavave. 

Ua fa’apea atu Leifi iā Falepuavave, ‘o ia ua maua ‘i le ma’i mata. Ona fa’apea atu lea o Falepuavave i le ‘aualuma ‘e ō ane, e fai lo latou pōula ma Leifi. Ona sola loa lea o Falepuavave e fa’afetaia’i ‘au a Faleata. Ona fetaia’i lea o Falepuavave ma ‘au a Faleata i le Vaitele i gāuta o Lotofaga ua igoa ai i aso nei. Ona tau ai lea ‘o lō latou taua. 

Ua tē’ena lava ‘au a Faleata, se’ia la’asia le tasi vai. Ona iloa atu lea ‘e Falepuavave o le fata, ‘o lo ‘o tū ai i luga Tuiatua Vaeotui. Ona a’e lea iai ‘o Falepuavave ma ua ia sala le ao ‘o Tuiatua Vaeotui, ua alu ifo ma ia i lalo.

E tū ifo loa Falepuavave i le ‘ele’ele ‘ae fa’alogoina loa le gāsese o le vai, ‘o se tagata ‘o asa le vai. Ona iloa atu lea ‘e Falepuavave o Leifi o asa’asa mai i le vai, ona igoa ai lea o lea vai o “Vaigasese” e o’o mai i aso nei. 

Ona fa’apea atu lea o Falepuavave iā Leifi, sau ia! Ua ‘e tuai mai, ‘ae sau iinā alu ma lou Tuiatua-fa’anofonofo, ‘ae ‘o le ‘ā ‘ou Tuiatua-fa’asavali. 

O lo ‘o fa’alupe ai pea Tafua ma Fuataga o le Tuiatua-fa’anofonofo.

 

Ona toe tasi ai lea o manatu, ma sa tofia ai loa Togia'i o le 'a nofo i le Tuiatua.

O FALEPUAVAVE O LE TUIATUA FA'ASAVALI

O Falepuavave e sau mai le gafa o Tuiatua Polailevao.

 

O LE TULA'I MAI O TUIATUA TOGIA'I

Usu Tuiatua Fotuitamai iā Tetetamaitai le afafine o Leifi Letauā i Vailoa Aleipata, fa'ae'e le gafa o:

Puepuemai(tama)  (Ua ao iai mavaega a Tuiatua Tualemoso)

Aliitasi(teine)

Tuitogamaatoe(teine)

O le tama'ita'i lenei o Sefa'atauemagaifoganiutea 'o le tuafafine o Tuiatua Fotuitamai. O le tama'ita'i la lenei o Sefa'atauemagaifoganiutea na usu mai ai Tuimalatu mai Uafato i Fagaloa fa'ae'e le gafa 'o le tama o:

Togia'i(tama)

O Togia'i la lenei na soso'o ma Fotuitamai i le suafa o le Tuiatua

Ona ‘aumai ai lea o Togia’i mai Fagaloa ua e’e iai le Tuiatua i Mulifusi Lotofaga. 

 

O le fata maia fa’asavali o le Tuiatua Togia’i mai Fagaloa ua lagona ai ‘e Tuiatua Togia’i le fia inu, ‘ona a’e ai lea o Leota i le niu, maua ai lona matūpalapala ‘e fa’apea:

‘A fonoa Ātua, ‘e inu muamua le niu a Leota ona fa’ato’ā amata lea o le fono. Ona alaala ai lea o Tuiatua Togia’i i Lotofaga ma lona tuafafine o Sefa’atauemaga.

O le ala lenā sa fai ai Sefa’atauemaga ma sa’otama’ita’i a Tuiatua Togia’i. 

UA USU MAI LALOVIMAMĀ IĀ SEFA’ATAUEMAGA

Ona usu mai lea o Lalovimamā le alo o Sanalala le Manu’a o Safata iā Sefa’atauemaga, fa’ae’e le gafa o Tuiatua Mata’utia Fa’atulou. Ina ua maliu fa’afuase’i o Tuiatua Mata’utia Fa’atulou, na tau fai suafa ai lea i le Pāpā o Tuiatua Fogāolo’ula o Lufilufi ma Tuiatua Fogāniutea o Fagaloa- tai. 

Ona tau ai lea o le taua, faia’ina ai Tuiatua Fogāniutea. Ona tagi lea o Tuiatua Fogāniutea iā Nafanua i Savai’i mo se fesoasoani mo lana itū taua faia’ina. Ona si’i mai loa lea o le ‘au tau o le mālō o Nafanua, o le auva’a tau lea ma lona ta’ita’i'au o Tupa’i (Vaililigi). 

Ua taunu’u le ‘autau a Nafanua ma tau loa le taua ma sa faia’ina ai ia Tuiatua Fogāolo’ula. Ona fai atu lea o Tupa’i (Vaililigi), o le poloa’iga a Nafanua, ‘āfai ‘e mālō i tatou i le gasegase o mālō, ona sunu’i lea o le alafale i Lufilufi o le Tupa’i lenā, ae avatu le Pāpā o le Tuiatua iā te ia e pule ai. Ona fa’apea lea ona fai.

Ua sunu’i loa le Tupa’i i Lufilufi e fai ma pine o le galuega tau ae ave le Pāpā o le Tuiatua iā Nafanua.

O LE TULA'I MAI O TUIATUA MATA'UTIA FA'ATULOU

TOFIGA A PILI I LANA FANAU

O Pili le tagata na maua ai 'e Upolu se faigamalo fou ma le si'isi'i a'e 'o lona lelei. Sa lava lona mamalu 'ona 'o itu ia:

1. Ua manatu tagata 'o ia 'o se sauali'i
2. Ua ta lona gafa i le Tuimanu'a ma le Tuia'ana 'e ona le afafine o Sinaletava'e na la fa'aipoipo
3. Ua iloga lona malosi ma le poto tele.

 

O ona atali'i o Tua ma Ana, 'o le masaga. O le mea lea na ala ai ona fa'aigoa le tama lona tolu o Tuamasaga. O lona to'afa 'o ona atali'i na maua le igoa 'e fa'atatau 'i le fe'avea'i 'o Sinaletava'e i lea fale ma lea fale 'a 'o le 'i fanau. O lea na fa'aigoa ai lana ui'i 'o Tolufale.

 O tama nei na tofia 'e pulea Upolu, ma Manono ma le vaega tele o Savai'i, mulimuli ane, ona 'o le mamalu lava 'o lo latou tama o Pili. Na va’ai Pili ‘ua o’o i aso ‘e tatau ai ‘ona fai lelei le malo, ‘ona ia vala’auina lea ‘o ona atali’i ‘e potopoto mai ‘o le ‘a fai tofiga.

O Tolufale ‘ua tu’u iai le tausiga o Manono ma silasila ma matamata mai i Upolu ma Savai’i.

 

Na 'amata mai lava faiā fa'atumua o 'Upolu i talatu'u mai le vavau e uiga 'i tofitofiga a Tuia'ana Pili'opo i lana fanau:

Tua 'i le Itūmālō ‘o Ātua

Ana i le Itūmālō ‘o Ā'ana

Saga i le Itūmālō Tuamasaga

Tolufale i le Itūmālō ‘Āigailetai

 

 

O LE FANAU A PILI/O ATALI'I A PILI

O ATALI’I O PILI 

(TUA, ANA, SAGA MA TOLUFALE)

 

Na va'ai Pili ua o'o i aso ‘e tatau ai ‘ona fai lelei le mālō, 'ona ia vala'auina lea 'o ona atali'i 'e potopoto mai 'o le 'ā fai tofiga.

O le mavaega la lenei a Pili i lana fanau po 'o le tofiga nai le malae o vavau:

TUA

O oe Tua, ' o le 'a fai ma pule i Atua, le vaega i Sasa'e o le motu lenei o Upolu. O le fa'ailoga 'o lona tofi, 'o le 'a 'ave atu iā te oe le "'OSO TŌ TIAPULA", 'e tusa ma lona fa'amoemoe i le galuega 'e fa'asaga 'i ai, 'o le fa'ato'a 'o le lau'ele'ele.

ANA

O oe Ana, 'o le 'a fai ma pule i Ā'ana, le vaega i Sisifo o le motu lenei o Upolu. O le fa'ailoga 'o lona tofi, 'o le 'a 'ave atu iā te oe le "TAO MA LE UATOGI", 'e fai ma fa'ailoga 'o le toa ma 'ia malosi ma poto i le tulaga 'o le tau.

SAGA

O oe Saga, 'o le 'a 'e nofo i le ogatotonu o Upolu i le va o Tua ma Ana. O le fa'ailoga 'o lona tofi, 'o le 'a 'ave atu iā te oe le "FUE MA LE TO'OTO'O", 'o le fa'ailoga o le failauga ma 'ia poto i le faiga 'o 'upu o le atunu'u.

TOLUFALE

O oe Tolufale, 'o le 'a 'e nofo 'i le va o 'Upolu ma Savai'i ma ta'ua 'o le "ĀIGA I LE TAI". O le tofiga lava 'ia fesoasoani mai i ona uso 'e pei 'o se feagaiga i le va o uso pe ‘a si'i tuā'oi le tasi uso i le tasi uso. 

O LE TALA I LE TAUA I LE ‘AUUSO

Na 'uma le mavaega a Pili i ona atali'i, 'ona ta'itasi lea 'o le tama ma alu i le vaega o Upolu po 'o Manono 'ua tofia 'i ai. Sa tausia pea 'i ni isi tausaga lo latou fealofani ma le filemu sa iai i le va 'o o latou itumalo. 'Ae peita'i, na maliu loa lo latou tama o Pili, 'ona 'amata lea 'ona taua'imisa i le taufai fia fa'alauteleina 'o lau'ele'ele o latou itumalo, 'aua 'e le 'i iloga ona fa'asinoina ni tua'oi i le mavaega a Pili, 'o le ala lea 'ua fetaufaoa'i ai. Na vave ona tupu le taua i le va o Saga ma Ana. O le taua muamua na to'ilalo ai Ana, 'ona tauto ai lea 'o le 'a taui ma sui.

O le mea lea na ia alu ai i lona uso o Tua, 'ua tagi 'i ai i lona puapuaga. Na va'ai atu Tua 'i le foafoa 'o le ulu o Ana ma le lava toto 'o ona mata i tu'i a Saga; ona ia fai mai lea 'ua lelei, 'o le 'a ia fesoasoani ia te ia.

Na lagona e Saga 'ua 'au fa'atasi Ana ma Tua, 'ona alu fo'i lea 'o ia 'e sa'ili se fesoasoani pe 'a osofa'ia 'o ia 'e ona uso 'e to'alua, 'ona alu ai lea ia Tolufale mo se fesoasoani.

E le 'i leva 'ae tupu loa le taua i le va o uso. Ua 'au Atua ma A'ana 'e fa'asaga ia Tuamasaga ma Manono. Sa tau pea lenei taua ma 'e to'atele na maliliu i itutaua 'uma 'e lua. Na i'u fa'aletonu le taua, 'ona 'e le 'i iloga se itu 'ua manumalo, 'a 'ua toe soso'o i le filemu. O le taua lenei 'ua ta'ua 'o le "TAUA O LE 'AUUSO".

                                                                                                               **************************************************************************************************

Talu mai ai lava lenei ulua'i taua i le va o uso, 'e 'au fa'atasi pea Atua ma A'ana 'e tau fa'asaga i le Tuamasaga, Manono ma se vaega tele o Savai'i. E le 'i tele ni tausaga 'e mavae talu mai lenei ulua'i faigamalo i Upolu, 'ae osofia mai loa Samoa 'e Toga, sa ta'ita'i mai ai le ali'i o Tuitoga Asoaitu; 'ua 'avea lea 'o le mamalu 'o e na pulea Upolu peita'i 'ua to'ilalo 'uma lava.

O ona po o Pili ma ona atali'i, sa soifua latou i le va o tausaga o le 850 ma le 950. O Tuimanu'a Fiti'aumua sa pule i Samoa i luma atu o ia tausaga. 'A 'o tua mai 'o le 950 na omai ai Toga i Samoa ma nofoi ai pea se 'ia o'o i le 1250, ona tulia 'ese ai lea mai Samoa i Sisifo 'e Tuna ma Fata, 'a 'o Fuaautoa na ia tulia 'ese Toga mai Tutuila.

O ona po o Pili, 'ai lava na 'o Samoa i Sisifo sa fa'asino 'i ai le igoa Samoa. I le ma lea, 'o le igoa "Tui"- tupu- o le 'upu Toga, 'o lea 'ua i ai le manatu, o ao ia o Tuia'ana ma Tuiatua, na 'aumaia 'e Asoaitu le ulua'i Tuitoga.

Ua tatou iloa fo'i 'e tele tausaga sa 'avea ai Manu'a ma laumua o se malo tele Fa'a-Polenesia, sa aofia i ai 'e le gata ia Samoa 'uma, 'a 'o le tele fo'i o isi atunu'u o paepae mai. O se malo tele fa'apea, sa le mafai ona pulea lelei 'e se tupu 'e to'atasi. O le mea lea, tatou te iloa ai, na tauauau malie atu ina fai lava malo o isi vaega o lena malo tele, 'a 'ua le tasi i Manu'a.

Ua tatou maua i le talafa'asolopito o Toga, fai mai o "Ahoeitu" 'o le ali'i Togatapu, 'o ia na muamua ona tete'e 'e le toe faitaulaga ia Fiti'aumua. Ona 'avea ai lea 'o ia ma ulua'i Tuitoga. Po 'o le tausaga e 950 na tupu ai lea mea. O le tupu lava fo'i lea na ia fa'amalosia tagata o Niue, Futuna ma Rotuma, 'ia faitaulaga atu ia te ia i tausaga uma.

Na mavae ni nai tausaga, 'ona fa'ato'ilaloina lea 'o Samoa 'e lenei lava ali'i o Asoaitu. 'Ae ui i lea, 'e leai se tala 'ua maua fa'apea na osofa'i Manu'a 'e tagata Toga.

Fai mai 'o le ta'u fa'atoga 'o le igoa o Samoa o Haamoa. Na fa'ato'a fa'aaoga muamua lava 'ina 'ua fa'ato'ilaloina Samoa 'e Asoaitu. 'A 'o luma atu o na aso, sa ta'u lava latou 'e tusa ma le motu 'o lo 'o mau ai:

O tagata Upolu, tagata Savai'i po 'o tagata Tutuila. O lea la, 'o le igoa Haamoa sa le aofia ai motu o Manu'a.

Sa tu pea le malo o Toga i tausaga pe 500, 'o le amata mai lea i le 950 e o'o i le 1450 (po 'o le amata mai ia Ahoeitu e o'o ia Takalaua). O tupu Toga muamua sa pule i Samoa, 'e le taumate o ali'i agalelei ma le atamamai; 'e lelei a latou faiga i tagata to'ilalo, 'e seasea ai ona lagona 'e le to'atele le fia tete'e atu o Tuitoga.

'Ae ui i lea, ua o'o mai i le 1250, 'ua 'avea Talaifei'i ma Tuitoga, ona 'ese lea 'o le tulaga 'ua iai. O le tupu lea, fai mai 'o le toa malosi, 'ae loto fefete, 'e fa'alealofa ma le fa'asaua, 'aemaise lava i tagata Samoa.

O le mea moni lea, 'ua 'avea lona saua ma mea 'e so'oso'o malie ai Samoa se'ia o'o 'ina 'aufa'atasi ma laga loa 'e pei o le tagata 'e to'atasi ia tete'e Talaaifei'i.

O lenei taua tele, 'o le tasi lea o mea pito taua ma le lagona loloto ia Samoa, 'e ui ina 'ua 700 tausaga talu ai, 'a 'ua le 'i galo lava. O le taua la lena, le taua o Toga, 'o le ulua'i fa'ailogaina mautinoa lea, na maua ai 'e Samoa le fa'asologa tupu fou (O le Malietoa lea).

 

TALA FA'A-UPOLU: 

O ulua'i "Tumua" lava ia o Samoa, ma 'o ulua'i to'oto'o fo'i ia o le atunu'u i o latou Itūmālō Mavae (Traditional Districts). O faiā la fa'atumua o Tua, Ana, Tuamasaga ma Tolufale, 'e fa'asino lea i le 'upu e ta'u o le "USO TU'OFE", 'auā 'e tamā fa'atasi latou 'uma iā Tuia'ana Pili'opo ma tinā fa'atasi iā Sinaletava'e le afafine o Tuia'ana Tava'etele. O le uiga la 'o le 'upu "Tumua" i le aganu'u, 'o le nu'u e tu muamua i luma 'o le atunu'u. O nu'u 'ua tu'u 'i ai le va'aiga o Itūmālō ta'itasi 'e latou te faia 'upu o le atunu'u ma latou pulea mea 'e fai o le aganu'u.

 

O TUMUA O LO 'O I LE MOTU O UPOLU

O nu'u nei o Upolu 'e tā'ua o "Tumua" i nei aso ma o latou Itūmalō 'e iai:

 

O LE TUMUA O LUFILUFI E I TOTONU I LE ITŪMĀLŌ O ĀTUA

O Ātua i Mātu, 'e 'amata mai i Uafato i Fagaloa e o'o i Luatuānu'u. 

O Ātua i Saute, 'e 'amata mai i Ti'avea i Aleipata 'e o'o i Matātufu

O Falealili, 'e 'amata mai i Sapo'e e o'o i Saleilua

 

O LE TUMUA O AFEGA E I TOTONU I LE ITŪMĀLŌ O TUAMASAGA

O Tuamasaga i Mātū, 'e 'amata mai i Lauli'i e o'o i Tufulele

O Tuamasaga i Saute, 'e 'amata mai i Si'umu e o'o i Sa'anapu

E aofia ai ma Salamumu, peita'i o Salamumu e fai Itūmālō fa'afaipule i Sale'aula Lealatele i Savai'i

 

O LE TUMUA O LEULUMOEGA E I TOTONU I LE ITŪMĀLŌ O Ā'ANA

O A'ana i Mātū, 'e 'amata mai i Faleasi'u e o'o i Sama'i i Falelatai

O A'ana i Saute, 'e 'amata mai i Matafa'a e o'o i Matāutu i Gagaifoolevao i Lefaga.

O le Itūmālō o A'ana e aofia ai 'Aigailetai

O Tolufale sa nofo i 'Aigailetai ma fesoasoani mai i ona uso i Upolu ma Savaii

 

O LE TALA IĀ FE’EPO

O LE ALI'I TAUASO O FE'EPO

Usu Ana iā Sinalemana ona iai lea o Matofaoaana ma Moaoaana

Usu Matofaoaana iā Sinaletula ona maua lea o Veta

Usu Veta iā Afulilo ona maua lea o Tuiveta

Usu Tuiveta iā Taelauo'o fa'ae'e le gafa o Imoa po 'o Toso

(MAU 1) Usu Toso i le tama'ita'i o Sauopuala'i fa'ae'e le gafa o Si'usei'a, Lutoso ma Tafaigata. (MAU 2) Usu Toso iā Fitilagipupula le afafine o Tuimanu'a Lemamana fa'ae'e le gafa o Si'usei'a

O Imoa po 'o Toso na toe usu iā Papamavae ona iai lea o teine o Sinaiolo ma Salasala

 

Usu Si'use'ia iā Ataatatapalemalama o Faleata fa'ae'e le gafa o Si'usei'a Ⅱ, Tafaigata ma Si'ulalovasa

Usu Si'ulalovasa ia Taeulaula le teine Si'uvao i Samata ona iai lea 'o le teine o Si'utaulalovasa

Usu Si'utaulalovasa iā Lulai ma Lulago o afafine o Mataitai 'i le afio'aga o Samata i Savai'i fa'ae'e le gafa o To'o ma Ata

(Fanau Lulai o To'o, 'ae fanau Lulago o Ata)

Usu Ata i le afafine o Tuitoga fa'ae'e le gafa o Pātauave

Ona toe usu lea o Ata iā Fa'aulimaumi po 'o Fa’auliumi i Moamoa ona iai lea o Si’ufe’ai ma lona tuagane o Tafa’igata Ⅱ

O Si’ufe’ai lea na tau iā Polatoese po ‘o Lepolatele fa’ae’e le gafa o Si’ufuaalelaumālō

Si’ufuaalelaumālō na usu iā Aigamasitele i Faleata ona iai lea o le tama o Fe’epo.

Na usu Fe’epo iā Leipaleatele le afafine o Niu i Afolau ona iai lea o le fanau lenei:

Leatiogie

Malalatea

Sina (Sinalagilefuli)

Usu Leatiogie iā Tauaiupolu le afafine o Ale i Toamua fa'ae'e le gafa o:

Lealali

Saveaali'i/Saveatuvaelua (Sa nofo i le suafa Malietoa)

Tuna ma Fata

Ve'atauia

Le'aimuli/Leimuli

  Lealaiaolō (f) po 'o Leatiatiogie ia le ala i Fuiolo po 'o Ofuofumomoiufi

(O le teine lea na usu mai ai Tagaloa mai Falelatai 'ona maua lea 'o le tama o Ulumasui)

 

O Feepo 'o le tupu'aga lea 'o le Malietoa, 'e to'atolu lana fanau, 'e to'alua tama ma le teine 'e igoa iā Sina po 'o Sinalagilefuli 'ina 'ua 'avea ma masiofo 'o le Tuimanu'a Fa'ato'ali'a ma fa'a'umi ai 'e Tuimanu'a lona igoa iā Sinalagilefuli.

Ua taupule nei lā le masiofo 'o Sinalagilefuli ma lona tuagane ' Malalatea 'o le 'a lā toe fo'i mai i Mulivaia'ele (A'ele) i lo la 'āiga moni i Faleata (Upolu). Na silafia 'e Tuimanu'a Fa'ato'ali'a 'ua sauni lana masiofo 'o le 'ā alu, 'ona fai lea i ai 'ia 'ave atu lona "FALE'ULA" 'e alu ma ia i lona 'āiga. O le ala lenā na o'o mai ai le "Fale'ula o Tuimanu'a Fa'ato'ali'a" iā Malietoa

'Ua lē toe maua ni isi tala 'e uiga iā Malalatea, 'e lē taumate na vave maliu 'ina 'ua fo'i mai ma Sinalagilefuli lona tuafafine mai le Motusā i Manu'a, 'a 'o lo 'o iai ona suli 'o soifua i aso nei 'i le afio'aga o Sala'ilua i Savai'i. 

'A 'o le tama lenei o Leatiogie na sui tulaga i lona tamā o Fe'epo ina 'ua maliu Fe'epo.

TUISAMAU I LE ALAILALAU

Na usu le tama o Malalatea le atali'i ulumatua 'a le toea'ina tauaso o Fe'epo i le tama'ita'i o Sinalagilagi le alo o Tagaloalagi 'ona fa'ae'e lea 'o le gafa o tama 'e to'alua o: Maulolofaiga ma lona uso o Fata, 'o i la'ua  nei o Tuisamau i le Alailalau. O le taimi o le tama lenei o Malalatea, 'e muamua ia Savea, 'o lona uiga ua leva 'ona iai le Tuisamau, Tuiatua ma le Tuia'ana, 'ona fa'ato'a o'o lea 'ina 'ua maua le suafa o le Malietoa.

O le ala lea sa nofoia ai 'e Fata ma Maulolo lo la'ua fa'asinomaga i le Tuamasaga 'aua 'e tutupu mai ia Malalatea, 'a 'o la tuiga 'e maua mai i le usuga a Malalatea i le tama'ita'i o Sinalagilagi. E tutupu nei mea 'uma 'e le 'i tula'i mai le ulua'i Malietoa.

 

O LE TAIMI O LA'AULI MA FUAOLETO'ELAU

Na filifili 'e Fata ma Maulolo le tama o La'auli na mafua ai 'ona to'atama'i le ali'i o Fuaoleto'elau ma sola i le afio'aga i Si'umu ma fa'atu mai ai lona malo. O le taimi lea 'ua nofolua ai Malietoa 'ona 'ua lagolago 'e le afio'aga o Si'umu le tula'i mai o le tama 'o Fuaoleto'elau, 'ona 'o le suli moni po 'o le alo 'o le Malietoa

O LE TAIMI O MALIETOA SEIULI

'Ina 'ua o'o mai i le taimi o Malietoa Seiuli, 'a 'o le taimi fo'i lea 'ina 'ua tula'i mai Maulolo Taliaoa. O le Malietoa lenei ma Maulolo Taliaoa sa malaga i le motusa i Manu'a, lea na maua ai le suafa "VAOTUUA" ma le "TALIAOA" 'o lo 'o fa'aaoga i le faiganu'u 'a ali'i ma faipule 'o le afio'aga o Afega. O le malaga lenei sa ta'ita'i'au ai le tama o Luatua 'e suli mai ia Poluleuligaga o Tuamasaga iina ona po.

O le fo'i mai 'o le malaga lenei a Malietoa Seiuli ma Maulolo Taliaoa ma ni isi o le 'aumalaga sa latou fa'afeaoina le malaga a le Malietoa, 'ae osofa'i ai 'e Tofaeono, Salima, Asi Leniu ma Vaimauga le malaga, 'aua 'o i latou uma nei 'o suli o Fuaoleto'elau, talu lava le le fiafia o suli o Fuaoleto'elau 'ina 'ua filifilia 'e Afega le tula'i mai o La'auli 'e 'avea ma Malietoa.

E o'o mai le malaga 'ua pupuni 'e le Vaimauga le alava'a (maua ai le igoa PUNIALAVA'A) ma 'ua mae'a fo'i 'ona logo 'e Tuli'aupupu ia Malietoa Seiuli ma le afio'aga o Afega ma Luatua faufauga a le Vaimauga ma Vailele.

O le fa'ai'uga 'o le taua sa to'ilalo le Vaimauga ma suli uma nei o Fuaoleto'elau i faiga a Luatua ma lana 'autau. Sa fa'ai'u mai i le matafaga tele le taua ma fai loa tofiga a Malietoa Seiuli ia Tuli'aupupu 'e fa'apea: "Ia 'avea 'oe Tuli'aupupu ma fofoga 'o le Alataua". O le tofiga a Tuli'aupupu sa fai 'e le Malietoa Seiuli

O TOFIGA A FATA MA MAULOLO

'A 'o tofiga a Fata ma Maulolo ia Feagaimaali'i ma Samau, 'o le lauga 'e leoa matafaga tele ma malae o le Vaimauga

O Fuatimau ma Mauletaua 'o le lauga tautua 'upu 'aua Leniu la te leoina le tua'oi ma Atua lea na si'i mai 'e le la uso 'o Te'o 'o le tama a Samala'ulu po 'o alo e fa'asino fo'i i le tina o Samala'ulu 'e suafa ia Tu'uamaleulua'iali'i.

E Tuisamau le Vaimauga, 'e Tuisamau fo'i faleupolu 'uma o le afio'aga o Afega, 'ae matua 'uma i Tui ia sa mau i le ala i lalau po 'o Fata ma Maulolo.

O Malalatea 'o le tama matua o Fata ma Maulolo. O le nofoaga o le tama lenei o Malalatea 'o Sagaga 'e amata mai i Fale'ula se 'i pa'ia le tua'oi ma A'ana. E taunu'u mai Fata ma Maulolo i Fale'ula 'o lo 'o nofoia 'e Malalatea o Sagaga 'a 'o soifua le latou tama o Fe'epo ma ni isi o le fanau i Faleata. E taunu'u mai Fata ma Maulolo 'e asiasi i lo la tama matua o Malalatea i Sagaga, o lo 'o laitiiti lava le tama o Savea le ulumatua a Leatiogie. I se isi fa'aupuga, 'e taunu'u mai Fata ma Maulolo 'e le 'i iai se Malietoa.

Ina 'ua mae'a le taua ma Toga, 'o le taimi fo'i 'ina 'ua tau sailia se Malietoa, 'a 'ua tofafa mai ti'asa le toea'ina o Fe'epo ma lana fanau o Malalatea, Leatiogie ma le teine o Sinalagilefuli le masiofo a le Tuimanu'a Fa'ato'ali'a. O a latou fanau 'e ta'ua nei o le suli 'o le gafa o le ufi e pei 'ona fa'asino i le Faletuamasaga sa latou filifilia le ulua'i Malietoa, lea sa 'avea ai Savea ma ulua'i Malietoa le atali'i matua o Leatiogie. O suli nei sa tau ma maua ai le manumalo. O suli fo'i nei sa latou puipuia le nofo i taua 'e tele sa feagai ma le Malietoa. 

Ua tula'i mai Savea ma 'avea ma ulua'i Malietoa, sa fa'aavanoa ai e Fata ma Maulolo le Fale'ula po 'o Foga'a  e pa'ia Alailalau i Sisifo e nofo ai le Malietoa. O Fale'ula o le mea totino a le tama o Malalatea e tua'oi ai ma lona uso o Leatiogie i Sasa'e po 'o Faleata (Toamua) e o'o i le Vaimauga sa nofoia 'e lo la tuafafine o Sina po 'o Sinalagilefuli le masiofo a Tuimanu'a Fa'ato'ali'a.

 

O le tofi o 'ele'ele o Fata ma Maulolo 'ua fa'amatu'u le isi vaega ia Malietoa Savea, lea 'ua tua'oi ai Maulolo ma Malietoa i le "LALAU" se 'i pa'ia "PAEPAEMAGIGI" i Sisifo. O tofiga a Maulolo Faiga mo Malietoa Savea, sa toe fa'amautinoa i le feagaiga a Maulolo Fueloloa ma Malietoa Uitualagi 'ina 'ua si'i mai le nofo i Malie i le fanua 'ua ta'ua o "TUALAGI" 'e tua'oi ai ma Maulolo Fueloloa i le "ALAILALAU".  

O le feagaiga i le va feagai ai o le "FALEMALIETOA" 'e susu ai le nofo 'e tautuaina 'e Auimatagi ma le Falenata'ita'i a Fata ma Maulolo e feagai ma Tuisamau.

O LE AGALELEI O LEATIOGIE

O lo 'o tā’ua foi i faamaumauga a Misi Pulo se tala uiga ese o le fai-tamā o le tama lenei o Leatiogie ma le tausiga o lona tamā tauaso. Na avatu e Leatiogie ufi mai lona togā-ufi i A’ele ma fao ‘ato ma teu i totonu o lona fale 'ae alu tā'ele. 'Ae peitai-ua savali atu Feepo ma na maua le ato ufi-ona nofo lea ma faitau ona o lona fia iloa lelei o le faatinoina o galuega a lona atalii, talu ai e faasili e tagata Samoa le ufi i lo le talo- e avea ma taumafa o aso uma.

'Ina 'ua tupu tele le oge 'iina ona po, 'ona alu lea 'o Leatiogie 'i le 'aiga 'o lona tina i Afolau 'e 'eli ufi ai 'e tausi ai lona tama, 'a 'o le 'i alu 'e ta'alo 'i le ta'alogo 'o le "Aigofie" 'e faia i Falefā mo le vaiaso 'ātoa. 'Ina 'ua fo'i mai Leatiogie ma fasiufi 'e ono ma le 'ofu'ofu momoiufi, 'ona fa'avela 'uma lea 'e 'ai ai lona tamā o Fe'epo. Ona fesili lea 'o le toeaina. O ā au mea na 'e 'ai? 'Ae tali le tama: "o valusaga". Ona tutulu ai lea 'o le toeaina ona ua momomo lona loto i le alofa i lona atalii.

Ona fai atu lea o le tama i lona tamā, 'ou te fia alu i le ta'aloga. Ona fai atu lea 'o le toea'ina, 'ua lelei ‘āfai 'e tātā tagata, ia lagi mai lava Tufulele le "Vai o Puea", Ā’ana ‘e le Taufa’aea. Ona alu lea o le tama ua fetā tagata i fetāiga. E fa’alogo ifo Fe’epo ua lagi a’e 'e le tama le pese na poloa’i ai. Ona patipati ta'oto lea o le Fe’epo ina ua tā tagata lona atalii o Leatiogie.

Ina ua iloa 'e Feepo e tasi le tolo ufi mo ia i aso taitasi uma, 'ae ina 'ua aulia le aso lona fitu- sa tago loa Feepo fafati 'ese le isi tolo-ma faamanuia i lona atalii ma folafola atu iā te ia lana fanau o ni tama- e to’aono ma le teine e to’atasi- mo tolo ufi e ono ma le fasi tolo na ia fafa’i 'ese. Sa malie 'ātoatoa le loto 'o le toea'ina ma fai atu 'i lona atali'i, "Ia 'e sau 'e tu'u mai lou tua ia te a'u. Ona tu'itu'i lea 'e le toea'ina le tua o Leatiogie ma fa'amanuiaga feula atu 'e fa'apea: "Ia manuia ou faiva, 'ia pouliuli lou tino 'ae malamalama ou mata ma 'ia tafetoto ou ala. Ia maua sau fanau e to'afitu, 'ina 'ia au lava le gafa o le ufi". Na taunuu lava lenei folafolaga a Feepo 'e pei ona faamaumauina e Misi Pulo ma fa'aigoa ai loa le gafa o le tama lenei o Leatiogie o le "GAFA O LE UFI".

O le faamanuiaga 'a  Feepo na taunuu lava i se tulaga uiga 'ese, auā o Savea na faavaeina le 'Āiga o Malietoa, o isi ona uso totoa 'ae laiti 'o Tuna ma Fata -na la faamutaina le pule a Toga i Samoa nei-ma na faae’e atu ia te ia le suafa o Malietoa lea na mafua mai le fa'amavaega a le Tuitoga. E leai se faamaumauga e tasi o maua 'e faasino i ona uso laiti o Ve’atauia ma Leaimuli. 'Ae peita'i – o le teine o Atiatiogie na nofo iā Tagaloa o Pata Falelatai ona maua ai lea o Ulumasui-lea foi na faatinoina se tasi o vaega tele o le taua ma tagata Toga.

O le poto ma le mata’alia 'o le tama lenei o Ulumasui na sao ai Tuna ma Fata; 'aemaise ai lava i Safotu Savaii lea sa fa'a-pologa ai tagata Sāmoa. O iinā sa lafo i ai pagota i totonu o se Lua-tele 'e igoa o le "PU I VAIMOA", ma aumai ai i fafo ni isi o tagata sa faasala.

O LE TALA IĀ LEATIOGIE

TA'ALOGA O LE 'AIGOFIE

Ua au tausagā tala o le 'Aigofie i Sāmoa ma ua lē mavae upu tu'utu'u taliga na fofoa mai le ta'aloga 'o le 'Aigofie. Sa taulagi o le fa'aagatama fa'atamatane, ona sa iloilo ai ma tofo le lototetele ma le malolosi o taulele'a talavou o le atunu'u i po anamua. E lē mavae pei se fugāla'au 'upu ma muāgagana na maua i lea ta'aloga, ua totō ma maua'a i mafaufau ma fai ma teuteu 'e salani ai saunoaga ma fetalaiga.

E lē se mea taumate sa to'atele tagata totoa ma le malolosi sa auai i lea ta'aloga, peita'i, 'ua ta'uta'ua lava ni taulele'a talavou 'e to'alua sa fa'atäututū lo la malolosi. O Leatiogie, o le atali'i o Fe'epo o le nu'u o Fale'ula, ma Salevaonono mai le nu'u o Falefā, 'o ia 'o le alo o Leutelelë'i'ite. O le ta'aloga lea 'o le 'Aigofie, 'e fa'apea ni isi 'o le isi ona fa'aupuga o le "FEA'IGA". E mafai la ona fa'apea se taofi o le fa'atau loto, fa'ataua'i totoa o ni tagata.

O le afio'aga o Falefā i Upolu sa avea ma laumua po o le malae na gasolo i ai tagata e maimoa i le ta'aloga 'o le 'Aigofie. E tolu malae na iloilo ai le malolosi o taulele'a talavou:

 Amouta, Amotai, Moamoa

O ia malae 'e i le afio'aga o Falefā. Sa fa'aaogā le ululapalapa e fai ma 'auupega, o le ulusū po 'o le vaega mamafa o le lapalapa o le launiu na gaosi ai ia 'auupega. E taumafai le isi toa e taia le isi tagata i le ululapalapa ua saunia lelei, ia tigāina pe mālōlō ai fo'i. O fea lava le vaega o le tino o le 'ā saofia ai se osofa'i, ma lamalama masele ai ina ia matuā ogaoga se mafatiaga o se tasi. E lē faigofie la ona maua se manumālō pe 'a tau'au tutusa se fea'iga po 'o tagata ta'aalo. E ma'eu fo'i tomai o Sāmoa anamuā na sailia ai le toa ma le malosi o se tasi.

O le Amouta 'e fa'apea 'o se malae 'e mamao i uta, soso'o atu ai lea ma le malae o Amotai. O Moamoa, o le malae lea e saili ai lē ua mālō i se tauiviga o le 'Aigofie. O le upu molimau 'a le ali'i tāua o Falefā, o Leutele lea, o tala a tua'ā ma ē ua mavae, e fa'atumulia ia Malae i tagata e maimoa. Sa gasolo i ai itū 'ese'ese o Upolu ma Savai'i aemaise o le logologoā o tala o toa malolosi i le ta'aloga. E lē tioa la ona gagana le atunu'u i muāgagana e uiga i le fa'aagatama, “E sao mai le Amouta, ae tali le Amotai, fā'i fo'i o lea a'o le toe aso na i Moamoa”.

Sa iloa gatā po 'o ai o Leatiogie ma Salevaonono o le 'a mālō i le tauiviga, aemaise le fetā'iga i le aso fa'ai'u i le Malae o Moamoa. Fai mai, sa tau ia ali'i talavou ma mālōlō auā ua tau'au tutusa, o lona uiga ua tutusa le popoto i le ta'aloga fa'apea le mālolosi. Ona maua ai lea o le isi fuāitau e fa'apea: "Ua tutusa tau'au". O Salevaonono, o le toa o Ātua, le itū po o le vaega i Sasa'e o Upolu, a o Leatiogie mai le Tuamasaga.  Ua taugagaifo le la, ua talagū le 'aumaimoa, ua femusua'i fo'i gagana po 'o ai 'ā manumālō, 'a 'o ai fo'i 'a mālōlō. Sa lagona e Leatiogie ua māmā le pa'ū ia te ia o tā 'a Salevaonono, ma ua iloa ai, ua 'amata ona vaivai lana paga.

Sa fa'afuase'i loa ona si'i ane le ta tofi'ulu a Leatiogie, ua tuai fo'i gāoioiga 'a le toa o Salevaonono. 

“Ua taia le ulu sa'e le vae.”
Talofa ua saga tulitatao pea tā malolosi 'a Leatiogie, ma ua tevateva Salevaonono ma palasi. O le tala 'ua lelea, ma ua logo atu le tapua'iga iā Fe'epo.  Ua mālō le tama i le toe aso nai Moamoa. Ua fa'aalia le fiafia o le toea'ina ina ua patipati ona lima – “Ua patipati ta'oto ai le Fe'epo 'ae ta tagata Leatiogie.”

O le malae ua ta'ua o Moamoa, o le ogatotonu lea o le nu'u o Falefā e fa'afeagai tonu lona itü i gatai ma le vai. O le vai lenei e iai le tala'aga na maua ai. O le matupalapala o le ali'i tāua o Falefā, le afioga iā Leutele po 'o Leutelelē'i'ite, na fai meaalofa mai ai le Tuimanu'a 'i ona pō o le vavau. O lea vai na fai ma lavea'i mo ni taulele'a ua āfāina tele i le fa'aagatama pe afai fo'i 'ua matapogia, ma tau fa'aola ma fa'atofu i le vai. O le pogai lea na fa'aigoa ai le vai o “Tafa'aola”, pe 'a  matuā ogaoga ona a'afia ia se tasi i le fetāa'iga o lapalapa.

E lē taumate sa iai ni isi fo'i taulele'a totoa ma le malolosi na iloa le mata'alia i le fa'aagatama. O ni isi itū o mau na folasia, a malosi lava se paga, e uma le Amouta, tutusa, aga'i i le Amotai, na tusapau pea le malolosi. O le aso fa'ai'u i Moamoa, na matuā va'aia le  tau'au tutusa o toa. E toetoe a po le aso, ae va'aia loa le taia ma tautevateva ma ifi ai loa ma le fa'aagatama mata'ina. E ma'eu le agaga su'emālō loto tetele na sau ai le soifuaga o Sāmoa ma le 'upu ua tatou sapi ai: “O le toe aso nai Moamoa”.

PUNA'OA 'O FA'AMAUMAUGA

Tusia i le Sāmoa Ne'i Galo: Talatu'u ma Tala o le Vavau a Sāmoa Volume Two, Matagaluega Tupulaga, Ta'aloga ma Aganuu: 121: 126.

Sa fa'amatalaina e:

Moeono Kolio o Falefā;

Tuimalātū Iose o Uafato, Fagaloa.

O LE TALA I LE TAMA O SI'ULALOVASA

O le tala lenei iā SI'ULALOVASA le toala fanau 'o le MALIETOA.

O  ia foi lea na maua ai le Ato Ponapona 'a le Tuiatua Tualemoso.

Na 'a'ave tala i le lalelei o le teine lea o Fitilagupupula le alo o Tuiatua Tualemoso o Vailoa Aleipata, 'ona sau ai lea o le tama lea o Si'usei'a Tafaigata mai LEPEA e fia fa'aipoipo iai. 'A o'o atu le tama i Vailoa ona nofonofo lea i le apitagalu 'ae alu ane iai le teine la te feiloa'i ai. E fefe le tama ina ne 'i fa'atamaia 'o ia e le ali'i sauā o Tualemoso le tamā o Fitilagipupula. E fa'apea le tala 'ona aloalo lea o le la vaa i gātai i le vasa 'e feagai ma le motu lea o VINI, ona fai ai lea o lā faiga'āiga, tulou. 'A 'uma 'ona toe  fo'i lea i uta, 'ona alu fo'i lea o le tama i Lepea 'ae nofo le teine.

Ua fai pea lea masani se 'ia o'o ina ma'i to le teine. Ona fai ai lea o le la mavaega i tai 'i le vasa po 'o le sami. Na fai atu lea o Si'useia iā Fitilagipupula 'ā 'e fanau 'o se teine, ona pule lea 'o 'oe ma se igoa 'e fa'aigoa ai. 'Ae 'ā fanau 'o se tama, 'ona 'e fa'a'āmataina lea 'o lona igoa i le amataga o lo'u igoa o Si'u. Ona fanau lea o le teine, ma 'o le tama, 'ona ia fa'aigoa ai lea 'o le tama iā SI'ULALOVASA 'e fa'amanatu ai le la aloalo i tai le vasa ma le mavaega 'a SI'USEIA iā te ia.

NA matua ane le tama ona fesili lea iai 'o tagata o le nu'u (Vailoa) po 'o ai sona tamā. Na tagi lea o le tama ma fai iā Fitilagipupula po 'o ai sona tamā 'ona ua na 'o le ula o tagata 'o le nu'u iā te ia. Na fai mai lea 'o le teine ua lelei, 'ae sau iinā alu i LEPEA I FALEATA o iinā o lo 'o iai lou tamā. Na sauni le tama o le 'a sau, 'ae fa'apea mai le toea'ina 'o TUIATUA TUALEMOSO "sole, sau, tago mai i le 'ato lea 'e asoa i lou ua 'e te alu ma oe.

O le ato o'lo 'o iai ilamutu ma ponaivi o Tuiatua ma le vai e mamana, e puipuia oe.

Ona alu loa lea o le tama e ui mai gā'uta o TIAVI ma le MAFA, ona ia tau mai lea i le nu'u 'o lo 'o pisi atu ai tagata e tau fa'aola le toea'ina o Tuifea. Na tago ane le tama 'i totonu 'o le 'ato 'o lo 'o iai le vai ma 'ave atu i tagata 'e fa'ainu ai le toea'ina, na toe malosi ai. Ona maua ai lea o le igoa o le nu'u muamua lava lena o VAI O TUALEMOSO PO 'O VAIMOSO 'ona 'o le tama o Tualemoso.

Ona fa'aauau loa lea o le savaliga 'a le tama ma o'o mai ai i Vaitagutu 'o lo 'o fai atu le 'ava 'a Faumuinā ma le 'Aumaga. Na iloa mai le tama, ona fai mai lea o Faumuinā "sole fa'a'o'ona le 'ava se 'i o tatou va'ai po 'o se aitu po 'o se tagata le ali'i nei.

Fai mai na avatu le 'ava a SI'ULALOVASA ona memumemu lea ma sa'asa'a i le ato ponapona lea 'e inu 'e ana ilamutu.  O lea e maua ai le sa'asa'aina 'o le 'ava e o'o mai i aso nei. E te memumemu ma sa'asa'a pe 'a avatu sau 'ava. Ona maua ai lea 'o le aitu tagata ma le gafa ma le saofa'iga ma le ATUA (ALEIPATA.) Ona iloa ai lea 'e Faumuinā' o le tama lenei 'o le atalii o SI'USEIA TAFAIGATA.

O LE TALA I LE TAMA O SI'UTAULALOVASA

TALA I LE MAVAEGA TUSITUSI

To'omata e tupuga mai i le afio'aga o Samata i le itumalo o Salega. Usu Si'utaulalovasa iā Lulai ma Lulago ('o le masaga) i Si'uvao i Samata fa'ae'e le gafa 'o To'o ma Ata.

O tama nei, sa maua ai le mea 'e ta'u 'o le mavaega tusitusi 'o le gataifale. E tusi i le to'o toe tusi i le ata, toe tusi i le manava pe 'a fananau tama'itai o Lulai ma Lulago 'ona fa'aigoa lea iā To'o ma Ata, ma 'o tama nei sa amata mai ai ona fa'amamalu le suafa TOOMATA i le afio'aga o Samata.

Gafa o Tafa’igata

O le mauga foi lea sa nonofo ai Sinaiolo ma ona matua o Imoa po 'o Toso ma Papamavae.

O Sinaiolo lenei na usu mai iai Tafaigata lea sa fai lona aso, ma 'o ia o le uso o Siuseia, na fa'ae'e lea o le gafa o le tama o Magea, lea na toe sui lona igoa ia Filivai ona o lona filifilivai i lana taelega. Usu Tafaigata ia Sinaiolo le afafine o Imoa ma Papamavae, fa'ae'e le gafa o le tama o Filivai po 'o Magea. 

 

O Si’usei’a ma Tafaigata ma le la aumoega ina ‘ua ‘a’ave atu tala i le lalelei o le teine o Semalama

Ona omai lea o tama ma fa’ata’alise i le vao ma tutu i le maota ma vala’au

E le tioa ‘a ‘e lalelei, lenei ‘e si’omia ‘oe ‘e matagi ‘uma ‘o Samoa, na mafua ai ona faaigoa le tama’ita’i o Semalamaemailagi ma faaigoa ai lea o le nu’u ma le itumalo lenei.

O Matafanua o matapola o matamatagi.

 

 

O LE TALA I LE TAMA O TAFA'IGATA

O Tafa’igata o lona tama o Ata. Ona usu lea o Tafa’igata ia Saolepualai- o le la fanau o Veletaloola, Tali’ausolo, Mata ma Afa.

O latou ia sa nonofo i le fale sa faaigoa o le “Fale o Aitu”.

Ona toe fanau lea o Saolepualai-ona fai atu lea o Tafa’igata: 'ia 'e alu po 'o ai o lo 'o i gatai! Ona alu lea o Saopualai a’o vaivai lava lana failele, ona foi ane lea ma le tala ia Tafa’igata, ‘E na o Mata ma Afa o lo 'o i gatai’.

Ona fai atu lea o Tafa’igata: “O le igoa la lena o si o’u atalii- o ‘Mata ma ‘Afa’. Ona valaau lea e Tafaigata Tauaitu ina ia potopoto ane uma, 'ona faapea atu lea o lana upu: “Vaavaai mai:-o le “tama lea o le 'a fai ma outou ali'i”, 'o le 'a outou tali ona toga; o le 'a fai lona igoa ma outou “ao”.

O le mavaega la lenei na amata ai le “ao o Faleata” 'o le “Mataafa.”

O le afuaga la lenei o le suafa o Mataafa: “O le alii o le Pipili na alu lana malaga i Manu’a; 'a 'o le ’i faia le taua o Savaii.

Ona alu lea o ia i uta ina ua taunu'u, ua savavali i le ala-ona ia va'aia lea o le ‘Niu ‘Afa’ o ta'atia i le ala. Ona tago lea ave-mele’i ese le pa’u-ae lamulamu le pa’u-fafine o le niu. Ona faapea lea o lana upu -‘Ua maua lo’u igoa-O le ‘Mata o le ‘afa, aua 'e suamalie le pulu i le mata.

O ona po ia sa tau ai le taua i Savaii i Lealatele i uta i le tuasivi. Ona o ai lea o Fa'auli ma Umi i le taua; ona o atu lea taunuu i le ‘olo o le Pipili. Ona fai atu lea o le Pipili i tama ia e to’alua: “Leoleo ia te a’u ne’i omai ni isi o le itu-taua, ona fasi lea o a’u.

Ona nonofo ai lea o tama e leoleo le Pipili. Ua uma le taua-ona fai atu lea o le Pipili:”Ua faafetai lo oulua alolofa ia te a’u- ae o le a avatu lo’u ‘Ao’ mo oulua-lua te o ma ave i Upolu e taui a’i lo oulua alolofa; aua ua ‘ou ola i le taua.

Ona o mai lea o tama ma lo la ao o le “Mataafa” i Upolu i Faleata.

O LE TALA I TAMA'ITA'I E TO'ALUA O LULAI MA LULAGO

O LE TALA IA LULAI MA LULAGO

Na usu Si’utaulalovasa ia Lulai ma Lulago-o tamaitai ia o Samata. Ona faapea lea o Si’utaulalovasa:-‘O le a ‘ou alu ou te asiasi i lo’u aiga I Upolu. Ona sau lea o lea alii i lona aiga, ae sosola tama’ita’i ua nonofo ia Tupa’isafe’e.

Ona toe foi atu lea o Si’utaulalovasa i ona to’alua i Savaii- e alu atu ua leai ona to’alua-ona alu lea ua tuliloa. Ona alu atu lea o Si’utaulalovasa-o nonofo ta’ito’atasi mai ia tamaitai-e tofu ma le matuatala o le fale o Tupa’isafe’e-ma e vaai atu u totō-ua toeitiiti fananau.

Ona liliu lea o Si’utaulalovasa o le a toe foi mai i Upolu ma ua iloa mai e tamaitai. Ona taufetuli mai lea o tamaitai ma tauvala’au:-Si’u, Si’u e, tu mai-faatali mai-ae ua alu lava Si’u ua lē faatali mai ma ua alu lava i uta i le vao-ae mulimuli atu ai lava tamaitai ma taufai tagi.

Ua o’o Si’u i le malologa-ona faatali mai lea o tama'ita'i. Ona latou o lea ua toe fo'i i tai. O lea malologa o le ala na faaigoa o le “Tulasi’u” ma o lo 'o tumau pea lea igoa e o’o mai i ona po nei. E o ane- ae latou fetaui ma le alii o Tupa’isafe’e-ua leai foi ni ana avā, ona momo’e lea tuliloa.

E alu atu o fa'ae’e le va'a o Avi’i. Ona alu atu lea o Tupa’isafe’e ua fai ia Si’u- ‘Alu ia i le Too taumua, ae o le a ‘ou too-taumuli atu i lo tatou vaa. Ua o uma ia alii i le va’a ma ua tafa mai ata. Ona tepa atu lea o Tupa’isafe’e i le tasi o tamaitai, ae vaai mai le tamaitai-ona tusi lea o le lima o le alii i le tafa mai o ata-toe tusi i le manava.

Toe vaai atu lea alii i le isi tamaitai-ona tusi foi lea o lona lima i lana to'o-toe tusi i le manava. Ona oso loa lea i lalo o le alii ma ‘a’au i uta. O Mavaega la nei e ta’ua so'o e Failauga –o le “Mavaega Tusitusi.”

O LE TUTULI'ESEGA 'O TOGA MAI SAMOA

'Ina 'ua vavae'ese mai Toga i le faigāmālō a Tuimanu'a Fiti'aumua i Manu'a-Tele, talu le fa'atuiese o le ali'i o Tuitoga Asoaitu i le faitaulaga so'o e ala i le "UMITI A LE TUIMANU'A" ma lana pule'aga i atunu'u 'uma o le Pasefika, 'o lea na ōmai ai loa i le motu i Sisifo ma 'aumau ai ma latou pulea ai le mālō o Sāmoa. O aso na sa iai pea le Tuiatua ma le Tuia'ana, 'a 'ua leai ni mamalu fa'atupu 'o iai 'auā 'ua 'ave 'uma e le tama'ita'i o Nafanua o la "pāpā".

O le Tuiatua na feagai ma le o'o mai o Toga i Sāmoa, 'o le vaitaimi o le Tuiatua Teneila. 

Sa fai galuega mamafa e tagata Sāmoa 'e pei 'o le atiga o pa ma'a maualuluga, 'o le 'eliga o utu; sa tatanu fo'i vai'eli sa tā'e'ele ma feinu ai tagata Sāmoa. Na feagai le nofoa'iga a le isi Tuiatua ma le ola mai o le fanau loto tetele a Leatiogie Fe'epo. Ona mafaufau lea 'o tama 'o Tuna ma Fata 'i se 'auala e mafai ai ona laga le to'ilalo o Sāmoa.

'O le nofoaga 'o le tupu ma le mālō o Toga i Samoa, o le afio'aga o Safotu i Savai'i. 

O le isi aso na o ai tama i Savai'i e va'ai se mea 'e alafia ai se taua 'e mafai ai ona maua se sa'olotoga 'o Sāmoa mai lenei to'ilalopopo.

E feagai le o'o atu o tama i Safotu ma le fa'atonuga a Talaifei'i le tupu sauā o Toga, 'ia ō tagata Sāmoa e fuli'ese le ma'a alā 'o lo 'o fa'alavelave i le ala i le vā o Manase ma Safotu. O le igoa o le ma'a, ' o le "MATAUA'E". Ona fai lea o le tonu a tama, se 'i 'a'ami Ulumasui le tama 'a 'Ofu'ofumomoiufi lo latou tuafafine 'o lo 'o i Falelatai, 'e fesoasoani 'i a lā'ua. Ua o'o mai Ulumasui ma fai loa le tonu, 'e ō isi 'e fai fe'e, 'ae ō isi e fai pusi, 'ae ō isi e fai tuna. Sa 'eli le utu e fa'ata'amilo i le ma'a, 'ona la'u mai lea o suāsami ma fa'atumu ai le utu, 'ae tu'u iai tuna, fe'e ma pusi. 

Ona galulue loa lea o nei meaola o le sami 'e taufuli le ma'a, 'ae pepese le 'auuso lenei i 'upu fa'apea:

"Sa tunā, sa pusī, sa fe'ē, ōmai tatou fuli'esea le ma'a 'ua telē".

E le 'i leva 'ae māluelue le ma'a, 'ona ō atu loa lea o Sāmoa 'ua fuli le ma'a i le sami, 'ae tanu le pu sa iai le ma'a.

E ofo le tupu o Toga i le malolosi o tama, 'ae na sosola tama i Upolu ma 'ave le o'ao'a o le va'a o Toga e fai i le la'au o le "TOA". Na afe le malaga i Falelatai, 'ona tofitofi ai lea 'o le la'au 'e fau ai a latou mea tau 'e fafasi ai Toga 'i se aso. 'Ua na 'ona laulaututū solo atu o tagata 'e maimoa i le vetevetega 'o le la'au, 'ona fono atu lea o tama: "Sāmoa, 'aua le matamata tutū, 'ae matamata nonofo". Ona maua ai lea o le igoa 'o le maota o Tuimaleali'ifano i Falelatai o "MATANOFO".

Na uma ona fau meatau a tama, 'ona ō lea 'ua tatanu i Pu'ē, Mutiatele i Aleipata. O le igoa o le isi mea tau 'o le "toa", 'a 'o le igoa o le isi o le "tamatane". Sa tanu le toa i le itū i Sasa'e, 'ae tanu le tamatane i le itū i Sisifo. E fa'atali ai le aso e fai ai le taua. E iai le aso fiafia o le mālō o Toga 'e ta'u 'o le "ATOAGA". Ua fa'amoemoe 'e fa'amanatu ai le aso fanau o Talaifei'i le tupu. Sa a'o le siva 'o le taua a Samoa 'e ta'u o le "MATAMATA ME". 

Na o'o loa i le aso o le "atoaga", 'ona o loa lea o tama 'ua 'eli mai a la'ua meatau. E ese le mea na tupu i meatau nei, 'e alu Tuna 'e 'eli le tamatane sa tanu i Sisifo, 'ua lē 'o le tamatane 'a 'o le toa. Ona fa'aaogā lea e Tuna le toa, 'ae alu atu Fata 'e 'eli le toa sa tanu i Sasa'e, 'ua lē 'o le toa, 'a 'o le tamatane.

Ona fa'aaogā lea e Fata le tamatane, na maua ai le 'upu a failauga e fa'apea: "Ua fese'eta'i toa ma tamatane". Ua fai le taua ma usu ai le pese e fa'apea:

"Matamata mē, matamata mē, ta le Sāmoa ta ia sese, ta le Toga ta ia pē, matamata mē".

Sa tuli fa'ata'amilo solo Toga i Upolu, ma tele ai le fasiga o Toga. 'Ae maua ai 'e tagata Toga nai tama Aleipata sa fesoasoani malosi iā Tuna ma Fata i le tolotolo i Samatau. O igoa o tama o:

Tapuloa ma Tapu'a'au.

Na tatipi 'e Toga o la tapuvae ma feato solo i le tolotolo. Ua mafua ai le igoa o lenā tolotolo i Samatau 'o "TULIVAE".

Na saogalēmū Talaifei'i  i Nu'usugalu i le mea sa iai le fuāva'atau a Toga. Na iloa 'e le tupu 'ua faia'ina lana itū'au. Ona tū mai ai lea i luga o le ma'a 'ua tā'ua 'o le "TŪLATĀLĀ" ma vala'au mai:

"Sāmoa, 'ua malie toa 'ua mālō tau. O le 'ā 'ou alu 'oute lē toe sau i le aouliulitau, 'a 'o le aouliulifolau"

Ona femisa’i lea o Tuna ma Fata, i se isi e avea ma Malietoa. Ona fetaa’i ai lea ma maliliu ai i la'ua. O Savea o le la uso ulumatua. Ona alu atu lea o Savea ua tu le isi vae ia Tuna ae tu le isi ia Fata. Ona faapea lea ona ana upu,”ia ola Tuna, ia ola Fata”. Ona toe feola ai lea o nei tama. O le ulua’i Malietoa na tuuina atu e Tuna ma Fata i lo la uso o Savea. O le ulua’i Malietoa lava lena.

'Ua 'avea ai 'upu "MALIETOA" 'e fa'asuafa ai 'o le mālō o Samoa.

                                                                                                               **********************************************************************************************

 

O le Itu-o-Tane ma Safotu sa fai ai le taua ma le isi vaega 'o le Itu-Atua i Upolu. O le nu'u o Mutiatele ma isi nu'u tua'oi o le atu Aleipata, sa iai le isi vaega 'autau 'a le Tuitoga, 'a 'o Safotu i le motu o Savai'i ma le Itu-o-Tane sa iai fo'i le isi vaega 'o le 'autau a Tuitoga Talaifei'i. 

E tele tala 'o le taua i le va 'o Samoa ma Toga.

O le mau mai le Itumalo Atua e fa'apea: "O iina na mafua ai ona maua le igoa o le nu'u ma le afio'aga o Mutiatele ma Malaela. Sa tatanu 'uma ai 'auupega a Samoa, 'e fa'atalitali mai ai le taunu'u atu 'o le 'autau a Toga, peita'i na o'o atu le 'autau a Toga ma fa'apea ai i o latou manatu 'e le 'o 'i'ite ma sauni Samoa, 'ae fa'ate'ia Samoa 'ina 'ua fai poula ma faiga 'ai, 'ae laga loa ma toa manumanu ma tagata Samoa, 'ua laga laga 'auupega sa tatanu i le malae ma fafasi uma ai Toga. O le taua lena na maua ai se tasi o mau e fa'apea: "E laulelei ma tele le mutia i le malae, maua ai loa ma le igoa o Mutiatele ma Malaela.

 

Ae 'o le motu o Savai'i, sa tu mai ai le toa o Toga ma mata'i pe mata le motu o Uea, 'aua sa tu'u ai iina le isi atali'i o Tuitoga Talaifei'i i Uea, 'ae matamata mai i Samoa ma va'ai mai ai le motu o Uea. O lea na mafua ai ona maua le igoa o lea Itu-o-Tane o "MATA-UEA" O le atali'i lea o le Tuitoga na o'o iai le isi uso 'e to'alua 'o toa mai Samoa ma fasioti ai i Uea. Sa fa'aigoa 'o le "PUA'A TOGA" 'ona o le amio 'e pei o se pua'a, 'a 'ai, 'e uma 'i ai mea'ai 'e le ma'oga, 'ae ta'oto'oto ma 'ai.

Fa'apea mai le tala mai Atua, o iina na mafua mai ai ona maua le igoa o le nu'u lea o Mutiatele ma Malaela.

O LE TULA'I MAI O TUIATUA NIUPULUITUA PO 'O PULUITUA

Usu Tui-Fiti iā Si’uuilasisifo le alo o Tui-Atua Puluitua fa'ae’e le gafa 'o Fata (tama: Suafa “Fata” o Lotofaga le 'Āiga Sālevalasi).

O Fata lenei na malaga ma ona mātua i Fiti a’o itiiti lava o ia.

O le taimi lea 'a ’o fa'ae’e le va’a 'e malaga ai Fata ma ona mātua, 'ona si’i atu lea i le va’a 'o le tama, ua ta’ai i le lafala o le va’a, maua ai le suafa “TA'AI” e fa’amanatu ai le ta’aiga o Fata i le lafala o lo latou va’a ma ona mātua. Ua matua le tama o Fata 'a ’o iai i Fiti, ona manatu lea o Fata 'e fia malaga mai i Samoa, ona malaga mai ai lea. Ua sau le malaga 'ua taunu’u i gatai o Mulifanua, ona alu a’e lea ua moe i le fuefue. Ua ala a’e ua maua lona igoa o “FATAMOEILEFUEFUE”. Ona alu ai loa lea o Fatamoeilefuefue 'ua fa’atu i le tuasivi o A’ana, 'e aga'i ai le malaga mo Atua. Ua alu le malaga i Atua, ona moe lea i gauta o Tuamasaga, ua moe i le pogati o le la’au, maua ai lona igoa, o “FATAMOEPOGATI”.

O lo 'o alu pea le malaga, 'ua taunu’u i gauta o Saoluafata ona moe ai lea. Ua le moe nei Fatamoepogati i lalo, 'a 'ua moe i le tumutumu o le niu, ua ala mai ua maua lona igoa o “FA'AMOETA'ALE”, po ’o “FATAMOEUANIU”.

Ua alu pea le malaga ona moe lea i le Vaimauga ua ta’ua o le Mafa. Ona usu ai lea o Fatamoeuaniu i le tama'ita'i o Maugaoali'i, fa'ae’e le gafa o Puatau.

Ona alu ifo lea ua nofo i le nu’u o Etemuli, 'ona usu gafa ai lea ia Sinasinavaiao le alo o Tui-Atua Fogalepulu, faae’e le gafa o Fata Ⅱ

O LE TULA'I MAI O TUIATUA FOGALEPULU

Usu Fatamoeuaniu po 'o Fataigoatele ia Sinasinavaiao le alo o Tuiatua Fogalepulu fa'ae’e le gafa 'o le tama o Fata Ⅱ

Ona o ifo lea o Fatamoeuaniu po 'o Fataigoatele ma lona atali’i o Fata Ⅱ 'i tai i le 'ele’ele ua ta’ua o Mulifusi ma Tanumaleu i aso nei. O nonofo ai tagata Fiti.

O le tama’ita’i o Fulu’ula-ale-matoto o le ilamutu o Tui-fiti.

Ua taunu’u nei iai Fatamoeuaniu po 'o Fataigoatele ma lona atali’i o Fata Ⅱ, mulimuli ane Fatalevave.

Ona fai atu lea o Fatamoeuaniu po 'o Fataigoatele i le tama’ita’i o Fulu’ula-ale-matoto , “Oi fea o iai tagata o le nu’u? “Ae tali mai le tamaita’i, “O la 'e i uta.” Ona fai atu lea o Fatamoeuaniu po 'o Fataigoatele i le tamaita’i, “Tu’u atu lo’u atali’i  lenei o Fata Ⅱ lua te nonofo atu, ae se 'i o’u alu 'i uta e su’e mai tagata 'o le nu’u.

Ona alu Ioa lea o Fatamoeuaniu po 'o Fataigoatele, ae tu’u lona atali’i o Fata Ⅱ 'e nonofo atu ma Fulu’ula-ale-matoto.

'Ua ma’itaga ai lea 'o le tamaita’i o Fulu’ula-ale-matoto i le tama o Fata Ⅱ 'i le atali’i o Fatamoeuaniu po 'o Fataigoatele ma 'ua fa'aigoa ia "FATALEVAVE", 'ona o le vave 'ona ma’itaga ai le ilamutu o le Tui-fiti ia Fata Ⅱ.

 

O LE TAMA'ITA'I LENEI O FULU'ULA-ALE-MATOTO

Usu Fatalevave ia Fulu’ula-ale-matoto fa'ae'e le gafa o:

1. Mulisepu po ’o Leu (Teine)

O le tamaita’i lenei o Fulu’ula-ale-matoto, o lana masani 'a pe le tai ona alu lea i lalo o le to-sua ua moe ai. E iai le talitonuga 'afai 'e pe le tai, ona matu lea 'o le alititai o le to-sua. A sua mai le tai, ona lofia foi lea le alititai o le to-sua. E mafua ai le muagagana e fa’apea: “ua ala mai foi le tamaita’i na moe i le aliti o le tai.”

 

O LE USUGA A LE TAMA'ITA'I O MULISEPU

Usuia Mulisepu/ Leu e Matasepu o Lepā fa'ae'e le gafa o le tama 'o Tauili’ili ma lona tuafafine 'o Talalaufala

Ona tofia lea o Tauili’ili e lona tamā, e alu i Amaile e tapena le 'a’ai e taunu’u iai le ali'i'o'āiga.

 

O LE USUGA A LE TAMA'ITA'I O TALALAUFALA

Usuia Talalaufala 'e Tui-Atua Fa’asoutele o Ti’avea fa'ae'e le gafa 'o le teine 'o:

1. Fililesalue

Usu Lafai Letauā ia Toeosagamea le afafine o Tuia'ana Moamaa'ana fa'ae'e le gafa o Leali'ifanovalevale.

 

Usuia Fililesalue e Leali’ifanovalevale o Palauli fa'ae'e le gafa o teine 'e to'alua o:

Popoai ma Taufaito’a 

O le ali'i Toga sa tautuaina Leali’ifano. Na avane 'e Leali’ifano e fa’ataunu’u ai le gafa, ona ua matua le ali’i 'o (Lealiifanovalevale).

O le aganu’u ma agaifanua 'a le atunu'u lenei 'o Toga, 'afai 'ae soifua mai lau ulumatua 'o se tama’ita’i (teine) ona momoli lea i le Tui-Toga, o lau taulaga i le galuteine o le Tui-Toga po 'o le "INATI O LE TUITOGA"

O le ala lea na momoli ai i Toga le fanau teine lenei 'o Popoai ma Taufaito’a e lo la tamā o Leali'ifanovalevale.

 Usuia Popoai ma Taufaito’a e Tui-Toga (VIII) fa'ae'e le gafa 'o Togialelei, ma Puipuifatu (ia Popoai) ma Tuiavi'i ( ia Taufaito’a) – (Maliu Togialelei i le fuatau mai Savai’i, e le’i usu gafa)

Ona te’a lea o Togialelei ma Tuiavi’i i Fiti, 'ae nofo Puipuifatu i le Tui-Toga.

Ua mavae aso 'e tele ona te’a mai lea o Togialelei mai Fiti, ua fāoa le Tui-Toga mai iā Puipuifatu na tofia 'e lo latou tamā.

Ona filifili ai lea o Popoai ma Taufaito’a po ’o ai 'o la'ua 'e maliu i Toga, ona maliu ai lea o Taufaito’a ma le fuatau i Toga. Ua lalata i fanua o Toga le fuatau, ona fa’asaga lea o le fana a Tofele i le lagi. Ua fana le u ma ua pa’u tonu ifo i le tumua’i o Togialelei ma maliu ai. Ona te’a mai lea o Tuiavi’i mai Fiti ua maliu lona uso o Togialelei i le fuatau mai Samoa.

O le uso lenei na vatau i Toga i so latou o le a suafa i le Tuitoga. E i ai le alagaupu “aua ne’i saia la'au tele toga”. O le fa'anaunauga lava 'o le loto o le tama'ita'i lenei o Popoai 'ia nofoia pea 'e Puipuifatu le suafa o le Tuitoga. O le taua lenei na maliu ai le tama o Togialelei. Ona fa'asola mai ai lea o Puipuifatu i Samoa e Popoai ma taunu'u i le afio'aga o Safata ma nofo ai.

Ua sauni foi Tuiavi’i e malaga mai i Samoa, e sa’ili lona 'āiga i Atua, 'ae fa’apea atu le Pipili 'aua 'e te alu, 'o lou uso lenā e tanu i le oneone o le matāfaga, ua oti i le fuatau mai Samoa. Ona 'eli lea i luga 'e Tuiavi’i lona uso o Togialelei, ua 'ave i uta ma tanu lelei ai. Ona malaga mai ai lea i Samoa e sa’ili lona 'āiga i Atua.

E taunu’u mai le ausaga 'a Tuiavi’i i gatai o Apia, o to’o atu le va’a a alo o Sina. Ona fesili lea iai o Tuiavi’i po ’o fea 'ā to’o iai lo la va’a? Ae tali mai Le’uli ma Le’efu o la’ua 'e o 'e seu. Ona fai atu lea o Tuiavi’i 'e a pe ’ā tu’u o la igoa o Le’uli ma Le’efu, ae suafa le tasi iā To’omalatai, a’o le tasi iā Seumanutafa e manatua ai lenei taeao ua o tatou feiloa’i ai ona ua tauesea mai le 'ausaga.

Ona fa’aigoa ai lea o lea ele’ele o i Apia o “TAUESEA”. Tauese le ausaga a Tuiavi’i.

O lo ’o ta’ua fo’i o le Foifale o Salevalasi. O lo ’o ala’ala ai Tamaseu ma Faualo.

Usu Tui-Toga Puipuifatu ia Pulu-mata-moana le alo o Hulu-a-talala o Toga fa'ae'e le gafa o Manaia, ma Faisautele.

O le tasi o taofi i le gafa lea e fa’apea o le usuga lea a le Tui-Toga Faisautele ia Painu’ulasi le alo o le Tuimanu’a fa'ae'e le gafa o le  teine o Vaetoefaga ma lona tuagane o Ulualofaiga.

Usu Tui-Toga Faisautele ia Si’ueatausilinu’u, po ’o Painu’ulasi le alo o Tui-Manu’a fa'ae'e le gafa o Fa’aulufanua, ma Ulualofaiga ( Talamaivao).

O le tamaita’i lenei o Si’ueatausilinu’u, po ’o Painu’ulasi fo’i, na feavea’i e Aumua ma Olotua o Fagaloa e sa’ili ai se ali'i mo le tama'ita'i. Ua so’o ali’i o Samoa e le alo le tamaita’i. O lea na malaga ai Aumua ma Olotua ma Si’ueatausilinu’u i Toga, maua ai le tasi igoa o Si’uea o tausilinu’u, po ’o Painuulasi fo’i.

O le ali’i la lenei a Aumua ma Olotua o Ulualofaiga.

O LE TULA'I MAI O TUIATUA TENEILA

UA TOE TOFI TUMUA I SAMOA

Ina 'ua tula'i mai le fanau totoa ma le loto tetele a Leatiogie Fe'epo, 'o Tuna, Fata ma Ulumasui na lagaina le to'ilalopopo o Samoa, 'ona saunoa ai lea o Leatiogie e fa'apea:

"Samoa, 'o la'u fanau lenei na latou lagaina le to'ilalo o Samoa ia Toga, ma 'o le 'a tu lava la latou pule ia Samoa 'ātoa."

Ona fai ai loa lea 'o le toe fa'atulagaina o le "MĀLŌ FOU" e fa'atatau i le tagata ma lana pule'aga e fa'apea:

O LE TAMA O LEALALI

O Lealali, 'o le 'ā te'a i Ā'ana ma lona tumua e tausi e Leulumoega, ma 'ia o'o lana pule i Savai'i.

 

Na usu Lealali iā Fotusili/Sinalegogo le alo o Leutele (Leuteleleiite) i Falefā, fa'e'e le gafa 'o Salevaogogo.

Na toe usu iā Solofuti le alo o Tauai i Fasito'o-tai fa'ae'e le gafa 'o Sausi.

O Salevaogogo ma Sausi na tofia i Leulumoega ma sa nonofo ai ma le Tuia'ana. O lona uiga o le 'a nonofo i Upolu ma tausi le Tuiā'ana

 

Ona toe usu fo'i lea iā Malelegaoleto'elau le alo o Folasāitu i le afio'aga i Iva i Savai'i fa'ae'e le gafa o Tupa'imatuna, Tupa'ilelei ma Tupa'isina (Tupa'isiva). O tama nei na tofia i Savai'i, 'e ali'ita'i ai le motu o Savai'i.

 

O LE TALA I LE FA'ALEPO A LEALALI

Sa tofia Lealali 'e lona tamā 'e alu ma lona "tumua" ma lona "Itu'au" ma le "Alataua" e nofo i le itū i Sisifo o Upolu, ma aofia atu ai ma le motu o Savai'i. Ona alu lea 'o Lealali tu'u lona "tumua" iā Latai ma Se'ela, 'ae peita'i ane 'ua toe sau Lealali 'ua 'ave'ese le "tumua" mai iā Latai ma Se'ela 'ae tu'u i lana fanau o Levaogogo ma le 'Āiga o Sausi ma tofia loa e nonofo i Leulumoega. 

E omai le fanau a le fafine Savai'i i so latou tofi, 'ae fai atu 'i ai Lealali 'e o latou te nonofo i Savai'i 'e ali'ita'i 'i ai lenā motu.

Manatua fo'i 'o le usuga a Lealali i le teine Fa'asalele'aga lea 'e tutupu mai ai le "ao" a Tupa'i.

O LE TAMA O TUNA

'A 'o Tuna 'o le 'ā nofo i Tuamasaga i Mātū ma lona "Itu'au e faleo'o i ai faigamālō". 

Sau oe Tuna, ina alu ma lau itu’au ma lau alataua, i Aana. O le Alataua o ia Pini ma Vaisau a o le Ituau na ia Masoa ma le Alofi ma le moa faatau o le Imoatagi.

O LE TAMA O FATA

O Fata 'o le 'ā te'a i Tuamasaga i Saute ma lona "Alataua 'e tua i ai faigamālō".  Sau oe Fata inā alu ma lou Alataua ma lau Itu 'Atoa, e iai Safata.  

O LE TAMA O SAVEA

O Savea 'o le 'ā suafa i le "MALIETOA" 'e nofo i Malie ma lona "tumua 'e leo 'e 'Auimatagi ma Tuisamau".

   O LE TAMA O VE'ATAUIA

Ae sau oe Ve’atauia, ina alu ma lau ituau, ma lau moa faatau o le tinifo o le va'a o Toga ma le Sala’etia. O le ituau na ia Saleupolu, a o le Moa faatau na ia Maagiagi.

 

Ona faapea atu lea o Malietoa Savea, a o lo’u nei Tumua o le a 'ave ia  Tuisamau ma Auimatagi. Ona faapea atu lea o Malietoa, Tuisamau e, o le a e faletele ae faleoo Faleata. A o Imoa o faleoo e gase i faletele, o lona uiga e tautua Faleata ia Tuisamau.

PAEPULE MA SUGALEVAVE

Ae taunuu mai loa le fanau a Leifi mai Aleipata. Ua aumai e Leifi ina ua fai tofiga o 'upu a Samoa. O Paepule ma Sugaalevave, ona faapea atu lea o Malietoa, “ua e maliu mai? Faapea mai Paepule, “sūsu lava lau susuga.” Ona faapea mai lea o tama ia Malietoa, “ua aumai maua e lo ma tama ina ua faalogo ua tofi upu o Samoa, 'ae aumai so ma tumua.” Ona faapea atu lea o Malietoa, ia o lo’u tumua sa ia te a’u o le a lua o ma oulua, ae o le a ou tumua ia Samoa. Ona malaga loa lea o tama, o Paepule ma Sugaalevave i Aleipata ma lo la tumua. Le tumua lea na ia Saleaumua ae fa'ato'a maua nei e Lufilufi le tumua ia Selelimalelei, ina ua ia faasoaina le i’a. Ua ia Lufilufi nei le tumua, ae apo mana’o Leifi i faiva o tama.

 

'O lona uiga la, 'o fa'alupega ia o "Tumua ma Pule", "Itu'au ma Alataua" na maua mai lava i saunoaga ma tofiga a Leatiogie. E foliga mai la i tofiga nei a Leatiogie, e pei e fa'apito 'augafa 'ua na'o le Tuamasaga ma Ā'ana, 'ae fa'apēfea isi itumālō 'o le atunu'u 'e pei o Ātua 'ātoa ma Savai'i.

O le tala moni lava, sa fesoasoani fo'i "ALO O LE TUIATUA" e pei ona iai tama o "Tapu'a'au" ma "Tapuloa" i le tutuli'esega o Toga i fafo ma Samoa. E ui 'ina 'ua fa'atama'ia o la ola, 'a 'o lo 'o gagana mai o la tulivae 'o lo 'o i lau'ele'ele o Ā'ana.

Peita'i, 'e fa'alogo mai "Suga" ma "Paepule" mai Aleipata 'ua 'uma tofiga a Leatiogie ma 'ua pulea 'e Malietoa le mālō, 'ona omai lea 'e 'ai'oi iā Malietoa Savea se 'i toe sasa'a le fafao ma toe filifili, 'ae tu'u mai se isi "tumua" mo le itumālō o Ātua. 'Ona 'ave ai lea 'o le "tumua" sa iā Auimatagi mo Leifi 'ae 'avea  "Malie ma laumua o tumua 'e tausi e Tuisamau".

O lenei la tofiga 'ua feso'ota'i ai faiā fa'a-tumua o itumālō  o Upolu ma 'ua 'avea pea ma va'aiga a Sāmoa 'ātoa i lana aganu'u ma mea e fai. O le tofiga lenei na fa'ato'ā vaevae ai "faleali'i" 'o le atunu'u. O "faleali'i" muamua nei o le mālō fou 'ina 'ua tula'i mai le fanau o Leatiogie.

O Lealali, Savea, Suga ma Paepule

O Upolu lā, e nofo a "Tumua".

O I'U O LE TAUA MA TOGA

'O 'upu fa'amavae a Talaaifei'i, 'ua ta'ua 'o le "Mavaega nai i le Tulatala". Na fai ma mea 'e fanau ai le igoa (ua 'avea ma ao) 'o "Malietoa". Fai mai na taua'imisi loa Tuna ma Fata 'ona 'o le igoa fou. Ua feitaga'i la'ua ma tupu ai lo la taua. Ua taufai malolosi a la ta i uatogi ma le toa, ma 'ua taufai maliliu ai.

Sa va'ava'ai lava 'i ai le tama a lo la tuafafine o Ulumasui i nei mea 'uma, 'a 'ua na le mafaia ona pupulu la la taua. O lenei, 'ua taufai ta'atitia i lalo 'o ona vae 'ua oti, 'a 'o lona alofa tele 'i ai, na ia fa'asaga ai 'e tatalo 'ia toe fo'i mai o la agaga ua o i Pulotu.

Ua 'uma 'ona tatou iloa le mana tele o Ulumasui i mea tau aitu ma agaga. Na amata loa fo'i lana tatalo, fa'auta; 'ua toe ola 'uma le 'auali'i.

O lo 'o tutusa 'uma lava talatu'u fa'aanamua se 'i tau mai i lena mea; 'a 'ua lua nei tala 'e uiga i le na fai mo ia le suafa Malietoa.

E fa'apenei le tala Fa'a-Tuamasaga; na filifili Tuna ma Fata, 'ia 'aua la te misa, 'ae 'ave le igoa mo lo la uso ulumatua o Savea. O le gafa o Malietoa 'e pei ona tu'u mai 'e Tuamasaga, 'o Savea 'o le ulua'i Malietoa.

 

'A 'o le tala Fa'a-A'ana; fai mai 'o le malilie o Tuna ma Fata ia Ulumasui 'ua ta'ua 'o lo la fa'aola, na 'ave ai le igoa mo ia, ma 'o Ulumasui la le ulua'i Malietoa.

Fai mai A'ana 'ua tala fa'aitu'au 'ona 'o Ulumasui 'o le tama A'ana, 'a 'o Savea 'o le Tuamasaga.

Ua tatou iloa po 'o fea le taofi e sa'o, 'ae tasi le mea, 'ua talia 'e le to'atele 'o le aufaitala, 'o Savea, 'o ia lea na mua'i suafa i le Malietoa.

O LE MAVAEGA A LEATIOGIE I TULIMATALA I FOGA'A

O ona po 'o le malo o Toga i tausaga 'e tele, na le iloa ai le mamalu o Leulumoega ma Lufilufi, 'ua le toe fa'ae'eina ao o Tuia'ana ma Tuiatua i le tele o tausaga. 'A 'o lenei, 'ua 'avea le totoa o Tuna ma Fata ma mea 'e toe maua ai 'e Samoa lona sa'olotoga. Ua ea a'e le atunu'u i le fa'afetai ma taga'i mo le fa'amoemoe i le 'aiga 'o le ali'i matua o Leatiogie e ona atali'i na latou lavea'iina nei Samoa; 'o le 'a alualu ai atili 'i luma le faigamalo fou.

O le ala lea na fai ai le mavaega a le ali'i matua o Leatiogie e fa'apea:

O lona nu'u sa nofo ai o Toamua i Faleata, 'o lo 'o i lona itū atu i Sisifo o Fale'ula ma Sagaga (Malie, Afega ma Tuana'i) ua iloga mai lo latou fai malo; 'ua ia tofia ai Savea 'e nofo i Malie, 'o le nofoaga 'o le ulua'i Malietoa. O lena 'ua talu mai ai 'ona 'avea pea Malie ma afio'aga o Malietoa ma le malo i tausaga e tele.

Ua iloa i le igoa Auimatagi ma Feagaimaleata 'o le igoa lea 'o le maota sa susū ai Malietoa i Malie.

Ua tofia 'e Malietoa Savea 'o Maulolo ma Fata 'o tuagane ia 'o lona faletua 'e 'avea ma ana faipule ma ta'ita'i o Alataua (Afega). 'Ua ta'ua lava nei failauga o "Tuisamau" po 'o le "Faleta'ita'i".

Na tofia Tuna ma Fata 'e fesoasoani ma fa'amaopoopo i le malo 'o lo la uso. O lea, 'ua nofo ai Tuna i Faleata, 'ia 'avea ma 'itu'au malosi, ma ia totoa i le faiva o tau.

Ua alu Fata i le itu i Saute 'e fa'avaeina Safata. O Safata o le Alataua ma le itu'au o Faleata ia felagolagoma'i ma le malo fou i mea uma

E le 'i o'o ina maua ao 'e lua o "Gatoaitele" ma le "Vaetamasoali'i". Na fa'ato'a maua 'ina 'ua mavae tausaga 'e luaselau 'ona 'o le mamalu o Nafanu le aitu fafine o taua ma lana taulaitu o Tupa'i.

O LE TAIMI 'INA 'UA AMATALIA LE SUAFA MALIETOA, 'O LE TAIMI LEA 'O LO 'O SAOFA'I MAI AI LE TUIATUA LIUFAU 'A 'O LE TAIMI FO'I LEA 'E LE 'I LEVA ONA MALIU ATU LE TUIA'ANA TIASI'UTELE. IA MANATUA LELEI, 'O LE TAIMI 'O LE ULUA'I MALIETOA LENEI, 'O LE VAITAIMI FO'I LEA 'O TULA'I MAI AI LE TUIMANU'A LE'AUMAMANA 'AUĀ O LE ATALI'I O TUIMANU'A FA'ATO'ALI'A Ⅱ LE TAMA LENEI O LE'AUMAMANA. O TUIMANU'A FA'ATO'ALI'A Ⅱ NA USU MAI I LE AFAFINE O FE'EPO 'E IGOA IĀ SINA LE TUAFAFINE O LEATIOGIE MA MALALATEA.

O LEA FA'ATO'Ā MAUA LE SUAFA MALIETOA

MALIETOA SAVEAALI'I/SAVEATUVAELUA

'Ona 'o le finagalo tasi o Samoa 'ua fa'aali atu ai 'e Leatiogie, 'o le 'a suafa Savea i le Malietoa, ma fa'atu lona malo i Malie e fai ma ona laumua.

Ia alu Fata ma lona 'aiga ma ana 'au i le itu i Toga 'o Tuamasaga e fai ma Alataua ia Malietoa. Ona fa'apena lea ona faia, ma 'ua fa'avaeina ai lena itumalo 'ua fa'amanatuina ai lona suafa, 'o le 'aiga o Fata - Sa Fata - Safata.

'A 'o Tuna, na iloga mai lou toa i le taua 'o le sa'olotoga, 'o le 'a fai 'oe ma Mua'au, 'o le 'a fai lou itu'au i Faleata i le itu i Sasa'e o Malie. O Fata ma lona Alataua ma Tuna ma lona Itu'au, 'ia leo ai ma fa'amamalu le malo.

O tofiga na 'a Leatiogie 'au aliali mai lava lona fa'amaonia. I le ma lea, 'o ona po na 'o lo 'o leai se Tuia'ana, ma 'e lfa'alemamalu le nofo a Tuiatua Tologataua; o le mea lea na tasi ai Samoa ia Savea le ulua'i Malietoa. E le tioa 'ona ta'ua 'o Malietoa, 'o "Le-na-fa'alogo-i-ai-Samoa."

Se sau oe Lealali, ina alu i Aana ma lau Tumua ma lau Falealii. O Malaeloa ma le Malae o le
Vavau, o maota ia sa nofo ai Lealali i Leulumoega
.
 
   

'O LE ALUALU I LUMA MA LE FA'ALAUTELEINA 'O LE MĀLŌ

Na usu Malietoa Savea ia Amaamaula le tama'ita'i Tuana'i ona iai lea o le tama o:
1. Upoluasavea (O le tama lenei sa nofoia i le suafa Malietoa)

Na toe usu Malietoa Savea ia Luafatasaga le tama'ita'i mai Sili i Gautavai i Savai'i 'ona iai lea 'o le tama o:
2. Gagaasavea ma Umuasavea

Na toe Malietoa Savea ia Solosolouta 'ona iai lea 'o le tama o:

3. Poulileuligaga (O le tama lea na ifo ai le aso o le Malietoa)

 

'Ona 'o le fia fa'amaopoopoina 'o le malo, na vala'auina ai 'e Malietoa Savea 'o tuagane 'o lona faletua o Fata ma Maulolo mai Sili i Savai'i, 'ia la tausia le malo i Tuamasaga. Na la nonofo i Afega i le itu i Sisifo o Malie, ma 'ua tofia i la'ua 'e ta'ua 'o le "Faleta'ita'i". O le tama'ita'i lenei o Luafatasaga 'o ona tuagane o Lolouta ma Lolotai, 'o tama la nei 'ua Maulolo ma Fata i ona po nei. 

Sa susu pea Malietoa i Malie, 'i le Fale'ula na 'aumai 'e Sina 'ina 'o fai ma masiofo o Tuimanu'a Fa'ato'ali'a, 'ona sau ai lea ma 'aumai le Fale'ula 'o le Tuimanu'a. Ua ta'ua tulafale i Malie 'o "Auimatagi" ma Afega 'o "Tuisamau"
O le fa'apu'upu'u 'o le 'upu Tuisamaua, 'o lona uiga 'o le "Pule na maua". E ta'u fa'atasi fo'i Afega ma Malie 'o le "Tautailua".

Na nofo Ganasavea i le Malietoa, 'ona ia fa'alauteleina lea 'o lona malo 'ua tofia ona atali'i 'e to'aono 'e fai ma ali'i sili 'o nu'u ia 'o Fale'ula, Saleimoa, Vaimauga ma Si'umu. E ui ina pu'upu'u le nofoa'iga a Malietoa Ganasavea, 'ae 'ua ia fa'alauteleina le itumalo o Sagaga ma fa'aopoopo mai Saleimoa 'uma 'ia Tuamasaga. Ua maua ai le vaega uma i totonu o Upolu 'i le pule a Malietoa.

MALIETOA GANASAVEA MA ANA TOFIGA I LANA FANAU

 GAGAASAVEA/GANASAVEA

Ganasavea na usu iā Luafatasaga Taemanutava’e i le nuu o Sili, fa'ae'e le gafa o Malietoa Faigā. Malietoa Faigā na usu iā Saaimoana i Vaimauga, fa'ae'e le gafa o Malietoa Uituālagi. Usu Malietoa Uituālagi iā Gatoloaiaoolelagi Tunāvaetele, faaee le gafa o Fuaoletoelau ma La’auli.

Usu Gagasavea iā Pate le Tuitoga, fa’ae’e le gafa o le tama, Taugaga, ma le tama o Seupule, ma le tama o Nuuiali’i, o le tama Fuataugaga, o le tama o Saveatama ma le tama o Poluleuligaga.

TOFIGA A GAGASAVEA

O tofiga a Gagasavea Malietoa i lana fanau.

 O le tama lenei o  Fuataugaga e nofo i le tuā’oi i Mātū o Vaimauga.

O le tama lenei o Saveatama, e nofo i le tuā’oi i Saute o Siumu lea.

O le tama lenei o Poluleuligaga e nofo i le tuā’oi i A'ana i Sisifo o Saleimoa lea.

O le tama lenei o Taugaga e nofo i Totoamea i Fale’ula e tautua i nofo.

O le tama lenei o Nuuialii e nofo i Foga’a i Fale’ula e tautua i nofo.

O le tama lenei o Seupule e nofo i Fale’ula e tautua.

E iai ona maua le fa’alupega o le fanau a Gagasavea Malietoa, o le Itūtolu o Sagaga ma Faleono o Leatigaga.

O le alii lenei na si’i mai ai le Falefitu i Auimatagi, o le fale o Malietoa i Malie, ma ua vaevaeina i vaega tutusa, 'e iai ona feagai ai le fale o Malietoa ma le Falefitu i Malie, ma le Faleta’ita’i o le Faleono Tuisamau i Afega, fa'apea fo’i ona feagai Malie ma le Vaito’elau.

O Gagasavea fo’i na ifo lona aso, ona o le tama o Poluleuligaga ina ua fili i le launiu e fai ma oso i lona tamā.

 

UMUASAVEA (SAILI LE GAFA O UMUASAVEA)

 

FUATAGAGA PO ‘O FUATAUGAGA

Ina ua mae'a tofiga a Malietoa Ganasavea i lana fanau, e toatasi lava le tagata na alu ma 'ave Tuisamau i lona itūmālō, ua na o Fuataugaga, o ia lea na tofi i Sagagamuli po ‘o Sagaga le Vaimauga.

Ona alu atu lea o Fuataugaga tu'u le to'alua i le itū i Sisifo o lona itūmālō i le tua'oi ma Faleata, ae 'ave le isi to'alua tu'u i lona itū i Sasa'e ‘e tuā’oi ma Ātua. O Tuisamau lava ia o lo ‘o i le itū i Sisifo o le Vaimauga i le tuā’oi ma Faleata. O lo ‘o ‘i Matautu i Apia o Samau ma Feagaimaali'i.

A'o Tuisamau o lo ‘o i le itū i Sasa'e o le Vaimauga i le tuā'oi ma Ātua. O lo ‘o i Laulii ma Letogo o Fuatimau ma Mauletauā.

O Tuisamau la nei e to'afā na fai ma Fofoga,o le itūmālō o Fuataugaga o lo ‘o fa'alupe, ‘o le Fofoga e Fā o le Vaimauga.

 

 

O Fuataugaga/Fuatagaga o le atalii o Malietoa Ganasavea na usu i le tamaita’i o Sinaivaea fa'ae'e le gafa 'o le tama o:

Fuatagaga Vaavaaomanu.

Usu Fuataugaga/Fuatagaga Vaavaaomanu i le afafine o Maneafaigā i Nu’uuli i Tutuila maua

Fuatagaga Alo’olemotu.

Usu Fuataugaga/Fuatagaga Alo’olemotu i le tamaitai o Lea’ega fa’ae’e le gafa o le tama o:

Fuatagaga Faaolafuifui.

Usu Fuataugaga/Fuatagaga Faaolafuifui i le afafine o Tuusolo, maua lea o:

Fuatagaga Vaisigano.

Usu Fuataugaga/Fuatagaga Vaisigano iā Numia’vaea ona maua lea o:

Fuatagaga Mata’itumu.

Usu Fuataugaga/Fuatagaga Mata’itumu i le afafine o Lefaoseu ona maua lea o le tama o:

Fuatagaga Taasaualii.

Usu Fuataugaga/Fuatagaga Mata’itumu i le tamaita’i o Fililefu ona maua lea o:

Fuatagaga Noanoafetū.

Usu Fuataugaga/Fuatagaga Noanoafetū iā Gogomafiu, maua le tama o:

Fuatagaga Folaunimonimo.

Usu Fuataugaga/Fuatagaga Folaunimonimo iā Alai ona maua lea o le tama o:

Fuatagaga Valovalotau.

Usu Fuataugaga/Fuatagaga Valovalotau iā Lafaitau ona maua lea o le tama o:

Fuatagaga Femolia’i.

Usu Fuataugaga/Fuatagaga Femolia’i i le afafine o le alii o Tuisuga’i o Vailele i Upolu maua

Fuatagaga Tuufale.

Usu Fuataugaga/Fuatagaga Tuufale i le tama’ita’i mai Asau i Savaii ona maua lea o:

Fuatagaga Lemusu.

Usu Fuataugaga/Fuatagaga Lemusu iā Sina i Alao ona maua lea o:

Fuatagaga Ailao’oleaiga.

Usu Fuataugaga/Fuatagaga Ailao’oleaiga i le tama’ita’i mai Moamoa ona maua lea o:

Fuatagaga Lauoloa.

Usu Fuataugaga/Fuatagaga Lauoloa iā Nuanuaivaea, maua loa Faamuliifi.

O Faamuliifi lea na usu i le tamaitai o Sina’aletulutulu Tuia'ana, maua le teine o Fe’emo, lea na usu mai iai So'oalo Polaiula maua Fa'aolasā. Faaolasā lea na usu iā Sinaiavele ona maua lea o Tuia'ana Sagate.

Tuiaana Sagate na usu iā Tofalemanunu, maua Seumanutafa Leefu. O ia lea na usu i le afafine o Ale i Toamua, maua Seumanutafa Filifilituna. Usu Seumanutafa Filifilituna i le tamaitai taupou o Laulii, e igoa iā Lemaaolaulii ona maua lea o Seumanutafa Tuna’ivaea, o ia lea e tupuga mai ai le ulua’i Siilatamai.

                                                                                                                                 ******************************************************************************

O isi tusitusiga e fa’apea na usu Malietoa Saveaali’i i le tama’ita’i o Luafatasaga ona iai lea o Malietoa Uilamatutu Ⅰ Faigā. Ona toe usu lea ia Amaama’ula ona iai lea o tama nei e to’atolu o: Gagaasavea, Umuasavea ma Upoluosavea. Ona usu lea o Malietoa Uilamatutu Ⅰ Faigā iā Alainuanua maua Malietoa Uitualagi Faigā po ‘o Malietoafaigā.

O le tama lenei o Upoluosavea fai mai le mau a isi tusitala sa nofo i le suafa Malietoa. O Malietoa Upoluosavea na usu i le tama’ita’i o Alainuanua Pate le afafine o Tuitoga Tuionuulava fa’ae’e le gafa o Malietoa Galo’aitofi po ‘o Malietoa Uilamatutu Faigā Ⅰ lea ‘e iai le talitonuga sa maua ai le “Faigā” a le ali’i o Maneafaigā i lona mālō sa tū i Nu’uuli i le motu o Tutuila lea na maua mai ai ‘e Li’o ma Aveave ma lana fanau o To’otai ma To’outa lea ua suia o la igoa iā Tutuila ma Ape.

 

O Malietoa Savaeali’i, Upolusavea ma Gagasavea, o lo ‘o tanu uma lava i Foga'a i Fale'ula ma lagomau ai.

MALIETOA LE'UPOLUSAVEA/UPOLUSAVEA

O Malietoa Upolusavea lenei na tau i ai le sailiga a pule a Letufuga ma Leaula. O tama nei o le fanau a Pulusau, a’o lo la tina o Vaoita i Iva. Sa o mai tama ma a la lupe, sa tula le lupe a Letufuga i le Asage, ae tula le lupe a Leaula i le Sogā. Sa tau iā Malietoa Leupolusavea i Foga’a, ona faasino lea i Siumu ia Li’o. Na o tama ia Li’o, ona latou toe fo’i lea i Faleula. Fesili Malietoa “Lepolusavea, po’o le a le uiga o nei tama ma a la lupe? Ua tali Li’o, e te le silafia ‘ea o tama nei e o mai e fia fai pule, o tula o la lupe o le Asage ma le Sogā, ona o lo la loto asage ma sogasogā.

Ona o mai lea o Letufuga ma Leaula ma le Faletufuga ma le Faatufugaga. O le Tufuga o Safotulafai ‘a ‘o Saleaula e pogai ai Leaula.

MALIETOA GALOA'ITOFI

A o faatalitali le gafa o Malietoa i le fanau a Alainuanua, ona nofo lea ole atalii o Upoluosavea, o Malietoa Galoaitofi i le suafa Malietoa. Usu Malietoa Galoaitofi iā Leutogiavea o Salailua, fa'ae'e le gafa o Malietoa Nasoailepule po ‘o Soailepule.

MALIETOA NASOAILEPULE/SOAILEPULE

Usu Malietoa Soalaupule iā Lemategasese po 'o Malelegasese i Laulii i Upolu, faaee le gafa o Malietoa Sealiitele.

MALIETOA SEALI'ITELE

Usu Malietoa Sealiitele iā (Taiaopo) Apoapomai le afafine o Alaivao i Amoa Savaii faaee le gafa o Malietoa Uila.

MALIETOA UILAMATUTU Ⅱ (FAIGĀ)

Na sui iā Malietoa Ganasavea lona uso (uso i tamā) o Uilamatutu, 'ua ta'ua ia i le tala fa'asolopito o Malietoafaiga. O le fa'ai'u lea o "Faigā", 'o lona uiga 'e le fa'amalie gatā, po 'o le sauā fo'i. E tali uiga tutusa 'upu ia 'o le "Faigā" ma le "Fe'ai". O le tele 'o igoa 'e fa'ai'u i le faigā ma le fe'ai, 'e fa'aali mai ai le uiga 'o lea tagata, 'e le na 'ona sauā; 'a 'o le to'atele 'o i latou 'e 'aitagata fo'i. E fa'apenā  Malietoafaigā, 'e fa'aleai ni tala 'e uiga i lona mālō; 'ae na 'o tala i ana amio leaga 'e tele.

Na usu Malietoafaigā Uilamatutu  iā Saaimoana i Vaimauga, faaee le gafa o Malietoa Uitualāgi. E na 'o le to'atasi lona atali'i na igoa ia Uituālagi. O le mea lea na ia fai tama ai iā Poluleuligana le atali'i 'o le tuagane 'o lona faletua 'ua 'avea ma ona atali'i fai, 'ina 'ia fa'ateleina ai le mamalu 'o lana nofoa'iga.

Ua 'avea lenei feso'ota'iga ma Tuitoga ma mea 'ua tele ai lona mamalu. Na tauau ai pea lava atiili 'ona 'avea 'o ia ma pule to'atasi. Ua i'u 'ina fai ona aso i tagata. Ua leai se alofa 'i tagata sa 'auai mai 'e tofu le nu'u ma le aso 'e 'aumai ai se taule'ale'a po 'o se tama'ita'i talavou e fai ma taulaga.

Na nofo Malietoafaigā i Tuālagi i gā'uta o Malie. O lo 'o iai le ma'a, 'e fa'asinomia pea i aso nei fai mai sa fasioti ai tagata 'e fa'alagolago ai ulu o tagata 'ae ta'i uatogi. Ona 'avane lea 'ua fa'asaofa'i i totonu 'o le 'ogaumu 'a'asa 'ua 'uma 'ona saunia. 'A 'o'o 'ina vela, 'ona laulau mai lea i luma 'o le ali'i ma vaevae ai lea ma pule 'e faigā, 'e na 'o le fatu 'e tu'u ma ia, 'ae fa'asoa mea 'o totoe i ana tautua.

I le 'ona 'o le fia mamalu ma le fia mamana o ali'i tetele, 'e le taumate 'o le ala lea 'o lo latou fa'asaga i lea tu fa'anu'upō.

E tele mea mata'utia 'ua ta'ua i le tala iā Malietoafaigā.

Usu Malietoa Uilamatutu (Faiga) iā Tofigaalii le afafine o Pouli i Saleimoa, fa'ae'e le gafa o:

Malietoa Fetoloaiaoolelagi

Tofulasi

Tagāvaituli (f)

MALIETOA FETOLOAIAOOLELAGI FAIGĀ

Usu Malietoa Fetoloaiaoolelagi iā Luaigalagala po ‘o Nuailegalagala le afafine o Salimagalemai o Fagalii, faaee le gafa o Malietoa Saveaena.

MALIETOA SAVEA'ENA

Usu Malietoa Savea'ena iā Sinalesagosago i le Vai o Tausala i Fagalii, faaee le gafa o Malietoa 'Ula Vaetui (Valaletimu)

MALIETOA ‘ULA VAETUI (VALALETIMU)

Usu Malietoa Ula iā Sinatiumaluiuta, faaee le gafa o Malietoa Uipalealai

MALIETOA UI LEPALEALAI/UIPALEALAI

Usu Malietoa Palealai iā Letimufaameia le afafine o Mulitalo I Mulivai I Safata. Ae na aumai Auauomatagi mai Toga, le tama a Alainuanua Tuitoga, faaee le gafa o Malietoa Uitualagi.

O Malietoa Uipalealai, na iloga ona o matematega ona o lona taulamau o Salevao. O Sapapali’i Faigā muamua lea

Usu Salele’ali’i iā Sina i Vaiala, fa’ae’e le gafa o Salanoa, toe fa’ae’e le gafa o Fanene, toe fa’ae’e le gafa o Gauaiga, toe fa’ae’e le gafa o Vaeila.

O tama nei ua ta’ua e Sapapali’i, o Sapapali’i Faigā, a’o Vaeila ua te’a i Falealili. O ona suli o Tala’olemanao, Fualau, Tauveuveu ma Talauega, o Salele’a ia i Falealili.

O LE TALA I LE MALIE MA LE LAUMEI

UA IFO LE ASO O MALIETOAFAIGA UILAMATUTU

O Poluleuligana 'o le atali'i o Ulufanuatele, le atali'i lea 'o le Tuitoga ma 'o le tuagane o Alainuanua le faletua o Malietoafaiga. Na vaetama 'e Malietoafaiga le tama o Polu 'e 'avea ma ona atali'i fai 'ona 'o le mamalu 'o le gafa tau Tuitoga.

Sa evaeva Polu i le talafatai i le tasi po masina ma 'ua o'o ane ma le le iloa 'o ia 'e taulele'a 'e to'alua 'o lo 'o nonofo i lalo o le niu. Na tosina Polu i le fa'alogo atu 'o tagi lotulotu mai le tagata. Ona ia alu ane lea 'i ai po 'o le a le fa'alavelave na te fia fesoasoani 'i ai.

'Ua uma la latou talatalaga 'ua iloa ai 'e Polu, 'o le tasi tama 'o i la'ua 'o le 'a 'ave 'e fai ai le aso ia Malietoafaiga taeao. Na manino ia Polu le faigata 'o lea mea, 'aua 'o ia fo'i 'e matua inoino tele i lea faiga a lona tama fai, ma 'ua tonu ai ia te ia 'e lavea'i si tama, 'ae 'ave 'o ia 'e fai ma ona sui.

Na te'ena mumua 'e tama le ofo a Polu; 'a 'ua o'o ina 'ua ia fa'amatala atu le mea 'o le 'a fai mo lona fa'amoemoe, 'ona la talia ai lea ma fesoasoani 'ina ia maua le mea 'ua ia mana'o i ai. Ona alu lea o Polu, 'a 'ua folafola i nai tama, latou te toe feiloa'i i lalo lava 'o le niu lena i le taeao.

Ua tu'ua nai tama, le uso puapuagatia, 'ua na' o la'ua 'ua la talatala i le manatu fo'i a Polu. Pe mata e moni, na ia talitonu atu 'i ai ina 'o latou talatala, 'a 'o lenei 'ua alu po 'ua alu lava ma alu ai. Pe mata 'e toe fo'i mai? Pe fa'ataunu'u lana folafolaga? Na la masalosalo, 'ailoga 'e mafai 'i se taule'ale'a mamalu fa'apea, fa'ato'a latou feiloa'i 'a 'o lenei 'ua ofo mai 'e fai ma togiola.

Na la fetautalatalaa'i pea 'e uiga ia Polu 'e o'o i le ao. 'A 'o Polu fo'i ia 'e tau le 'i maua sa na moe i le mafaufau i le mea 'o le 'a fai. Na vivini loa moa, ona ala lea 'ua alu ta'ele, ma sau loa 'e feiloa'i ma le 'auuso 'o nai tama, 'ua ia nofo sauni 'i ai 'e lavea'iina, 'e ui lava ina faigata.

Paga le fiafia 'o nai tama ma le ofoina 'ua va'ai atu 'ua sau lava Polu 'e tusa ma lana folafolaga. 'Ua uma ona feiloa'i, 'ona fa'amatala atu lea 'e Polu ia 'i la'ua 'o ana fa'atatauga 'uma, ma 'ia fa'asaga loa 'i ai 'aua 'ua lata mai le taimi.
Ona tutu lea i luga 'o le 'auuso, 'e 'aunoa ma se toe fa'aletonu, 'ua la faia fa'atonuga a Poluleuligana, 'Ua fati mai le launiu lapo'a manaia, 'ua fili lelei ai Polu 'e pei 'o se i'asa mo le ali'i sili, 'ua avane ma le amo ona tausoa loa lea i luma o Malietoafaiga.
Ua taunu'u atu. Ua fa'ata'atia le taulaga i luma o le ali'i, 'o lo 'o tau mafaufau po 'o le a lenei mea, 'ua 'ese mai i taeao 'uma, 'aua 'o le masani i taeao 'uma, 'o se manaia lava 'ua uma 'ona teuteu 'e 'aumai; 'a 'ua 'ese lenei mea.
Ona poloa'i lea 'o le ali'i 'e tatala le launiu. 'Oi ma le te'i, 'ina 'ua tau atu ona mata ia Polu

O le a le mea semanu 'a tupu i lona atali'i pele, pe ana ia le fai atu 'e tatala muamua le launiu? Ua mafaufau gata; 'a 'ua i'u ai nei 'ina 'ia lagona le mea 'ua o'o i le to'atele o matua, 'i le fa'anoanoa ma le puapuaga 'ona 'o o latou atali'i ma afafine ma tama pele 'ua fano 'e tau 'ina fa'amalie ai lona mana'ao valea ma lona tu'inanau leaga.

Ua matua o'otia ifo lava 'o ia 'i ia manatu, ma 'ua ia fa'apea atu ai i lona atali'i: "Polu, 'ua 'e malo, 'aua 'ua 'ou iloa lelei le mea na 'a'ano 'i ai lou taumafai. Ua lelei, 'o le 'a ola lau uo, 'ae le gata ia te ia, 'ae 'o le 'a 'amata atu i le aso nei 'ona le toe 'i ai se isi 'e tagi fa'anoanoa 'ona 'o la'u amio sese, 'o le 'a ifo lo'u aso.
Na taunu'u lava lenei folafolaga, 'ua tele ai le 'oli'oli ma le fa'afetai o tagata 'uma 'ina 'ua latou fa'alogo ma iloa lenei fa'ai'uga mai ia Malietoafaiga.

PUNA'OA O LENEI ATA:

“Lafai” The History of Samoa, by Brother Fred Henry, Commercial Printers, Ltd., 1979, Apia, Samoa. The Samoan translations were simply scanned.

MALIETOA UITUALAGI FAIGĀ

Usu Malietoa Uitualagi iā Gatoloaiaoolelagi Tunāvaetele, mai i Vaimauga fa'ae'e le gafa o Fuaoletoelau ma Laauli. O le tama lenei na ta’ua o le tama a le "Susumafanafana" auā e nofo mai le tama’ita’i iā Malietoa Uituālagi ‘a ‘ua ma’itaga i lona tuagane o Tunamanaia. E iai le upu lenei; a ua teu ia mateu, a fai ia mafai. E alu ane lona tuagane lea o Tunamanaia o moe telenoa lona tuafafine, na alu ane ma le sua taumafa. Ona faalavalava lea o le tama’ita’i e Tunamanaia.

Ae fai a’e le tama’ita’i, se, “a ua teu ia ma teuteu, a ua fai ia mafai.”

Ona faapea lea o Malietoa Uitualagi, Sagaga 'o lo 'outou alii lenā, ae tali Sagaga matou te mumusu matou te tali i Fuaoletoelau. Ona toe fanau ai lea o Gatoloaiaoolelagi iā Malietoa Uituālagi, faae'e loa le gafa o Fuaoletoelau.

 

TALA I LE TAMA'ITA'I LENEI O GATOLOAIAOOLELAGI

O le teine lea o Gatoloaiaoolelagi na fai iai fuafuataga a Fata ma Maulolo ma Tuisamau. Ua faanofo Uituālagi le Malietoa ma alu loa iai le fuafuataga, ua alu atu ua musu le teine, a’o Tuia'ana Tunavaitele ua fiafia, e loto ai ina ia nofo ai lona afafine. Ae ua le mafai ona nofo ai le teine, ua mā le teine, ona ua fai ma ava a lona tuagane o Tunamanaia. Ona o’o lea ua ō i le vai Tuiaana Tunavaitele ma lona afafine o Gatoloai, ona ō lea i le vai e faamālū, fai atu loa iai Tuiaana e sau sei ona fufulu lona tua. Sau loa le afafine fufulu le tua, ua pa’i mai susu o le tama’ita’i i le tua o lona tama, faaologo atu lona tama ua mafanafana susu. Toe liliu lea i tua, ma fai atu, “suga se’i ava’e ou susu sei o’u tilotilo atu i ai?” ae vaai atu ua toe itiiti fanau, ua uli pato’i mata o susu.

Ona ofo lava lea o le alii ma fai atu “suga ua ou ofo i lou teu mea lilo ua leai se isi e iloa o lenei mea, ua ou ofo fo’i i lou tuagane, ua ou ofo fo’i i lou fai mea lilo.” Ma ua ta’u mai o lona tuagane ua mao iā ia. “Ua ou ofo fo’i i lenei tama, ae ua faifai ia se’i soia ia, ae ua fai lava, ua fai ia mafai o le mea lava lea ua faanoanoa ai.”

E iai la le upu a Samoa e faapea; “Ua tō le inati o le Tuitoga” ma le upu faapea, pei o le upu ia Gatoloaiaoolelagi: “Ua teu ua mateu, ua fai ua mafai.”

O ‘upu Samoa nei e lua o lo ‘o maua i lenei tala. Fai atu loa Tuiaana Tunavaitele, “a toe sii mai Malietoa ma lona Tuamasaga, alu ai loa.”

Ona toe sii mai loa lea o Malietoa ma lona Tuamasaga, ona alu ai lea o le teine, ua nofo loa iā Malietoa Uituālagi. O le teine lea o Gatoloaiaoolelagi, ia na nofo atu loa, e lua vaiaso ae fanau loa. Fanau loa lea faapea atu Fata ma Maulolo ma Tuisamau, “Lo tou alii lenā.” ae sa fai atu iā Fata, Maulolo ma Tuisamau, “Malietoa, matou te mumusu tele i le tama a le susu mafanafana, matou te faatali i Fuaoletoelau.”

Ona tuu ai lava lea o le finagalo o le Malietoa ae faatali Tumua i Fuaoletoelau. O lona uiga e faatali i se tama moni e fanau mai ia Malietoa. Ona fanau lea lona lua lea o tama a Malietoa, ua fanau Fuaoletoelau, o le tama la lea na faapaia e Tuisamau ma Fata ma Maulolo ma le Tuamasaga faaee ai le Malietoa.

 

O LE GAFA 'O LE TAMA'ITA'I O GATOLOAIAOOLELAGI

Sa malaga mai le alii o Tuifiti o Pau Latuivai le igoa o le tupu lea o Fiti. Usu mai lea i Aufaga i Lotofaga ona usu loa lea i le tamaitai o Sinasinalepule, fanau ai le tama o Fata, tama lea e igoa ia Fatafatavaa. O le tama lea Fatafatavaa na moe i Pogai. O Fatafatavaa lena na moe i Suatia, ona sui loa lea o le igoa iā Fatalanuu. Usu Fatalanuu iā Fuluamatoto, ona fanau lea o le tama o Matasepu. Usu Matasepu iā Mulisepu, fanau lea o le teine o Talalaufala. O Talalaufala lea na tau mai iai Tuiatua Faisautele, faaee le gafa o Tuiatua Filiasalue. Usu Tuiatua Filiasalue iā Togaofonovalevale i Palauli, ona iai lea o teine e toalua, o Popoai ma Taufaitoa.

O teine ia na aumai iai le mana’o o le Tuitoga, ao nofo pologa Samoa iā Toga. Sa matuā faigatā iā Ātua[Itumalo] foi Tuiatua Filiasalue i lana fanau. Ua leva ona fesouaina ma fono Ātua[district], auā o le leo a le Tuitoga, afai e lē o’o atu teine nei e fai ma ona toalua ona sii mai loa lea o le sauā. Ona aveave loa lea ua iai le iuga faapea, tuu ia le igati o le Tuitoga, ave ia ou alo, nei oo mai se isi faalavelave. Ona ave loa lea o alo nei e toalua o Tuiatua Filiasalue, ua ave loa e nonofo i le Tuitoga. Ua oo loa ina ua fanau. Ua fanau le teine o Popoai ae le fanau le teine o Taufaitoa, ua foi mai lea i Sāmoa, ua foi mai le teine ma lana fanau.

O le tama muamua a le tamaitai

1. Togialelei

2. Puipuifatu

3. Tuiavi'i 

O le tama lea o Tuiavii o lo ‘o nofo nei i Tiavea ma le tama o Puipuifatu, a o le tama o Togialelei, sa fai ma manaia, na sui lona igoa o Togialelei, ae igoa i le igoa manaia o Fulumatafatu.

Usu Fulumatafatu iā Fulutiu ona maua lea o Fulugogo.

Usu Tavaetele Tuisuga iā Fulugogo ona fanau lea o le teine o:

1. Utualetuisuga

2. Sinalesuga

Usuia Sinalesuga e Tuia'ana Tunavaitele ona fa'ae'e lea 'o le gafa o le tama o Tunamanaia ma le teine o Gatoloaiaoolelagi.

O LE MATAGASAU A MALIETOA UITUĀLAGI LENEI I LE MOTUSĀ I MANU'A

(O ia lea na malaga i lana matagasau i le Motusa i Manu’a i le Tuimanu’a Ali’ale’i’ite. Na fai ai le la Alofisa i le vasa po ‘o le malae opeopea. Na maua ai le Taisamasama ma le Alofi o Malietoa o le Vasavasaalofi (tanoa), ma le ie Toga, Lautaamutafea). Na maua ai fo’i ma lona igoa ‘umi o Uitualagi, auā na sau le Malietoa i lona igoa o Ui, ae na fa’aigoa e le Tuimanu’a ina ‘ua ui mai i tualagi ‘ae le ‘o le itū alofi.

Usu Malietoa Uitualagi iā Gatoloaiao’olelagi, fa’ae’e le gafa o Malietoa Fuaoletoelau, Malietoa La’auli/La’ailepouliuli ma le teine o Sautialeū

MALIETOA FUAOLETOELAU MA MALIETOA LA’AULI/LA’AILEPOULIULI

Ona si'i loa lea 'o le 'aumoega, ua si'i i tua i Falealili i le ta'alua a Tuisamoa. Ia e le mafai teine auā 'o le ali'i lea o Fuaoletoelau, 'o se tagata matagā 'e matuā sa'ō le 'auvae, 'ua mumusu ai le fanau teine a Tuisamoa 'ona tete'e ai lea 'o le 'aumoega. “E ma te le mafai lenei tane 'ua sau.” Ona fo’i mai lea i Siumu. Ona o ane lea o teine ua tua  i le Vaiofiso. Ua toē lava teine ma fa'apea, “Oi a ui a o le Malietoa, iā 'e sili ai pe 'a ta oti.” Ae te’i loa lava ua tu le ta'aseu o le tama o La'auli.

O le tama lea 'e le’i alu i le 'aumoega, sa ta'aseu mai uta. Ona fa'apea atu lea 'o le tama, “suga, 'o le a le mea e lua te soesā ai le pisa, 'aumai se vai se’i inu.” Ae fai mai lea o teine, “oi, si ou ulu ua valavala.” Ae fai atu le tama, “e le afaina aumai pea, se 'e valavala a tu manu” o le isi na upu o lo 'o iai. Fai atu le isi teine, “o lou tino ua lafulafu.” Ae faapea atu le tama, “e lafulafu a lava tama ‘a ‘o le seu gogo.”

O tama’ita’i ua toē, ua fia fai tane iā Laauli. Ona nonofo ai lea iā Laauli o tama’ita’i ia na alu iai le 'aumoega. Ona omai ai lea i Siumu. Ua fa'apea atu loa lea o La'auli, “Malietoa, 'ia 'e malie, o teine na 'e faalele atu i ai, o lenei 'ua avavaga uma mai iā te a’u.” Fai mai lea o Fuaoletoelau: "ua lelei, se 'o lau o le fiso, 'o lau o le tolo, 'o le ala e tasi i le mauga i olo.”

Ona alu lea nofo i tuāfale, o le fale 'e tusa ma le tolu (3) gafa le va o le fale e iai Laauli ma ana avā ma le maota o le alii o lo ‘o potopoto ai fo’i Tuamasaga ma Malietoa Uituālagi. Ona o’o lea i le pō o le ‘ā momoe, ua faapea atu le tama o Laauli, “suga, o le ‘a tatou momoe, 'ā o’o taeao, aua lava ne’i lua sisi i le fale, pe tae le otaota, ia momoe lava oulua, o le 'a 'ou alu 'e su’e mai se i’a mo tatou.” Ona talitali io lava lea o tama’ta’i. Ua alu atu loa Laauli ae mafitifiti ifo tama’ita’i ma teu le fale, tasisi le fale, ua o i fafo ua tae le otaota, auā o aso ia ua uma ona teu tama’ita’i ma 'ua faapenā ona u'u tama’ita’i i le sama, o'o loa ua fai la teuga ua manaia tama’ita’i, ae o le mea faigatā, 'e 5 lauti ie 'o le mana lea o tama’ita’i. Ae va'ava'ai mai lava i ai Malietoa Fuaoletoelau, ua le fia va'ai Fuaoletoelau 'ae va'ai mai i faiga 'a teine 'ua 'ese. Ona fati pa’ū ai lea o Fuaoletoelau ua ma’i, ua ma’i i le fia fai avā. Ona ta'atia loa lea, va'ai mai Malietoa ua to le laumālie. “Alu se isi iā Laauli e sau, ua malomaloā le gasegase o le alii.” Ona alu lea o lana avā 'ua vala'au, ona sau loa lea, 'ae 'o lae lava 'e va'ava'ai atu Uituālagi 'e leai lava se naunau mai o La'auli i lona uso. Na sau a La'auli ma alu 'e fa'alanu, 'ae 'o lo 'o nanati atu lava, ua vaivai le alii.

Sau i le fale ona fai lea o La'auli, “ia omai o le 'a tatou talanoa, 'ua lua le usita’i, na o’u fai atu iā 'oulua aua ne 'i teua le fale a’o lenei la ua lua teu o lenei la ua lua soli tulafono. Sau la oe Totogatā o le a e alu e te nofo ma Malietoa Fuaoletoelau, 'ae o le 'ā ma nonofo ma le teine o Gauifaleai.” Ua o loa, 'e o atu la 'ua le malie mai Uituālagi i lona atalii o La'auli auā 'o le ā le mea 'e toe o mai ai ua le toe aogā, ua vaivai, ma ua fai fo’i ma auala e fa'a'ātoatoa ai le fa'amāgavagavaloloa 'o Fuaoletoelau ina 'ua vaai atu ua ōmai.

Ona fai atu lea o Laauli 'e leai, ia malie ia lou finagalo. Ia faapea atu loa La'auli, “Fuaoletoelau, alu ia na mafaufauga ma mea 'e te faia, iā 'e faapenei, o le 'a tausi oe 'e lou toalua lea o Tōtōgatā.

O le 'a ma nonofo ma Gauifaleai 'ae lua nonofo ma Totogatā.”

Ua tuai lava 'ona faalogo mai i ai Malietoa, ua tia’i loa le ma’i 'ae mafiti ifo. Ua vaai mai Uituālagi, ua masausau ifo le ola malosi o Fuaoletoelau. Ona fa'apea mai lea o Malietoa iā Laauli, “sau, o mai ii ma Gaufaleai.” Ona omai loa lea. Ona fa'apea atu loa o Malietoa: " Laauli o le 'a faaee iā te oe faiva o Aualuma, so 'o se mea e fai 'e le Tuamasaga, o La'auli 'o le sa’o 'aualuma o Tuamasaga 'ātoa. O le faamanuiaga muamua lea.

Lua, O le 'ā 'e nofo i le nofoa vaevaeloloa 'e faalogo iā oe Sāmoa.

Tolu, O le 'ā 'e suafa nei iā Malietoa 'ae alu 'ese lou uso. Ua nofo loa le tama i le nofoa vaevaeloloa o La'auli, ona avane lea o lona faletua, Gaufaleai, o le 'ā 'e nofo e tausi le Malietoa. E fa'apenei: "ia pa'ia 'oe, 'e sā oe, 'āiga mua i malae 'oe.

Lona lua, 'o ē fanau mai iā te oe, 'ia au i tupu, 'o ou manuia na. O iinā fai le 'āiga.

Ua o loa ua fai le la 'āiga. O 'āiga la na ua tausi nei, tausi 'e Afega 'e faapea: le 'āiga pa'ia, 'āiga mua i malae e tau i Gauifaleai. O lea la ua fai ma 'āiga pa'ia, a’o le afafine a Tuisamoa o Gauifaleai. O le ala ua fai ma malelega a Malietoa ma le faamanuiaga a Malietoa. Nofo loa lea o Malietoa La’auli i le tama'ita'i o Gauifaleai fa'ae'e le gafa 'o le teine o Gasoloaiao’olelagi ma le tama o Ulufaigā.

Ona toe usu lea o La'auli  iā Totogatā lea ‘e iai le teine ‘o Nato’aitele ma le tama o Tauanu’ufaigā.

Ona toe usu lea o  La’auli i lana usuga lona tolu i le tama’ita’i o Gauimatuli po ‘o Nu’uilematuli le alo o Puleiata i le afio’aga o Maagiagi fa’ae’e le gafa o le tama o Malietoa Falefatu.

O LE TULA'I MAI O MALIETOA LA'AULI

Na maliu Uitualagi, 'ona fa'anofo loa lea o La'auli 'i le Malietoa, 'e le to'afitu o Auimatagi. O le mea muamua na ia fa'asaga 'i ai, 'ia toe fai le fale'ula 'e pei ona maua mai 'e ona tupu'aga mai iā Tuimanu'a Fa'ato'ali'a. Ona 'o le 'aupito lelei o tufuga Manu'a iinā aso, na tu'u  i ai 'e La'auli le faiga 'o le faletele, 'ia fai i la'au mūmū o le 'ulu. Na 'o ni nai masina na fai ai le fale. Ona toe tatala lea i lalo, 'ua 'aumai i 'alia i Upolu. Ua toe fa'atū ai i le mea lava sa tū ai le fale'ula muamua. O le ala lea ua tā'ua ai pea lenā mea 'o "Fale'ula". E tuā'oi mai i Sasa'e ma Malie.

SAFATA

O le i'a ta'uta'ua lenei lona sauā, 'e pei se aitu, ma 'e mata'utia fo'i lona malosi. Sa nofo le i'a lenei i le vainu'u ma 'e i ai lona paepae i le vā o Tafua ma Apolima. Sa faigatā tele 'ona uia le vainu'u lenei, 'ona 'o le sauā 'o le Pa'itele, 'ua tele folauga 'ua fano 'i lona sauā i le vainu'u.

Sa iai 'i le afio'aga o Palauli le tagata 'e igoa iā Alo, 'o ia lenei 'ua leva 'ona ia fuafuaina se ala 'e mafai ai 'ona fa'aumatia 'o lenei fili. Ua o'o 'ina 'ua maumaututū 'o ana fuafuaga, 'ona sauni loa lea mo lenei galuega faigatā.

I le tasi aso, na ia sauni ai 'afa po 'o manoa Samoa sa fa'aaogāina mo alofaga atu. Ua ta mai fo'i launiu ('ofe) 'ua atuani ma fa'ama’ama’ai, 'ona noanoa solo lea 'i le afa po 'o le manoa 'ua 'ātoa 'i le ua 'o le tagata. Ua tautau ai 'e pei 'o se 'ula 'i lona ua 'ia fasi 'ofe (launiu) ma'ama’ai, 'ua fa'aagaaga mo le fasiga 'o le i'a.

Ua o'o loa i le aso fa'amoemoeina, 'ona tu'u loa lea i tai 'o le va'aalo o Alo ma ona atali'i 'e to'atolu, 'ua fa'a'auupegaina i fasi 'ofe ma'ama’ai 'e 'ula pe tau i o latou ua. Sa 'ave fo'i ma le launiu 'o le va'aalo 'e fa'aleoleo i a latou 'auupega fa'atauva'a mo le fasiga 'o le i'a tele ma le sauā.

Ua alu le va'a i tai, 'ua saga alu pea i le vainu'u, 'ona fai atu ai lea 'o Alo i tama 'e va'ava'ai lelei po 'o fea le itū 'o le 'a ui atu ai le i'a. 'Ona va'aia ai lea 'o lo 'o aga'i atu le i'a i le itū i Sisifo, 'e fa'apea le talitonuga 'o gātai tonu lava o Palauli po 'o Satupa'itea.

Ua fai atu Alo i tama, 'e saosaoa pe telegese le sau a le i'a? Ona tali mai lea 'o tama e fa'apea: "E saosaoa lava. 'Ona fai atu loa lea 'o Alo: "Ia faoliu loa ma fao i le liu 'o le va'a, 'aua le fao tele i lalo, 'a ia sauni mo le galuega 'e fa'atonu atu. E le 'i ata 'uma 'ona latou faoliu ma fao i totonu 'o le va'a, 'ae o'o loa mai le i'a, ma folo 'ātoa i latou ma le va'a. E leai lava si na mea na faigatā ai, 'ona 'o le telē tele o le gutu o le i'a 'ātoa ma lona manava.

Na o'o loa i totonu, nonofo a'e loa i luga Alo ma ona atali'i, ona fai atu loa lea o Alo: "Iā 'o ‘oe, fa'asaga i lena itū, 'a 'o 'oe ma a'u 'o le 'a fa'asaga i lenei itū, tatou "galulue ā itū-va'a".

Ua fa'asaga loa latou ua fa'aaogā naifi 'ofe 'e selei ai totoga 'o le i'a. E le 'i pine 'ae lagona 'e le i'a se tigā mata'utia. Ona 'auoso solo ai lea i lona tigāina.

Na oso muamua i Pago Pago, 'ae a'a mai 'e le aitu Pago Pago, 'o lo 'o iloa lelei lava le lautele 'o le pito i uta i le mea na toe liliu mai ai le i'a 'ina 'ua a'asia. Ona sau lea toe oso i Fagaloa, 'ona maua lea o lena Vai-Fagaloa, 'ona toe liliu atu ai lea oso a'e ai loa ma le malosi tele i Safata. Na oso a'e i pito i Sisifo o Vaie'e, ma sua i uta le isi ogāfanua la e igoa mai nei o Nu'usuatia/Niusuatia.

Ona oso a'e lava lea i uta, semanū 'e motusia le motu pe ana le a'aina mai ai 'e Tupuivao, 'ona toe liliu ifo lea 'ua oso mai i uta le oso aga'i i Sasa'e, 'ae a'a atu ai fo'i 'e To'uto'u i Mulivai, 'ona liliu atu ai loa lea ta'atia i le mea lava 'o lo 'o iai nei 'e feagai ma Fusi.

Ona laga atu ai loa lea o tagata ma 'ua fasi le i'a 'ina 'ua vaivai. E fa'asaga atu tagata o Safata 'e tau lepeti atu i fafo le i'a, 'ae vala'au mai Alo mai totonu, "Sole! fai fai lemū ma matou i lāvevea. Ua tete'i tagata ma 'ua tau fa'alogo atu, "Ua fai mai iai: Se se'i fa'alogo atu o leo  talanoa mai i totonu pei ni aitu ea pe ni tagata. Ona maua ai lea 'o le igoa o Aitu-tagata 'o lo 'o iai nei i Safata.

Ua o'o 'ina 'ua mafai 'ona iloa lelei atu 'o i latou i totonu, 'ona fa'apea lea 'o isi, "Se, 'a 'o tagata 'e tau-launiu 'uma (o a latou 'ula fasi 'ofe) maua le igoa- TAULAUNIU.

O lo latou ōmai i fafo sa tau oso a'e i luga mai totonu o le i'a tele (maua le igoa o TOEOSO). O lo latou tau oso oso a'e i luga na tau mafuli ai le i'a, 'ona avane lea 'o mea 'e lagolago ai. Ua 'au mai fo'i papa 'ua fa'atutū atu i totonu o le i'a, 'e fai ma ala 'e o a'e ai i luga maua le igoa o ALAPAPA.

'A 'o le ali'i lenei o Alo, 'ua fa'aumi lona igoa iā "I'AULUALO". O lona uiga o Alo na ulu i le i'a.

O LE TALA IĀ SAMOANAGALO

Na usu Matamū o Samauga iā Mualepuso o Sili i Savai'i fa'ae'e le gafa o Samoanagalo po 'o Taulelei. O le ulugali'i Savai'i lenei na alu atu le la malaga 'o fai pōula ‘a le malaga mai Toga ma le itūmālō o Fa'asalele'aga i Savai'i; 'ona afe lea 'e matamata i faigāsiva, 'ae fa'amoe si a lā tama i le soliga 'o le va'a o Toga, na tau lata ane i le malae ‘o lo ‘o fai ai pōula.

Na alu lava le va'a o Toga ma 'ave le tamaitiiti, 'ona latou fa'aigoa ai lea iā Samoanagalo. Na afe le va'a i le motu o 'Ape e nofo ai le Pili 'e igoa iā Lesā, 'ona tia'i ai lea 'o si tama, 'ae tau  ane 'i ai le Pili, 'ona la nonofo loa lea i le 'āiga o le Pili Lesā se 'ia o'o lava 'ina tama matua. E fai i pō 'uma alaalafaga a le tamāli'i ma lenei tamaitiiti, na ala ai 'ona fa'aigoa iā Sagaalaala po 'o Lesānaalaala.

Na fa'alogo le alo o le tupu o Toga iā Fitimaupologa 'o lo 'o iai le tama Sāmoa 'i le nu'u o 'Ape 'o lo 'o 'a'ave atu ona tala 'ua pei se ata 'e lafoia i maota o tupu i le tauafiafi; 'ona fa'ananau loa lea i ai 'o le loto 'o lenei tama'ita'i ma na fa'apea ai. "Se 'ua ta'oto le ataata o taulelei ma lo'u loto." Ona maua fo'i lea 'o le isi igoa 'o le tama o Taulelei 'ātoa ma le alagā'upu a Sāmoa: "Ua ta'oto le ataata o Taulelei".

Na i'u 'ina nonofo Sagaalaala Taulelei Samoanagalo ma le teine o Fitimaupologa ma maua ai le la fanau 'e to'alua. Na fai Lesā i le ulugali'i, 'ia fa'aigoa le la fanau iā Sagaalaala ma Lātūivai, 'e fa'amanatu ai le la mafutaga ma Sāmoanagalo.

Sagaalaala ma Lātūivai

O tama nei na malaga i Sāmoa 'e asi 'āiga 'o ō la mātua. Manatua fo'i o Samoanagalo, 'o ona mātua 'o tagata Savai'i, 'a 'o Fitimaupologa 'o le alo o le Tuitoga; 'a 'o lona tinā o Matagitausulu, 'o le afafine o Manu'a i Seuga i Safata.

Na malaga tama nei i Sāmoa 'e su'e 'āiga 'o ō la mātua, 'e tofu ma le va'a. Sa tila le va'a 'o Sagaalaala i le lā'au o le toa, 'ae tila le va'a o Lātūivai 'i le lā'au 'o le fau. Na to i le vasaloloa le va'a o Lātūivai, 'ae taunu'u lelei i Sāmoa le va'a o Sagaalaala 'i le itūmālō o Aleipata, ona fa'asolo atu ai lea 'o le malaga i Sisifo. Na malōlō le malaga i le pitonu'u o Lotofaga ma feinu ai 'i le mata 'o le tufu i gātai, ma 'ua fa'aigoa ai lenā pitonu'u o Matatufu. Na fa'asolo pea le malaga i Safata, 'ona fai lea 'o le mea'ai ma le 'ava i le anapapa i le va o Fausaga ma Fusi, 'e igoa o Puoso. 

Na fa'alogo ane le tamāloa Fausaga e igoa iā Fuga sa fagota, 'i le tapati o le 'ava, 'ona a'e lea 'o lona faiva ma alu ma lana olafoe o i'a, 'e 'ave 'e fai ai se mea'ai 'o le malaga. Fai mai Sagaalaala iā Fuga, "Se, 'ua 'e mau'ava". Ona fa'aigoa loa lea o Fuga iā Mau'ava. 

O ia la lenei 'ua fai ma tafa'i o Sagaalaala na te faia 'upu ma fa'ae'eina pāpā ' o le Malietoa Sagaalaala pe 'ā fa'ae'e le "ao" i se isi. 'A o'o la 'ina fai se ali'itaeao 'ae le lava 'ava, 'ona fa'apea lea ' o le failauga: "E fa'amālūlū atu, 'ua le mau 'ava le tamāloa Safata".

 

 

 

Na usu Sagaalaala iā Nato'aitele ma Gasoloalelā fa'ae'e le gafa o Lalovimamā, Vaetamasoali'i ma 'Etegaugaaletuitoga po 'o 'Atogaugaaletuitoga.

Ona toe usu lea iā Taputusaua i Savai'i fa'ae'e le gafa o le tama o Fa'atuliaaupolu. 

O le tama lenei o Fa'atuliaaupolu na fasia 'e le itū'au a Safune ma Taulauniu i lana paluga ula i le vai i ga'uta o Sili. Na mafua ai le 'upu, "Ua mai vai o Tagaloa talu ai Sili ma Vaiafai".

Na iloa e Taputusaua 'ua fasia lana tama, 'ona tagi tautala ai lea 'ona 'o le mā iā Manu'a Lesāgaalaala 'e fa'apea:

"Oi, Fa'atuliaaupolu e, 'ua fasia 'oe 'a 'o fea 'o iai Salemuli'aga. O fea 'o iai Tuato ma Tolova'a 'o ali'i o Vaipaepae? O fea 'o iai Tevaga ma Vaifale o ali'i o Malaeola ma Gafoaga? O fea Tiatia ma Togia'i o ali'i o Nu'uuli? O fea Segi ma Malae'ulu o ali'i o Amoa? Talofa, 'ua pei lava 'oe 'e leai sou 'āiga.

'O le 'āiga la lenei o Sanalala i Safata:

Na usu Manu'a i Seuga iā Manuma'alaepa o Fusi i Safata fa'ae'e le gafa o:

Nonu

Fagailesau

Matagitausulu

Usu Tuisāmoa iā Matagitausulu fa'ae'e le gafa o:

Nonumaifele ma lona tuafafine o Matagitausulu.

Ona usu lea o Nonumaifele iā Letutupu le tuafafine o Ali'amanaia fa'ae'e le gafa o Gauifaleai ma Totogatā. Usu La'auli iā Gauifaleai ma lona uso o Totogatā fa'ae'e le gafa o Nato'aitele ma Gasoloalelā.

Usu loa Sagaalaala iā Nato'aitele ma Gasoloalelā fa'ae'e le gafa o Vaetamasoali'i, Lalovimamā ma 'Etegaugaaletuitoga.

O onapo na sa feamoa'i ai le fata o Malietoa Fuaoleto'elau. Na alu atu La'auli 'e amo le fata, 'ae lagona ai 'e Fuaoleto'elau le mane'e 'o le fata. Na fesili Fuaoleto'elau po 'o ai lea 'ua sui 'ua mane'e ai le fata, 'ae tali mai le 'aufata: "O le tama o La'auli". Fai mai loa Malietoa Fuaoleto'elau, "Ua mu'a puaneva lo'u isu, 'e lē tauilo ali'i fai tama'ita'i".

UA MUSA I FOGA'A LE ALI'I O SAGALALA

Ona si’i mai loa lea o le faletautū a Faleata iā Gatoaitele, 'e si'i mai iā Folasaitu, 'ae alu ane fo’i Sagalala ia i le mea na musa ai i Foga'a. Ua loto Malietoa ma Sagaga iā Folasaitu, 'ae loto Natoaitele iā Sagalala. Ona fai ane lea o Natoaitele iā Gasolo e alu ane ia e momoli Folasaitu ma Faleata e tusa ma le loto o Malietoa ma Sagaga. A’o ia, e mana’o tele iā Sagalala. A agaleagaina Gasolo e Folasaitu ona alu ane lea la te tau fai nonofo uma iā Sagalala.

Na agaleagaina Gasolo e Folasaitu, ua toe fanau le toalua muamua o Folasaitu, ona sola ai lea o Gasolo ua nonofo uma ma Natoaitele iā Sagalala. 

Usuia Natoaitele 'e Sagalala, fa'ae'e le gafa o teine o Vaetamasoali'i, toe fa'ae'e o le teine o Atogaugaaletuitoga, toe faaee o Lalovimamā.

Usuia nei Vaetamasoali'i e Selaginatō, fa'ae'e le gafa o Tuia'ana Tamalelagi.

O le alii lenei na fai ana tofiga i Leulumoega i Paepaepuga. O Tutuila ma Ape e o’otū lo oulua ati i Sāmoa uma, a fai se lagi o la oulua auala e fai tutū, e fai tutū fo’i la oulua fa'atau, e pito iai lo oulua vale gase, ona fai ai lea o le lauga tū. O niu e toli e ave le niu e tasi i le fale e iai le oti, e inu tutū ai ma ‘a’ai la te vaelua.

MALIETOA FALEFATU LA'AULI

Usu Malietoa Falefatu iā Tafalautele le afafine o Asi/Luamanuvae fa’ae’e le gafa o Malietoa Sagagaimuli, Leafuatevaga ma le teine o Satialeu.

O le tama’ita’i lenei o Satialeu na tau mai ai Tuala Tamaalelagi ona iai lea o tama nei o Peoali’i ma Matagitau.

O LE USUGA A LALOVIMAMĀ, VAETAMASOĀLI'I MA LEATOGAUGAALETUITOGA

O LE FANAU A SANALALA LE MANU'A O SAFATA

O LE GAFA O LE TAMA'ITA'I O LEATOGAUGAALETUITOGA LE AFAFINE O SANALALA LE MANU'A O SAFATA

Usuia nei le tama'ita'i o Leatogaugaaletuitoga le afafine o Sanalala le Manu’a o Safata  e le ali'i o Tonumaipe'a Sauo'āiga, fa'ae'e le gafa o:

Tauiliili

Tupa’ilevaililigi

Levālasi

O Levālasi lenei e Valasi i Maota i Neiafu

Valasi i Afega i Fogasavaii

Valasi i Faletoi i Satupa’itea

'Ae So'oaemalelagi i Vaitupu i Leulumoega.

O le uiga lea 'o le 'upu 'a Tamalelagi, "e Tamalelagi a’u nei 'ae So'oaemalelagi 'oe Valasi e fai i le lagi o ta igoa". O le tama’ta’i lenei o So'oaemalelagi, na sau iai le falefuafua a Leifi ma Tautoloitua i lo la ali'i o Mata’utia. Ona sau ai lea o le 'aumoega, 'ona tū lea o Mata’utia e to’a, maua ai le igoa o Mata’utiatūileto’a.

 

Ona faapea atu lea o Mata’utia Tuileto’a iā Leifi ma Tautoloitua "o le mea uliuli i lo’u mata 'o le 'a 'oulua avea a’u iai", tali Leifi ma Tautoloitua "tau o se mea e ala ai".

Ona taunu'u loa lea 'o le va'a i Leulumoega, tu loa Mata’utia i le to’a ma fa'atulou i le matāfaga, toe tu atu i gā'uta ma fa'atulou, toe ulufale fa'atulou, se 'i o'o lava ina taunu'u 'i le 'āiga ma le tama’ita’i o fa'atulou lava, ona maua ai fo’i lea 'o le isi ona igoa 'o Mata’utia Fa'atulou.

Na le au le gafa ona o le tama 'o Mata’utia i lana usuga i le tama'ita'i o So'oaemalelagi , auā na usu Tauiliili le tuagane o So'oaemalelagi iā Leutogitui le afafine o Tuifaasisina i Satuimalufilufi fa'ae'e le gafa o le tama o Saumaipe’a ma lona tuafafine o Levālasiiolaga. 

Usu Saumaipe’a iā Tuaetali le afafine o Laulu Nofovaleane i Salemuliaga, fa'ae'e le gafa o Tapumanaia.

Usu Tamalelagi iā Vaetoifaga le tuafafine o Ulualofaigā po ‘o Talamaivao o le fanau a Tuitoga Faisautele po ‘o Tuitogafa'aulu, fa'ae'e le gafa o Salamasina o le tama’ita’i na Tafa’ifā. O le tupu muamua lea na tasi iai Samoa, auā sa nofo lava Lufilufi ma ana measina, fa'apea fo’i Tuisamau, fa'apea fo’i Leulumoega, o Alataua fo’i ma ana mea, 'a 'o fa'apotopoto 'e Tupa’ilevailiigi  'ia "ao" na ao ai nei pāpā.

O LE GAFA O VAETAMASOALI'I LE AFAFINE O SANALALA LE MANU'A O SAFATA

Usu Tuiā'ana Tagaloa Selaginatō le atali'i o Tagaloa Fa'aofonu'u i Tufu, Gautavai,  iā Vaetamasoāli’i le afafine o Sanalala le Manu’a o Safata fa'ae'e le gafa o Tuiā'ana Tama'alelagi. 

Ona usu lea ‘o Tuiā'ana Tama'alelagi iā Vaetoeifaga le afafine o Tuitoga Faisautele, fa'ae'e le gafa o le tama'ita'i ‘o Salamasina, le ulua'i “Tafa'ifā ‘o Sāmoa”. 

Usu Tapumanaia iā Salamasina fa'ae'e le gafa o le teine o Fofoaivaoese ma le tama o Tapumanaia II (Tapulesatele)

Usuia Tuiā'ana Fofoaivaoese ‘e Tauatamainiulaita, fa'ae'e le gafa o le teine o Sina, toe fa'ae'e le gafa o le teine o Taufau, toe fa'ae'e le gafa o le tama o Asomualemalama. 

Usu Tito'iaivao iā Sina fa'ae'e le gafa o Faumuinā. 

Na usu ia Atamulau, ona maua lea o Va'afusuaga Toleafoa, ona toe usu lea iā Tu'uamaleulua’iali'i le afafine o Tofaeono i Vaiala, ona maua lea o Samalaulu.
 

Usu Tuiā'ana Tuiātua Faumuinā iā  Punipuao Manalelei (Talaleomalie) le afafine o Tupuola Folopāpā  fa'ae'e le gafa o le tama o Fonotī. 

Usu Fonotī iā Fuatino le afafine o To'alepaiali’i i Satapuala fa'ae'e le gafa o Muāgututi'a. 

 

 Na usu iā Tauamatu le afafine o Toa i Sagisa, ona i ai lea o le tama o Fepulea’i ma le teine o Lagi. O ia lea o Tuleiaupusili, o Seutatia lava lea. Toe usu Muagututi’a i le afafine o Lilomaiava o Aigagalefili, ona i ai lea o le tama o Mata’utia. Ona toe usu lea ia Fenunuivao e pā, si'i mai lea o le tama o Fuiavailili, lea e i ai le 'upu o le gafa o Tuia'ana ua ō'o, 'o le tama lea na suafa iā Tupua.
Fai le mavaega 'a le ali'i, o le a nofo le tama o Fepulea’i, e nofo i Mulifusi e nonofo ma le Muagututi'a. O le teine o Lagi, o ia lea o le 'a alu ma le Seutatia, o le a salusalu le otaota i Mulinu'ū. O le tama o Mata’utia, o le 'a alu e nofo i le 'āiga o lona tinā i Fogasavai'i, o le a ta’u o le tupu o le Itū, tala ma le Itū, i le fale ma le maota mo Savai'i, lea a ta'ua o le maota o Tumua. 

 

Usu Muāgututi'a iā Fenunuivao le afafine o Leutele i Falefā, fa'ae'e le gafa o le tama o Tupua Fuiavailili.  

O LE GAFA O LALOVIMAMA LE ATALI'I O SANALALA LE MANU'A O SAFATA

Usu Lalovimamā le atali’i o Sanalala le Manu’a o Safata iā Sefa’atauemana le Sa’otama’ita’i o le Tuiatua Togia'i, fa’ae'e le gafa: o Tuiatua Mata’utia Fa’atulou.

Toe usuia e Tuiatua Mata’utia Fa’atulou le tama'ita'i o So’oaemalelagi Levālasi, fa’ae'e le gafa: o Tuimavave (tama: alualu toto), ma Salamasina le Ulua’i Tafa’ifā o Samoa

 

O LE VAITAIMI O TUIATUA TOGIA'I

Na o'o 'ina 'ua matutua le fanau a Sanalala le Manu'a o Safata, ma 'ua naunau lo latou tamā 'ia fa'aipoipo 'i ni gafa maualuluga 'e fa'ateleina ai le mamalu 'o le 'āiga. Sa fa'aipoipo muamua lona atali'i 'o Lalovimamā. Ua pa'u lana filifiliga i le tama'ita'i o Sefa'atauemaga le afafine o Tuiatua Togia'i.

Na loto 'ātoa 'iai Sanalala i lea fuafuaga, ma 'ua ia faia mea 'uma 'e mafai 'ina 'ia fa'ataunu'uina lea fa'amoemoe. O se gafa 'e tā i le Tuiatua le 'ua mamalu tele i Sāmoa 'i ona po nei (po 'o le 1500 T.A.), 'o se mea 'e sili 'ona mo'omia.

'Ae na manuia lava taumafaiga 'a le tamā ma lona atali'i. Na matuā mamalu lenā fa'aipoipoga 'e tusa ma aganu'u ma sauniga 'uma fa'aleatunu'u, na soso'o ai ma faigā taumafa, ta'aloga ma poula tetele fa'alausoso'o.

E ui ina le 'i maua 'e Lalovimamā le ao 'o le Tuiatua, 'a 'ua fa'ae'e mulimuli ane i lona atali'i o Fa'atulou na sui i le tamā 'o lona tinā o Sefa'atauemaga. Na tā'ua 'o ia 'o Tuiatua Mata'utia Fa'atulou.

O LE TULA'I MAI 'O LE TAMA'ITA'I O SO’OA’EMALELAGI LEVĀLASI

MAVAEGA A SO’OA’EMALELAGI LEVĀLASI

 Na fa’apotopoto ‘e So’oa’emalelagi ona ‘āiga uma, ma ua fai atu i ai. Ua fa’ato’ā maua nei se isi alo o Tamaalelagi, ma ua poloa’i mai ‘oute fo’i i Leulumoega. O le ‘ā ‘ou sauni malaga i ai taeao. ‘A ’o ‘outou uma nei, ‘o o’u ‘āiga uma lava ‘outou, auā ‘o ‘outou ‘o uso ma tuafafine ‘o la’u tane ua fa’amatauaina. O nu’u uma ‘e tou te i ai, o Fagaloa po ’o Amaile, Lepā po ’o Lotofaga, ‘o o’u ‘āiga lava ‘outou ma ‘o le ‘a tā’ua ‘o Sā-Levālasi.

O Sā-Levālasi ‘o le ulua’i ‘āiga i Ātua, ‘o ‘outou lava tou te puipui ma fa’amamalu le Tuiātua, ‘ona ‘o togafiti vale ‘a nei mea ‘o Faleupolu. O le toe mana’o lava o Tuiatua Māta’utia ‘ia la soso’o ma le tama lea sa i lo’u manava. ‘A ‘ona ‘ua feagai ma nei aso puapuagā ‘ua tupu ai le fa’alavelave, ua fafano la’u tama. ‘A ’o lenei ‘o le ‘ā ‘ou alu ‘e vavae mai le tama ‘a Vaetoeifaga ma Tamaalelagi ‘e igoa iā (Salamasina) ‘e fai ma sui o Tuimavave. ‘A ‘ia ‘outou nonofo ma fa’aputu ‘ia tele ni ‘ie-toga, ua tele le mamalu. "O le suli o Tuimavave"

O la’u auauna fa’amaoni lea o Lesi, ‘o le ‘a fai ma tupu’aga ‘o Salelesi. E nofo ia i Saluafata, ‘o ia ma ni ana fanau ia fai ma ‘Agai’ o le Tuiatua. O la’u mavaega lenā ua ou tu’u atu i ō ‘outou luma.

Lesi, o le a lau mea na fai iā Tuimavave? O fea o iai? Na tali atu Lesi: “Na ‘ou tausia lava fa’alelei. O alualu-toto, o lo ’o ta’atia i lalo o le ma’a-tele, va’ava’ai ‘e le ‘Uga’. Ona fai atu lea o So’oa’emalelagi i lona leo mamalu, ‘ua lelei, ‘ia ‘e tupu ma si a’u tama, ia ‘e malosi, ‘ia ‘e ola pea i le Uga’ ma ia ‘e maua tagata na fasiotia lo’u tamā lelei, ma ‘ia ‘e matuā taui i ai. Na fa’alogologo tagata uma, ma ua latou iloa, o le ‘Uga’ o le Aitu faa-le-’āiga lea ‘a le tama’ita’i ‘o So’oa’emalelagi Levālasi, ‘e lē taumate o le ‘a vave fa’ao’o mai ai le malaia i ē na mafua ai ona fasiotia Māta’utia.

NA 'AUMAI IĀ SO'OA'EMALELAGI 'AE FA'AE'E IĀ SALAMASINA PĀPĀ O LE TAFA'IFĀ 

Sa afio le tama’ita’i o So’oaemalelagi Levālasi i Leulumoega ina ua tū le mālō iā Tuiā’ana Tamaalelagi auā ‘e ‘āiga, e uso o la tinā. Na pa’ū le susūga a Nafanua i le Falefā o le Tapuaiga i Falealupo e fa’apea, “Ōmai iinā malaga e fa’aee Pāpā e fa iā So’oaemalelagi o lo’o afio i Leulumoega le afio’aga o Tuiā’ana Tamaalelagi”. Sa taunu’u le Falefā o le Tapuaiga i Leulumoega ma fa’aalia loa iā So’oaemalelagi le finagalo o Nafanua. Ona fa’apea lea o le ‘aioi a So’oaemalelagi, “fa’afetai i le susūga pa’ū mai le fofoga a Nafanua”. Ae fa’apenei, ‘ia ‘outou alolofa ina ia fa’aee ia Pāpā e fa ua ‘outou ‘aumaia mo a’u, i si a’u tama pele o Salamasina, o le alo o le Tuiā’ana Tamaalelagi, ae tu’u ai pea a’u ua ‘ou matua. Ona fa’apea loa lea ona fai e le Falefā o le Tapuaiga. O le “Ulua’i Tafa’ifā” lea o Sāmoa iinā ona po.

'O LE TALA I ALI'I 'E TO'ALUA O TUTUILA MA 'APE

  Na manana’o Tutuila ma ‘Ape i so lā ali’i, ‘ona fai atu lea ‘o Selaginato i le usoga, “O le lua ali’i ‘o lo ‘o i Sāfata”. Ona moe manatunatu lea ‘i ai o tulafale nei ‘o Tutuila ma ‘Ape ‘i le aso ‘e fanau ai Vaetamasoali’i. Na o tulafale nei i Safata, si’i mai le pepe ‘ina ‘ua fa’ato’ā fanau mai, ‘ona sosola mai lea ‘i le ala i Tanumalala se’ia o’o i tai i le laufanua o le nu’u, ‘ona toli ai lea ‘o le niu e fa’asusu ai le pepe.

 

Na o’o ifo loa i Lagī i le afio’aga o le Tuiā’ana, ‘ona teu ai loa lea ‘o le ulumoega po ‘o le moega ‘o le pepe, ‘e le teine o Vālasi So’oa’emalelagi.

O le mea lenei na ala ai ona maua le igoa o Leulumoega. Sa tausi fiafia ‘e Vālasi le pepe, ‘ae sa popole lava pe ‘a fa’apefea ona ola lenei pepe, ‘auā ‘ua leai se tinā; ona fa’apea loa lea ‘o le tonu, “Ia tatou fa’amoemoe ia ‘e tausi mai i le lagi.” Na ola manuia le pepe ma ‘ua fa’aigoa loa iā Tamaalelagi.

Ua matua  Tamaalelagi ma ‘ua maluali’i, ‘a ‘o onapō ia ‘o lo ‘o Tuiā’ana Sagate. Sa ‘auaso Ā’ana i lenei tamali’i o Sagate. E tele fo’i ana tulafono mamafa sa pologa ‘uma ai le itūmālō ‘e pei o mea nei:

• E sā manogi ‘o le vao
• E sā figota ‘o le sami
• E sā mea ‘uma iā Sagate

O nei poloa’iga sauā ‘uma, na faia ‘ona ‘o le fia fasioti lava iā Vālasi So’oa’emalelagi ma lona tuagane o Tamaalelagi. Na logo ‘e Vālasi ona tuagane i Savai’i ‘e fesoasoani mai i lo latou puapuagā, ‘ona sau ai loa lea o Tupa’i ma ana ‘au, fa’ato’ilalo le mālo o Sagate ma sunu’i ai loa le ālafale a Nafanua i Leulumoega ‘e ta’u, “E I’U MAI MĀLŌ”. O le ulua’i taua lava lea o Pāpā.

 

 

O Ā’ana o lo latou tupu ‘o le TUIĀ’ANA. O ni isi nei o tofiga o Ā’ana:

1. Pito'au o le Tuiā’ana 

Fasito’otai

Fasito’outa

Faleasi’u

2. Muā'au o le Tuiā’ana 

Leulumoega

Samatau

Tufulele

3. Laulua o le To'omaga o Tuiā’ana

Falelātai

Lefaga & Faleaseelā

4. Laufiso ma Tapuala 

Nofoālii

Satapuala

O LE GAOI MAI O LE PEPE 'E TUTUILA MA 'APE E FAI MA O LA ALI'I

O Tutuila ma 'Ape na tau sa'ili so la ali'i 'ina 'ua le malilie 'i le fa'asoa o mea na maua 'e le itumālo o A'ana, 'aua e le 'i 'a'ai ai la'ua, 'o le ala lea na manana'o ai 'e sa'ili so la'ua ali'i 'e pule ai lava la'ua i mea 'e maua. 'Ona 'o lea ua si'i mai le 'aumoega a Tuia'ana Vaemā i le tama'ita'i o Vaetamasoali'i 'ae le mana'o iai le tama'ita'i 'ona 'e mamā toe pupula ('i'ila) le vae 'o le tama o Vaemā, 'ona si'i mai le faletautu a Tuia'ana Tagaloa Selaginato ia Vaetamasoali'i, 'ona talia lea 'e le tama'ita'i, 'ona fanau ai lea 'o le pepe lea na 'ave fa'anana 'e Tutuila ma 'Ape 'ae tuliloa mai 'e le Alataua se'ia sao mai i tai i Sagameauta, 'ona fesili lea 'o Li'o po 'o ai le igoa 'o le pepe, 'a 'o ā mea na fafaga ai, 'ona tali lea 'o Tutuila ma 'Ape, "o le pepe 'e leai se igoa, fa'apea loa lea o Li'o, "ia, 'ai 'o se tama mai le lagi lea na fa'aigoa ai loa iā Tamaalelagi, 'ona fa'ato'a momoli lea 'i luma o Tumua 'ia Alipia ma le to'aiva 'ae fa'ato'ā fa'ae'e iai le pāpā o le Tuiā'ana 'ina 'ua matua le tama ma maua ai loa le igoa o Tuiā'ana Tamaalelagi.

O le ali’i lenei o Tamalelagi, o le tama ‘a le tama’ita’i o Vaetamasoali’i iā Tuiā’ana Tagaloa Selaginatō. Na fanau i Safata, ona malaga atu lea o le ‘auuso lenei sa’ilimālō o Ā’ana ‘ua teu fa’alo’omātutua tama nei ‘a’o tausami le failele, ‘a’o leleo ai isi fafine i le pepe. Ona susu’e atu lea ‘o le pola ‘e tama nei o Tutuila ma Ape, ma o la faufautū pei lava ‘o ni fafine, ‘ona fa’apea atu lea ‘o nei tama, ‘aumaia se’i ō ma tausi ‘ae ō ‘oulua ‘e fai sa ‘oulua fa’amalosiga.

Ona tu’u mai loa lea iai ‘o le pepe i tama ‘ae ō fafine ‘e ‘a’ai, ona sosola mai loa lea o tama ma le pepe. Ua alu ane Vaetamasoali’i ua 'uma 'ona tausami ‘ua leai se tamaititi, ona fesili lea o le teine po’o fea o iai lana tama, ona vevesi ai lea ma ua sau le tuliloaga ma fai ai le taua i gāuta o Lefaga ma Leulumoega.

Ona o'o mai lea ua fai o la’ua fusi ona igoa ai lea 'o lea mea o MĀLŌPITO, ona toe sosola ai lea o i lā'ua, ona salalau ai lea o le Alataua i le aofaga 'o Tutuila ma Ape ma le tama, ona igoa ai lea o lea mea o LEAOAO. Ona taufagu ai lava lea ‘o lo latou taua, ua o'o mai lava i le tuasivi, 'ua maua mai 'e Li'olevave ma fesoasoani i le taua ona solomuli lea o Safata, ae mālōlō le malaga ‘a tama ma tafu le latou afi i gā’uta o Lefaga. Ona tanu ai lea ‘o le pute ‘o le tama i malala, o lo ’o igoa ai lenei ‘ele’ele ‘o TANUMALALA. Ua fesoasoani ai Li’olevave iā Tutuila ma 'Ape, ona latou ō ifo ai lea i le tasi itū, ua su’esu’e ai lo lā ali'i, le tamaitiiti lea na lā gaoia talu lava le fia fai ali'i, ona iloa atu lea ua pa’epa’e ona mata, ona igoa ai lea o lea mea o NIUATEATE.

Ua o'o i tai ‘ona fafaga lea ‘o le tama ‘a ‘ua na ona ‘ai ma pua’i. Ona igoa ai lea mea iā LUAI. Ona toe ō ifo lea i tai ‘ua toe su’esu’e a'e le tama, ua iloa ua nini solo ana mama i ona mata, ona igoa ai lea o lea mea o ANINI. Ua taunu'u i Sagamea-uta, 'ona fa'afailele lea ‘o lo la ali'i ‘e ‘Ape i Fasito'o-uta, ae tau usu mai i ai Tutuila i Fasito'o-tai 'i le 'ava 'o le taeao, 'ona maua lea 'o le alagā’upu 'e fa’apea; E MOE MANATUNATU APE ‘AE MOE GASE TUTUILA. 

Ua o'o 'ina 'ua matua le tama, ona fai ai lea o lona malu lautī, ua o'o i le tasi aso, ona alu ai lea o la latou tā’elega i Tufulele, ua tofutofu ai le tama, ona feosofi atu lea o Tutuila ma ‘Ape ua saei le malu lautī ‘o le tama ma tia’i, ‘ona tagi ai lea ‘o le tama. Ona fai atu ai lea ‘o Tutuila ma ‘Ape, ‘e ‘aua le tagi i lona malu lautī, ‘ae alu i le ‘āiga o lona tinā, ‘e ‘aumai ai sona malu ta'afi. Ona alu ai lea ‘o la latou malaga, ‘e taunu'u atu lava, ‘o nonofo mai Malietoa ma le Gato’aitele, ona si'i ai lea o le tama ‘e le Gato’aitele, ma fai atu i ai, pe fai lelei ia e ona mātua, ona tali atu lea o le tama, ioe, ‘e fai lelei lava a'u, ae na o le la matou tā’elega i Tufulele i le tasi aso na la fai mai ai ‘ou te sau i le ‘āiga o lo’u tinā ‘e avatu ai sou malu ta'afi, auā na ou tagi ina ua saei lo'u malu lautī. Ona fai atu ai lea o Gato’aitele iā Auimatagi ‘e alu ‘e tala’i le mālō i le Itūfia ‘o Sagaga ma le Itū tolu o Atigaga, ona potopoto mai lea ua aotele mai le mālō i Malie. Ua fa'afofogaina le mālō ‘e le Alataua ma Sātunumafono ona latou potopoto ai lea, ona alu ai lea ‘o le vavao ‘a ‘ua lē alu ifo lo latou mālō. Ona avatu ai lea o lo latou mālō ua fa'apō ai Tutuila ma ‘Ape.

 

Ona toe tu’utu’u atu lea o le tama i lalo o le Malae o le Vavau, suia ai le igoa ‘o le ‘ele’ele na tu’u muamua ‘o Tutuila ma Ape o NOFOALI’I. Ona usu ane lea ‘o Alipia talanoa ma Tutuila ma Ape ona fai lea iai ‘e tu’u lo la ali’i ‘e tausi ‘e le Tumua. Ona ō ai lea ‘o Togitoto ma Tilomai 'ua tapena mai le ulumoega o le ali’i ‘o Tamaalelagi, 'o fala ma siapo ma ona fala lau’ie. Ona suia ai lea ‘o le suafa ‘o le Malae o le Vavau o LEULUMOEGA. Ona matua lea o le tama ona ō ane lea o Alipia ma Suluga ‘ua ‘alaga Pāpā o le Tuiā’ana iā Tamaalelagi, ‘a’o le taimi fo’i lea ‘o iai Tuiā’ana Sagate. Ona nofolua lea o nei tupu se’ia o’o lava ina tau lo la taua lea na fa’ato’ā iloa ai ‘e Nafanua i Tumua nei ma sunu’i ai alafale ‘a le tama’ita’i o lo ’o ālala ai le suafa Tupa'i.

O LE TAUA O PĀPĀ

 O LE SUAFA TUIĀ'ANA

Ua tau fai fa’ae'e le Pāpā o le Tuiā’ana iā Tuiā’ana Saga’ate ma Tuiā’ana Tamaalelagi. Sa le fiafia Tuiā’ana Tamaalelagi ma lana itū i le ave pea o mea lelei aemaise o mea taumafa iā Tuiā’ana Saga’ate ae le avatua iā te ia. Ona latou manatu ai lea i se fofo o lea fa’aletonu, se’ia vaganā o se taua e faia ai. O lea na tago’au ai loa Tuiā’ana Tamaalelagi iā Nafanua mo lana fesoasoani. Ona si’i mai fo’i lea o le auva’a tau o le mālō o Nafanua ma lo latou ta’ita’iau o Tupa’i le Vaililigi. Na latou taunu’u i Ā’ana ona tau loa lea o le taua ma sa mālō ai Tuiā’ana Tamaalelagi. Sa fa’apea atu loa Tupa’i le Vaililigi iā Tuiā’ana Tamaalelagi, o le poloa’iga a Nafanua, ‘āfai ‘e mālō i tatou, aua ne’i sunu’ia ina le alafale i Leulumoega, auā o lo’o afio ai le tatou gafa o ‘Levālasi’ o Faletoi, o So’oaemalelagi lava lea, ‘a ‘ia avatu le Pāpā o le Tuiā’ana iā te ia. Sa fa’apea loa ona fai, ‘o lea sa lē sunu’i ina le Tupa’i i Leulumoega ona o lo'’o afio ai So’oaemalelagi, ae ave Pāpā o le Tuiā’ana iā Nafanua.

O LE SUAFA TUIATUA

Sa tau fai suafa ia Tuiatua Fogāniu’ula ma Tuiatua Fogāniutea i Pāpā o le Tuiatua. Ona tau ai lea o le taua, faia’ina Tuiatua Foganiutea. Ona tagi lea o Tuiatua Fogāniutea iā Nafanua i Savaii mo se fesoasoani mo lana itū taua faia’ina. Ona si’i mai loa lea o le ‘au tau o le mālō o Nafanua, o le auva’a tau lea ma lona ta’ita’iau o Tupa’i le Vaililigi. Ua taunu’u le ‘autau a Nafanua ma tau loa le taua ma sa faia’ina ai ia Tuiatua Foganiu’ula. Ona fai atu lea o Tupa’i le Vaililigi, o le poloa’iga a Nafanua, ‘ā fai e mālō i tatou i le gasegase o mālō, ona sunu’i lea o le alafale i Lufilufi o le Tupa’i lenā, ae avatu le Pāpā o le Tuiatua iā te ia e pule ai. Ona fa’apea lea ona fai. Ua sunu’i loa le Tupa’i i Lufilufi e fai ma pine o le galuega tau ‘ae ave le Pāpā o le Tuiatua iā Nafanua.

O LE SUAFA GATO'AITELE

Ona alu lea o le fe’au a Gatoaitele e ‘aumai ni ‘au, ‘e tau le taua i Malie. Ona fai mai lea o le tali a Tupa’i le Vaililigi; Oute lē alu atu, se’i muamua ona logo o Nafanua i Salāfai. Ona o ai lea i Savai’i. Ona fai atu lea o Tupa’i le Vaililigi iā Nafanua. ‘Ae tali mai Nafanua: E ō iinā tau le taua, o upu ua uma na faia ma Gatoaitele. Ae a fai e mālō la tatou itūtaua, tutu’i le alafale i Tanumafili e nofo ai Tupa’i e talia le tanoa a Tuisamau. Ae tuvaofono Tuisamau i Malie, ae aua ne’i tuvao se fono e Auimatagi. Ona tau lea o le taua; ua to’ilalo Malietoa Falefatu ma Auimatagi, ae mālō Gatoaitele ma Tuisamau. Ua avea fo’i le Gatoaitele e Nafanua i Savai’i, ‘a ‘ua na ‘o lona mālō o savali i le Tuamasaga.

O LE SUAFA VAETAMASOALI'I

Sa finau fo’i le Alataua ma Sa-Tunumafono i Safata ona o le Pāpā o le Vaetamasoali’i. Sa tau le taua ma manumālo ai le Alataua. Ona tagi ai lea o Satunumafono iā Nafanua mo se fesoasoani i lana itū taua faia’ina. O lea na si’i mai ai fo’i le auva’a tau a Nafanua ma le ta’ita’i’au o Tupa’i le Vaililigi. Sa sunu’i i Safata i le tau loa o le taua ma manumālō ai Satunumafono. Na fa’apea atu lea o Tupa’i le Vaililigi iā Satunumafono, o le poloa’iga a Nafanua, ‘āfai ‘e mālō i tatou ona sunu’i lea o le alafale o le Tupa’i lea i “Si’ulepa ma Togamau” e fai ma pine o le galuega, ae avatu le Pāpā o le Vaetamasoali’i iā Nafanua. Sa fa’apea fo’i lava ona fai.

                                                                                                                                          *********************************************************

E tasi lava le vaitaimi na tutupu ai nei taua e fa e ta’u o taua o Pāpā. E tasi fo’i le fa’ai’uga mo Pāpā e fa ‘e ‘ave uma e pule ai Nafanua. O le ala lea na avea ai Pāpā e fa o Tumua ‘e iai le  Tuiatua, Tuia’ana, Gatoaitele, Vaetamasoali’i ma measina a Nafanua. O manatu sa fa’aalia e fa’apea, e leai se taua na faia i Safata auā o le nu’u lea o Tupa’i le Vaililigi ma lona tuafafine o Levālasi po’o So’oa’emalelagi  i Leulumoega.

 

 O LE TAUA O LE PĀPĀ O LE TUIĀ'ANA I LE VA O TAMALELAGI MA SAGATE

Ua tau fai fa’ae'e le Pāpā o le Tuiā’ana iā Tuiā’ana Saga’ate ma Tuiā’ana Tamaalelagi.

Sa lē fiafia Tuiā’ana Tamaalelagi ma lana itū i le 'ave pea o mea lelei 'aemaise o mea taumafa iā Tuiā’ana Sagate 'ae le avatua iā te ia. Ona latou manatu ai lea i se fofō o lea fa’aletonu, se’ia vaganā 'o se taua 'e faia ai. O lea na tago’au ai loa Tuiā’ana Tamaalelagi iā Nafanua mo lana fesoasoani. Ona si’i mai fo’i lea 'o le 'auva’a tau o le mālō o Nafanua ma lo latou ta’ita’iau o Tupa’ilevaililigi. Na latou taunu’u i Ā’ana ona tau loa lea o le taua ma sa mālō ai Tuiā’ana Tamaalelagi. Sa fa’apea atu loa Tupa’ilevaililigi iā Tuiā’ana Tamaalelagi, o le poloa’iga a Nafanua, ‘āfai ‘e mālō i tatou, aua ne’i sunu’ia ina le alafale i Leulumoega, auā o lo ’o afio ai le tatou gafa o ‘Levālasi’ o Faletoi, o So’oaemalelagi lava lea, ‘a ‘ia avatu le Pāpā o le Tuiā’ana iā te ia. Sa fa’apea loa ona fai, ‘o lea sa lē sunu’i ina ai le Tupa’i i Leulumoega ona o lo 'o afio ai So’oaemalelagi, ae ave Pāpā o le Tuiā’ana iā Nafanua.

O LE TULA'I MAI O TUIĀ'ANA TAMALELAGI

USUGA A TUIA'ANA 

Usu Malamagaga'e iā Malamagagaifo fa'ae'e le gafa o le tama o Lupe. 

Usu Lupe iā Papatū fa'ae'e le gafa o le tama o A'alua. 

Usu A'alua iā Papamau fa'ae'e le gafa o le tama o Papafoagia. 

Usu Papafoagia iā Ma'atanoa fa'ae'e le gafa o le tama o Papa’ele. 

Usu Papa’ele iā Palapala, fa'ae'e le gafa o le teine o Papamavae. 

Usu mai Imoa iā Papamavae fa’ae’e le gafa o le teine o Salasala. 

Usu Tagaloa Nimonimo le alo o Tuimanu’a Li’atama iā Salasala, fa'ae'e le gafa o le tama o Tupufua. 

Usu Tupufua iā Leteletaimalie fa'ae'e le gafa o le tama o Leopili. 

Usu Leopili iā Lesauopualai fa'ae'e le gafa o le tama o Pilisosolo (Tuia’ana Pili)

Usu le Tuiā'ana Pilisosolo iā Toa'imailagi fa'ae'e le gafa o le tama o Tuiā’ana Nifosili. 

Usu Tuiā’ana Nifosili iā Upegamamao fa'ae'e le gafa o le tama o Fuaoletauloa. 

Usu Tuiā'ana Fuaoletauloa iā Usumalefua fa'ae'e le gafa o le tama o Tōali’i.

Usu Tōali’i iā Faga fa'ae'e le gafa o Tuiā'ana Tava'etele ma lona tuafafine o Sinatafua. 

Usu Setagatamatuaitaula iā Sinatafua fa'ae'e le gafa o le teine o Fulisiailagi. 

Usu Ogāfanuatetele iā Fulisiailagi fa'ae'e le gafa o Fa'asiliailagi. 

Usu Tuiā'ana Leuōtele iā Fa'asiliailagi fa'ae'e le gafa o le teine o Fa'alulumaga. 

Usu mai Letufuga iā Fa'alulumaga fa'ae'e le gafa o le teine o Fitimaula. 

Usu Papāli’i Nagauaisavai’i iā Fitimaula fa'ae'e le gafa o le teine o Fa'alulumaga II. 

Usu Tagaloa Fa'aofonu'u iā Fa'alulumaga II fa'ae'e le gafa o le ali'i o Selaginatō. 

Usu Selaginatō iā Vaetamasoāli’i le afafine o Sagalala i Safata fa'ae'e le gafa o Tuiā'ana Tama'alelagi. 

(O le tama lenei o Tama'alelagi sa 'ave 'e Tutuila ma 'Ape e fai ma o la ali'i)

 

O le tama’ita’i lenei o Seuēalepainu’ulasi na usu mai ai Tuitoga Faisautele mai Toga.

Usu Tui-Toga Faisautele iā Seuēalepāinu’ulasi po ‘o Pāinu’ulasi le alo o Tuimanu’a Ali’atama mai le Manu’a-Tele fa’ae’e le gafa: o Vaetoeifaga (teine), ma Ulualofaigā (tama).

E to'alua alo tama'ita'i o Tuimanu'a Ali’atama i le tuafafine o Lu i Fagaloa

Ona usu lea ‘o Tuiā'ana Tama'alelagi iā Vaetoeifaga le afafine o Tuitoga Faisautele, fa'ae'e le gafa o le tama'ita'i ‘o Salamasina, le ulua'i “Tafa'ifā ‘o Sāmoa”. 

O le ala lenā sa ‘aumai ai le SUA A LE TUIMANU’A ‘E MOMOLI I LE TAFA’IFĀ O SALAMASINA 

 

Usu Tapumanaia iā Salamasina fa'ae'e le gafa o le teine o Fofoaivaoese ma le tama o Tapumanaia II (Tapulesatele)

Usuia Tuiā'ana Fofoaivaoese ‘e Tauatamainiulaita, fa'ae'e le gafa o le teine o Sina, toe fa'ae'e le gafa o le teine o Taufau, toe fa'ae'e le gafa o le tama o Asomualemalama. 

UA TAFEA LE UTO A TAUFAU 'AE FA'AAUAU LE UTU A SINA

 

Usu Tito'iaivao iā Sina fa'ae'e le gafa o Faumuinā. 

Na usu ia Atamulau, ona maua lea o Va'afusuaga Toleafoa, ona toe usu lea ia Tu'uamaleulua’iali'i le afafine o Tofaeono i Vaiala, ona maua lea o Samalaulu.
 

Usu Tuiā'ana Tuiātua Faumuinā iā  Punipuao Manalelei (Talaleomalie) le afafine o Tupuola Folopāpā  fa'ae'e le gafa o le tama o Fonotī. 

 O le tama'ita'i lenei o Punipuao lea na igoa ia Talaleomalie ona o lana tomaaga, lea na alu i lona tamā i tua i Lotofaga, le ali'i o Tupuola. Ona fai mai lea o Tupuola po 'o le a le mea na alu atu ma
ia i lana toma'aga? Ae fai atu na’o le Pāpā, ona fai mai lea ua so'ona tala leo malie si au tala, 'aumai se’i o’u foloina. Ona maua ai lea o le suafa o le tama’ita’i o Talaleomalie ma maua ai fo’i le fa'ai'u o lona tamā o Tupuola Folopāpā.

Usu Fonotī iā Fuatino le afafine o To'alepaiali’i i Satapuala fa'ae'e le gafa o Muāgututi'a. 

 

 Na usu iā Tauamatu le afafine o Toa i Sagisa, ona i ai lea o le tama o Fepulea’i ma le teine o Lagi. O ia lea o Tuleiaupusili, o Seutatia lava lea. Toe usu Muagututi’a i le afafine o Lilomaiava o Aigagalefili, ona i ai lea o le tama o Mata’utia. Ona toe usu lea ia Fenunuivao e pā, si'i mai lea o le tama o Fuiavailili, lea e i ai le 'upu o le gafa o Tuia'ana ua ō'o, 'o le tama lea na suafa iā Tupua.
Fai le mavaega 'a le ali'i, o le a nofo le tama o Fepulea’i, e nofo i Mulifusi e nonofo ma le Muagututi'a. O le teine o Lagi, o ia lea o le 'a alu ma le Seutatia, o le a salusalu le otaota i Mulinu'ū. O le tama o Mata’utia, o le 'a alu e nofo i le 'āiga o lona tinā i Fogasavai'i, o le a ta’u o le tupu o le Itu, tala ma le Itu, i le fale ma le maota mo Savai'i, lea a ta'ua o le maota o Tumua. 

 

Usu Muāgututi'a iā Fenunuivao le afafine o Leutele i Falefā, fa'ae'e le gafa o le tama o Tupua Fuiavailili.  

 

Tupua Fuavailili na usu iā Matavaolesasa, ona i ai lea o Tauluasusua ma Fugafale. Ona toe usu lea iā Tualupetū ona i ai lea o Galumalemana. Ona toe usu lea iā Matuaifale'ese ona i ai
lea o Afoafouvale. Ona toe usu lea iā Punipuao le afafine o Alai'asa, ona i ai lea o Luafalemana.
O Afoafouvale lea na i ai le upu o le Tao fegauia’i a Sa Tupuā 'auā sa fia tupu na tau ai ma Galumalemana, ona mālō lea o Galumalemana.

Usu Tupua Fuiavailili iā Tualupetū le afafine o Fa'alogoū i Sale'imoa, fa'ae'e le gafa o Galumalemana. 

TAOTO LIMA A GALUMALEMANA 

Galumalemana na usu iā Teuaililo, ona i ai lea o Tualamasalā. Ona toe usu lea iā Leteleataema le afafine o Leleisi’uao, ona i ai lea o Talaopatina ma le tama o Tualau. Ona toe tau lea iā Iliganoa ona i ai lea o Tupoleasava po 'o Pulepule. Toe usu lea iā Sauimalae, ona i ai lea o I’amafana, ma U’au’apua’a ma lo la tuafafine o Ta'atitagifano.

Ona toe usu lea o Galumalemana iā Galuegapapa, o le afafine o Maiava i Matāutu, fa'ae'e le gafa o Taisi, ma Nofoasaefā, ma le teine o Puamemea. 

 

Usu Tuiā’ana Nofoasaefā iā Tusoloimalie le afafine o Matai'a i Faleata fa'ae'e le gafa o Leāsiolagi. 

Usu Leāsiolagi iā Usipua le afafine o Maiva/Nonumasese i Faleasi'u fa'ae'e le gafa o Moegāgogo. 

Usu Tupua Leasiolagi Moegāgogo Tamasese iā Taeleumete le afafine  o Talainu'upo/ Leilua Fau’olo i Safotulafai fa'ae'e le gafa o Tamasese Titimaea (O LE ULUA'I TAMASESE LENEI O TITIMAEA)

Usu Titimaea po 'o Tamasese i lana usuga muamua iā Amelia le afafine o Faumuinā Vite i Lepea, fa'ae'e le gafa o le teine o Taesega.

Usu Tuiā'ana Tamasese Titimaea iā Fuatino Lefineali'i Nanise le alo o Taimalieutu Mitimiti i Nofoali'i fa'ae'e le gafa o Tupua Tamasese Lealofi-o-A'ana I, Meatuai Solialofi ma Tamasese Si'u

Usuga muamua a Tamasese Lealofi I iā Monita i Leulumoega fa'ae'e le gafa o le tama o Pu'e. 

Usuga e lua iā Sipaea Tilomai le afafine o Solia i Falealupo fa'ae'e le gafa o Tupua Tamasese Lealofi-o-A'ana II, ma le teine o Meatuai. 

Usuga e tolu a Tupua Tamasese Lealofi I iā Va'aiga Asi le alo o La’ulu i Moata'a fa'ae'e le gafa o Tupua Tamasese Lealofi-o-A'ana III, Taimalieutu Meapelo, Tupua Tamasese Mea’ole, Matai'a Europa Tamasese

 

Usu Tupua Tamasese Lealofi-o-A'ana III iā Alaisala Te Maota le tama'ita'i To'elau, fa'ae'e le gafa o Tupua Tamasese Lealofi-o-A'ana IV, toe fa'ae'e le gafa o La'ulusamanaia Nofoasaefā Tamasese, ma le teine o Peta Suilolo Tamasese. 

O le ali'i o Tupua Tamasese Lealofi-o-A'ana III, na maliu ma masoe i le Mau a Sāmoa, na soso'o mai loa lea ma lona uso o Tamasese Mea’ole. 

Na usu Tupua Tamasese Mea'ole i le tama'ita'i o Irene Gustava Noue Nelson fa'ae'e le gafa o: Tuiatua Tupua Tamasese Tupuola Tufuga Taisi Efi

Ina ua maliu Tupua Tamasese Mea’ole, ona nofo mai ai loa lea o Tupua Tamasese Lealofi-o-A'ana IV, le atali'i o Tupua Tamasese Lealofi III. 

Usu Tupua Tamasese Lealofi-o-A'ana IV i le tama'ita'i o Makerita Pula Tali Monehiki Lolani fa'ae'e le gafa o le tama o Europa Lealofi Tamasese ma le teine o Rosie Alaisala Tamasese Tupua

O LE TALA IĀ LEMALU MA LEMAMEA 'O LE FANAU A TUIĀ'ANA SAGATE

 "LEMALU MA LEMAMEA."

O le tala lenei, iā LAAUTŪIVANU ma AUFUELOLOA, na suia o lā Igoa, iā Lemalu ma Lemamea. 

‘A ‘o tau le taua o le Tafa'ifā, lea na to’ilalo ai Tuiā’ana SAGATE le tamā ‘o le ‘auuso lenei, na ta’aseu tama ia ‘i uta o le vao, ma o le mafua’aga lea, na le auai ai tama nei i le taua. 

O le mafuaaga foi lea na maua ai o la igoa, ‘ona o tama nei e fiafia tele i le faiva lenei o le Seulupe. E fai mai le tala na matua iloga ona tagi ma le faanoanoa tama nei, ina ua ‘ave atu se tala faanoanoa, i le tagatavaleina ai o lo la’ua tamā. O Tuiā’ana Sagate.Peita’i na maua lava le mapusaga, o le loimata maligi ma le loto nutimomoia, ona ‘o le manatu i le tapua’iga a si o lā‘ua tinā o SINA, le alo o Tuimanu'a.

Manatua foi, na fo’i mai tama nei, ma nonofo ai i Sagameauta i le afio’aga o Nofoāli’i, ‘ae te’ena ‘e le ‘autau a SAGATE i Falelatai, o lo ‘o iai nei le pa’ia i le ‘Āiga TAUĀ’ANA ma lo latou tama ‘o TUIMALEALI'IFANO.

Na iloa e TAMALELAGI le loto tigā o tama nei, ona ia ‘ave ai lea o le ave a'i ‘ina ‘ia TOESE LO LA FALE ma si’i atu i luga o le mauga. Ona si’i ai lea o le fale o tama nei ma nonofo ai i luga o le mauga ‘e lata i Falelatai i luga ane o MATAFA'A. Peita’i na va’ai atu le tupu o lo ‘o latalata mai lava le fale o tama nei, na toe ‘ave lea ‘i ai o lana avea'i, ina ia toe si’i lo la fale i lalo ane ‘o le mauga, ma nonofo ai loa tama i le nu’u lenei o MATAUTU e o’o mai i aso nei.

Na o’o i le isi aso, ona faapea atu lea o AUFUELOLOA i lona uso ‘o LAAUTUIVANU e fa’apea: “Ta o ia sei sa’ili po ‘o fea ‘ea se tua’oi ‘o lenei lau’ele’ele, manatua foi o lo ‘o ta’ua lava lenei lau’ele’ele ‘o Tuamasaga.

Na ō lea ‘o tama ma o latou feiloa’i ai, ma le toa ta'uta'ua lenei o AMALELE o le Atu Sāfata.

Fai mai ‘a ‘o asaasa atu tama ia i le vaivao aga’i atu i tuamaota, ‘ae fa’afuase’i ona o la va’aia ai se tagata tino ‘ese. Na fetaia'i le ‘auali’i, ‘ona fa’apea mai lea ‘o AMALELE “sole, ‘o ai oulua? Ona tali atu lea o AUFUELOLOA, “o ma’ua o le fanau ‘a SAGATE, o lea ma te  ōmai sei sa’ili po ‘o fea ‘o iai le tuā’oi ‘o le fanua.

O le taimi lea o lo ‘o tū tū lava LAAUTŪIVANU ma o la soātau ma tilotilo atu ‘i se tagata uiga ‘ese le maualuga ma ona foliga sauā. Na ‘ata’ata le ali’i ‘o Amalele ma ia fa’apea mai: “Iā ‘o a’u lenei ‘o le pule ‘o le fanua lenei ma ‘a’apa ane lava i lana tao ma velo mai loa le tama o AUFUELOLOA. Na iloa atu ‘e lana soātau le tama ‘e igoa iā FUGA'IGA ona tamo’e atu loa lea ma lavea’i ‘i lona ali’i, ma tū tonu ai le tao iā Fuga’iga, ‘ona FAATAUMAMATE ai lava lea ‘o le ali’i ma le tao. O lea na maua ai le igoaipu ‘a Lemalu ‘o le “FAATAUMAMATE MA LE SOĀTAU.

Fai mai na le ‘i toe faatali lava AUFUELOLOA ‘ae faasaga ane loa ma ‘amata loa ma le taua.

O Laautūivanu ma le ‘autau a Amalele, ‘a ‘o Aufueloloa ‘ua faasaga atu loa ‘e si’itau ma tauivi ma le toa ‘o Amalele.

Fai mai o iinā na TITINA ai ‘e le tama lenei le toa ta’uta’ua lenei i luga ane ‘o le papa, ‘ua faaigoaina ‘o le “PAPA TITINA” ‘e o’o mai i aso nei, ona o iinā na titina ai ‘e Aufueloloa le toa malosi lenei o Amalele. Na lagona ‘e Amalele le malosi o Aufueloloa, na ia tū ane ai loa ‘i luga ma tamo’e loa ‘e su’e se mapusaga ma ia tau atu ai i le Mulivai ma ia taumafai ‘e lafi ai. Peita’i na le‘i fo’i ai Aufueloloa.

‘A ‘o tauivi tama, na lagona ‘e Amalele lona vaivai  ona ua matuā gagau lava ‘e Aufueloloa Iona lima ma uma ai lava lona soifua. Na lagona le vaivai o le ali’i, ‘ona ia toe savali mai ai lea ‘e toe sa’ili mai lona uso ‘o Laautuivanu.

Fai mai ‘a ‘o saili mai le tama ‘i lona uso, ‘ae fa’afuase’i loa ona o latou fetaia'i ‘i luga ane o se mapu'epu'e, ma na iloa atu ‘e Laatuivanu le tau pa’ū mai ‘o le savali ‘a Aufueloloa. Ona ia fa’apea atu lea, “ talofa e ‘i si o'u uso, ‘ae fa’apea mai le tama, “Se ‘ua ‘ou vaivai lava. Ua  oti  le ali’i sauā ‘o Amalele, lea na ‘ou toe sau ai se ‘i sa’ili mai oe. Ona faapea atu lea o Laautuivanu, “Oi se talofa e ali’i, iā sau ia, ‘e ui ona ua ‘e vaivai ‘ae ua ‘e vaivai ma le mālō. Ona maua ai lea o le igoa ‘o VAIVAIMALEMĀLŌ.

Na ea mai lea ‘i luga Aufueloloa ma va’ai mai ua ‘ia tau lē iloa mai lona uso. Ona ia faapea mai lea: “‘A ‘o ai nei tagata tou te ōmai ‘ua ‘ou tau lē iloa ina atu ai oe? Ona faapea mai lea o Laautuivanu, “Oi ‘o tagata mai Tumua lea na matou tauina le taua. Ona maua ai lea ‘o le igoaipu ‘a Lemamea o le: NUMIA MAI MA TUMUA.

Ua iloa ‘e Ā’ANA ua to’ilalo le toa ta'uta'ua lenei o Amalele ‘i tama nei. Ona fa’apea lea o Ā’ana, Se LE MA MEA  LE ‘auali’i nei ua MALU ai Ā’ANA.

Ona maua ai loa lea ma suia ai igoa o tama nei iā LEMALU ma LEMAMEA.

Na usu Tuiā’ana Sagate fa’ae’e le gafa ‘o:

Aufueloloa ma Laautuivanu, ma o lā uso lāiti o Leuli ma Le’efu.

O LE MAFUA'AGA O LE IGOA O MA'AUGA I LEULUMOEGA

O Ma'auga o le igoa lea o le malaefono o Leulumoega. O Ma'auga na maua mai lava i le fe'e le atua ‘o taua o Leulumoega na fa'amoemoe i ai. Na ma'au'au 'ave o le fe'e i taimi o le taua ‘o le mafua'aga lea o le igoa o Ma'auga. O le fe'e lea ‘ā tau le taua i le sami ona liu fe'e lea ‘ae ‘ā tau le taua i le lau’ele'ele ona liu uga lea.

O le fa'alavelave e le 'i mafai ‘e le fe'e lenei po 'o le uga ona lavea'i Leulumoega i le taimi na vātau ai Tuiā’ana Sagate ma Tuiā'ana Tamalelagi ‘o le ala lea na talosaga ai Leulumoega iā Nafanua ina ia fesoasoani i le latou itū’au. Sa fai le fiafia tele i le maota o Nu'uau'sala ina ua i'u manuia taua ma ‘ua manumālō Tuiā'ana Tamalelagi ‘ae to'ilalo Tuiā'ana Sagate.

Ua i'u ina malu mai le po ‘ae fa'ate'ia tagata uma ina ua malele maualuga mai le pese tau mata'utia ‘a le uga mai atumauga. E leai ma se tasi na toe tautala ‘a ‘o fa'alogologo i le pese a le uga.  Ona saunoa lea o Tuiā'ana Tamalelagi e fa’apea: “O le ‘ā fai ma fa'amanatu iā ‘i tatou uma le pese lenei ‘a le uga ‘ua ‘outou fa'afofoga i ai ‘ātoa ai ma le ua uga o lo ‘o ti’eti’e ‘i luga o lo'u vaitā’ele i MATAIVA. O le mea lea o le ‘ā fa'aigoa ai le malaefono o Leulumoega o Ma'auga.

Sa fa'alētonu le to'atele ona ‘o le atua tau o Ā'ana ‘o le Fe'e na fa'atuatua i ai i taua, peita'i na to'ilalo iā Nafanua 'auā ‘a na mafai ‘e le Fe'e ona tau le taua i le vā o Sagate ma Tamalelagi semanū ‘e lē sa'ilimālō Leulumoega iā Nafanua. Na ta'utino ‘e Vālasi ‘e fa'apea “o le ‘ā fa'afofoga i ai ‘a ‘o alo atu i fa'afiafiaga ‘o le leo lava o le atua tau o Ā'ana o le fe'e.

‘Ā nofo i le sami ona liu fe'e lea ‘ae ‘ā sau i le lau’ele'ele ua liu uga. O le fa'ailoga o le pa'ia ma le mamalu o le mālō ua tu'uina atu iā Tuiā'ana Tamalelagi. E lē tatau ‘ona fa'agaloina, ‘ā 'ia fa'amanatu pea i tausaga ta'itasi lea sauniga ma ‘o le ‘ā ta'ua ai o lea aso ‘o le TAPU O LE FE’E.

Ua aliali mai ua toe fo'i Leulumoega i lo latou atua o le fe'e ae semanū ‘e to'ilalo iā Sagate pe ana lē tapatapa iā Nafanua i se fesoasoani. E manatu isi o mea uma nei fa'atasi ai ma le lē manatunatu ‘o Leulumoega i toe ‘upu ‘a Nafanua “‘e sau se aso ‘e fa'atū aloa’ia ai le mālō i Ma'auga ma Nu'uausala na 'avea ma mea e titō ai Ā'ana i le TAUA O LE FA’ATASIGA/FAITASIGA.

 

O Leulumoega i aso anamua e aofia ai

1.Sulufau....E tupuga mai ai Lemana ma Mai.

2.Fauli'o......E tupuga mai ai Soloi ma Manuta.

3.Seasea....E tupuga mai ai Galu.

O le isi mau e fa'apea o Soloi e aofia i le to'atolu lea ua taua i luga ae le o Fauli'o.

TUIĀ'ANA TAMA'ALELAGI MA LANA USUGA E FALESEFULU

1. Usu Tuiā’ana Tamalelagi iā Namoaitele le afafine o Folasāitu i Faleata, fa’ae’e le gafa: – o Tuala Tamalelagi (tama ulumatua: O le Alii o ‘Āiga: ‘O le ‘fa’avae ‘o le Āiga Sā-Tuala)
2. Usu Tuiā’ana Tamalelagi iā Gese le afafine o Leniu Malufau i Lauli’i, fa’ae’e le gafa:- Malufau (tama)
3. Usu Tuiā’ana Tamalelagi iā Umalau le afafine o Lilomaiava Seve of Safotu, fa’ae’e le gafa:- o Pesetā (tama: O le fa’avae o le ‘Āiga Sā-Pesetā i Savaii)
4. Usu Tuiā’ana Tamalelagi iā Seiomana le afafine o Vaovasa i Faleasi’u, fa’ae’e le gafa:- o Tuitama.
5. Usu Tuiā’ana Tamalelagi iā Fulisiailagitele le afafine o Tagaloa Sa/Tu’uma’ai i Safotulafai, fa’ae’e le gafa:- o Tuioti (tama), ma Taualofa’e/Taualefa'i
6. Usu Tuiā’ana Tamalelagi iā Ufalefa le afafine o Talima i Faleatiu, fa’ae’e le gafa:- o Feiloa’ivao or Feiloa’iivao.
7. Usu Tuiā’ana Tamalelagi iā Seanatoe le afafine o La’ululolopo i Gaga’emalae, fa’ae’e le gafa:- o Tuitogama’atoe (teine)
8. Usu Tuiā’ana Tamalelagi iā Siotafasi le afafine o Puni i Samatau, fa’ae’e le gafa:- o Tilive'a.
9. Toe usuia e Tuiā’ana Tamalelagi iā Siotamea o le isi afafine o Puni i Samatau, fa’ae’e le gafa:- o Lea’ana. (Na toe usu iā Letelesā  ona iai lea 'o le tama'ita'i o Seagatoe)
10. Usu Tuiā’ana Tamalelagi iā Vaetoeifaga le afafine o le Tui-Toga, fa’ae’e le gafa:- o Salamasina (teine: O le ulua’i tafa’ifā o Sāmoa: po ‘o le teine na vaetama ‘e le tama’ita’i o So’oa’emalelagi po’o Salevālasi le ‘Āiga Pa’ia o Sa-Levālasi’ i Lotofaga, Ātua)

GAFA O LE 'ĀIGA SĀ TUALA IĀ TAUTAIOLEFUE

   (Usuga muamua a Tuiā’ana Tamalelagi mai lana Falesefulu)

1. Tuiā’ana Tamalelagi iā Namoaitele le afafine o Folasāitu i Faleata, fa’ae’e le gafa o Tuala Tamalelagi (tama ulumatua: o le alii o ‘āiga, ma le fa’avae ‘o le ‘Āiga Sā-Tuala).
2. Usu Tuala iā Sautialeu le afafine o le Malietoa, faaee le gafa o Peo (tama), ma Matagitau.
3. Usu Peo iā Momonogoto le afafine o Filivailatetele i Nofoalii, fa’ae’e le gafa o Malufaito’aga (Āmoa), Taualelei (Āmoa), ma Tauimalie.
4. Usu Malufaito’aga iā Avegatoloa le afafine o Samaila (Salilo) i Falease’elā, fa’ae’e le gafa o Fenunuti (tama).
5. Usu Fenunuti iā Uituāfanua le afafine o Tailua i Falealili, faaee le gafa o Sinamulivanuiana-Seuitiamanu’a (teine).
6. Usuia Sinamulivanuiana-Seuitiamanu’a ‘e To’alepaialii mai Satapuala, faaee le gafa o Su’afaigā (tama), Laumatalelei, Fuatino, ma Melegalenu’u.
7. Usuia Fuatino ‘e le Tuiā’ana Fonoti tupu tafa’ifā, fa’ae’e le gafa o Muāgututi’a (tama).
5. Toe usu Fenunuti iā Tinovao le afafine o Luatuanu’u i Tufulele, fa’ae’e le gafa o Tautaiolefue (tama), ma Mauailegalu (teine).
5. Toe usu Fenunuti iā Fitiotagia le afafine o Ausalilo i Falease’ela, fa’a’ee le gafa o Leatuāvao (tama).
8. Usu Tautaiolefue iā To'otuvao le afafine o Lauofo i Luatuanu’u, fa’ae’e le gafa o Tuala le Sa’oalii, Vui, Matafeo, Vaiouga, ma Taeleasa’asa (teine).
8. Toe usu Tautaiolefue iā Moelagona le afafine o Letu’uga i Matāutu, fa’ae’e le gafa o Leulua’iatumauga (teine).
8. Toe usu Tautaiolefue iā Fausagafou le afafine o Levao i Sale’aula, fa’ae’e le gafa o Sala le Sa’ofetalai, Aualiitia, ma Fa’ilesā (teine).
9. Usuia Taeleasa’asa ‘e le Tuiā’ana Fonoti le tupu tafa’ifā, fa’ae’e le gafa o Falenaoti (teine: O le ma’opu o Tuala ma Sala)
10. Toe usuia Taeleasa’asa ‘e Va’afusuaga Tole’afoa (le uso o le Tuia’ana Fonoti), fa’ae’e le gafa o Tofa.

 

GAFA O TAUTAIOLEFUE

Na usu muamua Tautaiolefue iā Tootuvao le afafine o Lauofo i Luatuanuu, fa'ae'e le gafa o le tama o Tuala (Sa'oali'i), o le tama o Vui, tama o Matafeo, tama o Vaiouga ma le teine o Taeleasaasa.

Usuga e lua a Tautaiolefue iā Moelagona le afafine o Letu'uga i Matāutu, fa'ae'e le gafa o le teine o Leulua’iatumauga.

Usuga e tolu iā Fausagafou o le afafine o Levao i Sale'aula, fa'ae'e le gafa o le tama o Salā, o le tama o Aualiitia, ma le teine o Fa’ilesā.

O le tama lenei o Salā, 'o lou falevalu fetalaiga lenā, o le fetalaiga o le ava ma le fetalaiga o le manino.

O le tama lenei o Tuala, o le 'a 'e faasa’osa’o ma lou fale sefulu.

O le tama lenei o Aualiitia, o oe o le laau malosi e faamanatua ai le faalagilagi o Satuala.

O le tama lenei o Vui, o oe o le tafao o pa’a'ā ma le avegataua auā lava le faalagilagi o Satuala, ma o le a tā'ua uma outou o suafa, ae o le 'ā outou aumaga tane i lo’u igoa o Muāgututi’a.

A’o le’i faia le mavaega iā Satuala, na muamua ona liliu atu i lana fanau ma fa'apea:

A 'o 'oe Mata’utia, sau o le 'a 'e alu i le 'āiga o lou tinā, o Aigagalefili o le 'a ta’u 'oe o le tupu o le itū, o le 'ā 'e tala ma le itu i le maota i Fogasavaii, o le ala lena ua ta’ua ai iinā o le maota o Tumua. 

A 'o 'oe Fepulea'i, o le 'a 'e Aloalii ma o le 'a 'e nofo i Mulifusi ma le Muāgututi’a, 'o 'oe o le tama a Satuala.

A 'o 'oe Fuiavailiili, o le 'a tu'u lou igoa o Fuiavailiili 'ae o le 'a 'e igoa iā Tupua, auā 'ua mate'ia 'e Tumua ma Satuala la’u tupua o le 'a 'e nofo i Nuuausala, ma 'o le 'a 'e soso'o ma a'u i le nofoa'iga.

A 'o 'oe Seutaatia, sau oe funa e, 'e te alu 'e salusalu le otaota i Mulinu'u, ma taunu'u atu iā te oe ou tuagane o Tupua ma Fepulea’i, o le 'a 'e sa’o tama’ita’i  i lou igoa.

A 'o 'oe Fenunuivao, 'o le 'a faamanatu lou igoa o Fenunuivao 'e ou 'āiga, ma e puipui lau tama o Tupua i le vā ma Tumua, 'o lo 'o o'o mai lava nei tofiga i aso nei.

Sa tū loa mālo iā Tupua, e to'afa le fanau 'a Tupua o:

Galumalemana

Tautisusua

Luafalemana

Afoafouvale

O le igoa lava o le tama o Afoa, ae na fa'aumi iā Afoafouvale ona o le mea na tau ai ma lona uso o Galumalemana lea na to’ilalo ai i lona ita ma foufouvale ai i lona uso, o le taua fo’i len na maua ai le muāgagana o le “Taofegauia’i o Sātapua.” 

O TOFIGA A LE ALI'I O TAUTAIOLEFUE I LANA FANAU

Ina ua afio Tautaiolefue i Malaeola i Lealatele, ona fai loa lea ‘o ana tofiga i lana fanau e faapea:

O oe TUALA o le ulumatua ma ‘o le ali’i o ‘āiga’, O LE ‘Ā ‘E SA’OALII, ‘E TE AFIO MA PA’IA O LE ‘ĀIGA FA’ALAGILAGI MA LOU FALESEFULU. 

A’o oe SALA, ‘E TE AFIO MA LOU FALEVALU, auā ‘o ‘oe o le tama ‘a le ‘ele’ele. 

‘A ‘o si o’u afafine e toatasi o Leuluaitumauga, ‘O le ‘ā ‘e alu ma lo ta suafa o le Tautaiolefue i le ‘āiga o lou tinā i Safa’i, ‘e te nofo ma oe. 

O outou Vui, Matafeo ma Vaiouga ma lo outou tuafafine o Taele’asa’asa, ‘O le ‘a ‘outou nonofo i Āmoa”.

E manatua fo’i o Taeleasa’asa le afafine o Tautaiolefue na usu mai i ai Fonoti le tupu Tafa’ifā o Sāmoa ona maua lea o le teine o Falenaoti, ‘ae ‘o Fonoti fo’i lea na usu muamua iā Fuatino le alo o To’alepaiali’i i Satapuala ona maua lea o le tama o Muāgututit’a. O Fonoti ‘e suli mai iā Salamasina.

O tupu Tafa’ifā ia e lua ‘a Sāmoa o le ‘Āiga pa’ia o Sa-Levālasi Lotofaga i Ātua, ‘ae ‘o Tautaiolefue e suli mai iā Tuala Tamaalelagi le Sa’oalii o le ‘Āiga fa’alagilagi ‘a Sāmoa le ‘Āiga Sā-Tuala.

Ina ‘ua uma tofiga ‘a Tautaiolefue, ona fa’agaulēmalie ai lea o Sala ma ‘ua alu i le ‘āiga ‘o lona tinā i Sale’aula ma logo iai tofiga ‘a lo latou tamā ‘o Tautaiolefue, ma o iinā na toe si’i mai ai Sale’aula, na toe momoli mai ai Sala ‘e afio i Tauloa, auā ‘o le ulua’i maota fa’avae lenā ‘o Sala. Ona fa’apea lea o Sale’aula.

“SALA ‘o le ‘a tatou toe fo’i ‘e momoli oe, ‘āfai ua Sa’oalii Tuala i tofiga ‘a lo outou tamā, O OE LA O LE SA’OFETALAI, ‘āfai ‘o le ‘a fonoa le malaefono o Sale’aula, o Vaitu’utu’u i ‘Āiga ma le Itūmālō, na ‘o ‘oe Sala ‘e tū lou to’oto’o i Vaitu’utu’u e tuāfono ai le ‘Āiga Sa-Tuala i le Manino ma le A’ava, ‘āfai fo’i se ‘ava ‘a ‘Āiga ma to’oto’o o Vaitu’utu’u, ‘e mua lau ipu Sala, o le ‘ā ‘e alu ma le igoaipu e fa’apea: Tui ma Sauiuta ‘āmia ‘Olomaga, ma ‘o le igoa lenā o le ipu tau’ava, ‘o Tui ma Sauiuta ‘o igoa na ‘o tulafale ‘ā ‘e fia taumafa ona ō lea ‘e ‘a’ami le ‘Olomaga.

O LE TULA'I MAI O LE ULUA'I TAFA'IFĀ O SALAMASINA

O LE GAFA O SALAMASINA

Usuia  Seueatausilinu'u po 'o Seueapāinu’ulasi le alo o le Tuimanu'a ‘e Tuitoga Faisautele, fa’ae’e le gafa o Ulualofaigā (tama), ma Vaetoefaga (teine).

Usuia Vaetoefaga  le alo o le Tuitoga Faisautele ‘e Tuia'ana Tamalelagi le alo o Tuia'ana Tagaloa Selaginato ma Vaetamasoali'i, fa’ae’e le gafa o SALAMASINA LE ULUA’I TAFA’IFĀ O SĀMOA. 

O le mafua’aga fo’i lea na ‘ave ai ‘e So’oa’emalelagi Levālasi Pāpā ‘e fā mai iā NAFANUA ‘e fa’ae’e ‘i le tama’ita’i ‘o Salamasina, ona ‘ua matua ‘o ia, ma ua silafia lelei ‘e So’oa’emalelagi Levālasi le GAFA TAU TUPU o SALAMASINA. 

E tau i le Tui-Manu’a, Tui-Ātua, Tui-Ā’ana, Tagaloalagi, Tui-Fiti, Tui-Toga, Tui-Raratoga, Tonumaipe’a, Vaetamasoali’i ma Gatoaitele.

O Tumua:

o Leulumoega ma Lufilufi lea na maua ai le fa’apu’upu’uga o fa’alupega o Samoa 'e iai TUMUA MA PULE mai le fa'ae’ega ‘e Tupa’i Vaililigi o Pāpā ‘e fā ‘o le Tui-Ā’ana, Tui-Ātua, Vaetamasoalii, ma le Gatoaitele iā Salamasina le ulua’i Tafa’ifā o Sāmoa.

‘Ae mulimuli ane le fa’aopo’opoga o le ITŪ’AU MA ALATAUA, ‘ĀIGA I LE TAI, MA LE VA’A O FONOTI ina ua fa’alelei le taua ‘a le Tupufia ‘a Tui-A’ana Tui-Atua Faumuinā, ‘o Fonoti ma ona uso tau feagai ‘o Va’afusuaga Tole’afoa ma le teine o Sāmala’ulu. Ma na manumālō Fonoti ona o le tulaga fulisia o Sāmoa sa lagolago iā te ia. Na faae’e lea o Pāpā e fā iā Fonoti o le Tui-Atua, Tui-A’ana, Vaetamasoalii, ma le Gatoaitele.

FONOTI LE TAFA’IFĀ ‘O SĀMOA, le suli o le ulua’i Tafa’ifā ‘o Salamasina.

O LE FA’AVAE “ĀIGA E LUA” O SĀMOA:

O le usuga muamua #1 ‘a Tuiā’ana Tamalelagi iā Namoaitele le alo o Folasāitu i Faleata, fa’ae’e le gafa ‘o le tama ‘o Tuala le tama ulumatua “O le ali’i ‘o ‘āiga” ma le “Fa’avae o le ‘Āiga Sā-Tuala”. O lona sefulu o usuga a Tuiā’ana Tamalelagi iā Vaetoeifaga le alo o le Tui-Toga, fa’ae’e le gafa ‘o le teine o Salamasina le Ulua’i Tafa’ifā o Sāmoa, ma le tei ma tamafai ‘o So’oa’emalelagi Levālasi le “Fa’avae ‘o le ‘Āiga o Sālevālasi”. E uso o la tinā ma Tuiā’ana Tamalelagi le tamā ‘o Salamasina.

1. Usu Sanalala le Manu’a o Safata iā Gato’aitele ma Gasoloai, fa’ae’e le gafa o: Vaetamasoali’i, Atogauga-A-Tuitoga, ma Lalovimamā (tama).
2. Usuia Vaetamasoali’i ‘e Tuiā’ana Tagaloa Selaginato le atali’i o Tagaloa Fa’aofonu’u, fa’ae’e le gafa o: Tuia’ana Tamalelagi (Tamaalelagi ma lana falesefulu).
3. Usu #10 Tuia’ana Tamalelagi iā Vaetoeifaga le alo o Tui-Toga Faisautele, fa’ae’e le gafa o: Salamasina (teine: O le Ulua’i Tafa’ifā o Sāmoa).
4. Usuia Atogauga-A-Tuitoga e Tonumaipe’a Sauoāiga o Savai’i, fa’ae’e le gafa o: Tau’ilili, Tupa’i (Vaililigi), ma So’oa’emalelagi Levālasi (teine).
5. Usu Lalovimamā le atali’i o Sanalala le Manu’a o Safata iā Sefa’atauemaga le sa’otama’ita’i ‘o Tuiatua Togia’i, fa’ae’e le gafa o: Tuiatua Māta’utia Fa’atulou.
6. Toe usuia ‘e Tuiatua Mata’utia Fa’atulou le tama’ita’i ‘o So’oa’emalelagi Levālasi, fa’ae’e le gafa o: Tuimavave (tama: alualu toto), ma Salamasina le Ulua’i Tafa’ifā o Sāmoa (O le tei teine ma le tama fai o So’oa’emalelalgi Levālasi le “Fa’avae o le ‘Āiga Sālevalasi”. E uso o la tinā ma Tuiā’ana Tamalelagi).

O LE MAVAEGA 'A LE ULUA'I TAFA'IFĀ O SALAMASINA

Sa ta’oto le gasegase o Salamasina i Lotofaga. Ua vaivai le tupu, ‘ua potopoto Tumua ma ‘Āiga. Ona fai lea o le mavaega ‘a Salamasina i ‘Āiga ma Tumua. O Pāpā tu’u atu e tausi ‘e ‘Āiga. E iai ‘ona maua le Pa’ia o le ‘Āiga o Sā-Levālasi’, ma le ‘Āiga Sā-Tuala (‘Āiga Fa’avae nei ‘e lua o Sāmoa) ma latou toga ‘ua pa’ia i le igoa o le ‘Pulu’ ma le ‘Leuleu’; ma ‘ua fai mai le mavaega, ‘āfai ‘e iai se tasi ua manuia i le finagalo a Leulumoega ma Lufilufi ona fa’ao’o ina lea ‘o toga i Mulinuu i le Maota o le Tui-Ātua i Lufilufi ma Nu’uausala i Leulumoega i le Maota o le Tui-Ā’ana.

Salamasina na fanaua Fofoaivaoese

O Fofoaivaoese 'o lana fanau o Taufau, Sinaletulutulu ma Asomualemalama.

Usuia Sinaletulutulu e Tito’iaivao, fa’ae'e le gafa o Faumuinā.

Usu Faumuina iā Talaleomalie Manalelei, fa’ae'e le gafa o Fonoti.

Ua o’o iā Fonoti, ona fa'ato’ā taunu’u lea ‘o le mavaega a Salamasina, auā ‘ua tofia Fonoti iā Leulumoega ma Lufilufi ma fa’ae’e iai o Pāpā e fā iā Fonoti; ona fa’ao’oina lea o le mavaega a Salamasina i Mulinu’u ma Nu’uausala Pāpā e fā o le Tuiā’ana, le Tuiātua, Vaetamasoali’i, ma le Gatoaitele.

O LE TALA IĀ SALAMASINA LE ULUA’I TAFA’IFĀ MA ALI'I 'E TO'ALUA 'O TALO MA OFOIA

 Ona ta’oto lea o le gasegase ‘o Salamasina i Mulifusi i Lotofaga. Ona la ō lea iai ‘e asi le gasegase o le tupu tafa’ífā. Ona fa’apea atu lea o Salamasina iā Talo ma Ofoia, “ia outou fo’i atu i la’u tama 'o Satele Tapumanaia⏸'o lo ’o i Falealili, 'e lua te ‘a’ai ai ‘auā ‘e mamao mai iinei. Ona fo’i lea ‘o Talo ma Ofoia ‘o saofa’i le alofi ‘o Sātele ma ona faleupolu i Sapunaoa. O lo ‘o i o latou luma taumafa o le alofi. Ona afe lea iai ‘o Talo ma Ofoia. Ona fa’apea atu lea ‘o Sātele iā i la’ua. Ua ‘oulua fo’i mai, ua aumai ‘oulua ‘e Salamasina iā te a’u, ‘O maia iinā ‘oulua fa’asaga ‘e pule mea ‘e ‘ai tatou te taumafa ai. Ona fa’asaga lea iai ‘o Talo ma Ofoia, ua pule taumafa o le alofi. O le aso lava lea na amata ai le pule ‘a Talo ma Ofoia ma le ‘Āiga Satalo, se’ia o’o mai i ona po nei.

O LE TALA IĀ TALO-OLE-MA’AGAO MA TOFU-AE-OFO’IA

 Na Malaga Veletaloola ma Tafaimālō ‘e ‘ave le sua iā Salamasina i Malie. Ona tatala lea o le ta’isi o le sua, ua silasila atu Salamasina i talo o le ta’isi ‘e fe’ilafi. Ona fa’apea atu lea o Salamasina, Ā! Se ‘o talo nei ‘e fe’ilafi? Ona tali atu lea o Tafaímālō, o nai talo o le ma’agao. Ona fa’apea atu lea o le tama’ita’í. Ā! Tu’u la lou igoa o Tafaímalo, ae igoa ia Talo-ole-ma’agao. Ona alu lea o le tā’elega ‘a Talo-ole-ma’agao ma Veletaloola ma le tama’ita’í o Salamasina i le vai e igoa o AGAUA i le vā o Afega ma Malie, ona oso lea o Veletaloóla i le vai ma tofu ai. ‘E ea a’e i luga ‘e leai se lau’ulu ‘e gau pe ve’uve’ua, ona ofo ai lea o le tama’ita’í. Ona fa’apea atu lea o Salamasina iā Veletalo’ola, Ā! Ua maua lou igoa, tu’u lou igoa ‘o Veletaloola ae ‘o le ‘a ‘e  igoa iā Tofuaeofoia. O lenei tagata o Veletaloola, ‘o se tagata lālelei ma enaena lona lauulu se’ea.

O LE TULA'I MAI O LE TAMA'ITA'I O FOFOAIVAO'ESE

O LE TALA I LE TAMA'ITA'I O SI'ALEI NA FOFŌINA LE FA'ATAFA GASEGASE O MALIETOA FAIGĀ

Na ta'oto le fa'atafa o Malietoa Faigā, ua fetiliga’i le alii ua vaivai le gasegase, ona alu lea 'o le feau iā Si’alei le afafine o Taofinu'u i Falealupo 'e sau 'e fofō le gasegase 'o Malietoa, auā 'ua va'ai atu iā te ia Nafanua e fofō le gasegase o Malietoa. Ona fofō lea ua malōlō Malietoa, ona fa'apea lea o le tama’ita’i fofō, 'o a taeao fai se malama 'o lou fa'atafa Malietoa, ae 'a vivini moa mua, fai loa se fa'ausi, 'aumai sau mafuagafulu e taumafa, aumai fo’i sa’u mafuagafulu 'e 'ai.

Ona aumai lea o ma'ilo, va'ai atu le tama’ita’i ua tumu lava le usi i le ma'ilo a Malietoa ae matūtū lava lana ma'ilo. Ona tula’i ifo lea o le tama’ita’i i le tafa o ata i le matāfaga 'e ui vale, e fa'atū ifo le tama’ita’i e fai lana fe'au, 'ae togi atu loa e Gatoaitele le 'ie toga tāua ua to'ulu iai momo o le fe'au 'a le tama’ita’i. Ona fa'apea ifo lea o Si’alei, o ai le vave o Samoa ua na fai lenei mea iā te a’u? Ona tali lea o Gatoaitele, o a’u lava lenei.

Fesili Sialei, e ala aiseā? Tali Gatoaitele, ala fo’i iā te a’u e faapologa ma si o’u faleupolu e Malietoa ma Sauaimatagi.

Tali Sialei: "se’i fai se aso si au tigā ma si o’u fo’i tigā".

Ona alu lea o Sialei i Salafai ona tutu’i lea o le alafale i Salelavalu, toe alu a’e tutu’i le alafale i Tausulu ma Tauasotasi, o le alafale lea i Satupa’itea.

O ona pō ia o le vātau o Tamalelagi ma Tuia'ana Sagate na mafua 'ona 'ua fa'apolopolo uma mea a Leulumoega iā Tuia'ana Sagate 'ae ave mea mulimuli iā Tamalelagi.

1. A talo totō, 'ona 'ave lea iā Sagate, 'ae 'ā fuāuli 'ona  'ave lea iā Tamalelagi.

2. Ave fa’i totō ave iā Sagate, 'ae 'ave ulua’i fa’i, ave iā Tamalelagi.

3. A tae tutuga le masi, 'ave iā Sagate, 'ae 'a muli masi 'ave iā Tamalelagi.

4. A ufi lua ave iā Sagate, ae 'ā fa'atotō 'ona 'ave lea iā Tamalelagi.

Ua faapenā ona faapito Leulumoega. Ona tau loa lea o le taua 'e Tamalelagi.

Ona fai atu lea iā So'oaemalelagi e alu i Salafai iā Nafanua, e alofagia mai lo la tigā. Ona alu loa o Sooaemalelagi i Savaii. Ona fai mai lea o Sialei, ua 'e sau fa'alauā o le fe'au ua e faapuapuaga ua sau ai, ona tali lea o Sooaemalelagi e moni lava, o lo ‘o fai mai Tamalelagi ia 'e alofagia mai a’u, ua ma loto i le taua e tau pe 'ā 'e finagalo iai. Ona fai mai lea o Sialei, ua lelei ou te loto iai, ae sau na e alu i Upolu o i e limā le taua. O Sialei lenei ua mamana ai Nafanua. O le ala lea ua faapea ai o Sialei: "Tupa’i ōmai iina ō e si'i le taua 'e tolū, 'ā fa'apea 'e iai ni ai o le taua e ufiufitia ma manuia 'ae maua se mālō, tutu’i le alafale i Leulumoega ae igoa iā I’umaipapā.

Ua tau le taua ua toilalo Sagate, ae tū le mālō iā Tamalelagi. Ona tutu’i lea o le alafale i Leulumoega pei ona tonu ai.

Sau loa le fe'au a Gatoaitele 'e alu atu ia o au e tau le taua na la tautala ai ma Nafanua po ‘o Sialei. Ona tali lea o Tupa’i e matou te lē ō atu, o le 'a se’i ave le papā i Salafai iā Nafanua, a fai mai ai e tau le taua, ua matou ō atu e tau. Ona alu lea o Tupa’i i Salafai, ona talaina uma mea na fai i Upolu, ona fai mai lea o Nafanua, ia o iinā tau le taua i le tigā o Gatoaitele ma lo’u fo’i tigā, a i ai ni ai o le taua, tutu’i le alafale i Sagaga 'ae fa'aigoa iā Tanumafili, ae nofo ai Tupa’i e leo ai. A fai ni fono i Malie, tuvaofono Tuisamau ae tali lana tanoa 'e Tupa’i. Ona tau loa lea o le taua, ua to’ilalo Malietoa ma Sauaimatagi, ae tu le mālō iā Gatoaitele ma Tuisamau.

Ona sau lea o le fe'au mai iā Tuiatua i Foganiutea i lo la vātau ma Tuiatua i Fogā'olo'ula. Ona fai atu lea o Tupa’i 'e lē mafai ona ō atu se’i mua’i ave le pāpā i Savaii iā Nafanua ma se’i fesili iai. Ona taunuu lea i Salafai ua talaina mea uma o le taua iā Nafanua. Ona fai mai lea o Nafanua ua lelei, e ō e tau le taua o Tuiatua, ae 'ā iai ni ai o le taua 'ae to’ilalo o Tuiatua i Fogā'olo'ula, ona tutu’i lea o le alafale i Lufilufi 'ae fa'aigoa iā Pulemaava, 'ae nofo ai Tupa’i e fai ma nofoasā 'o le Tuiatua. Ona tau loa lea o le taua, ua to’ilalo Tuiatua Fogā'olo'ula.

Ona sau fo’i lea o le fe'au mai Safata i le tagi a Satunumafono ina 'o le 'ā fa'apologa o ia 'e le Alataua i 'upu o le Gatoaitele. Ona tali fo’i lea 'o Tupa’i e lē mafai se’i ave muamua pāpā iā Nafanua ma logo iai. Ona alu fo’i lea o Tupa’i ma le pāpā ma fa'amatala iai mea uma o le taua iā Nafanua. Ona fai mai lea o Nafanua ua lelei 'e ō 'e tau le taua o le tigā o Satunumafono, 'ae 'a iai ni 'ai o le taua 'ae toilalo le Alataua 'ia tutu’i le alafale i Safata ma fa'aigoa iā  Niusuatiaalemanū. Ona tau fo’i lea o le taua ua toilalo Alataua ae tu le mālō iā  Satunumafono, ona ave ai lea o le pāpā o le Tamasoālii i Salafai.

Ua potopoto nei pāpā uma iā Nafanua, ona fai atu lea o Nafanua iā Tupa’i, sau ia 'e 'ave pāpā iā So'oaemalelagi i Leulumoega. Ona alu lea o Tupa’i i Leulumoega 'ua maua atu Salamasina o tau silisili i le tua o So'oaemalelagi. Ona fai atu lea 'o Tupa’i 'e 'ave'ese ia le teine 'ae se ’i lulu'u atu pāpā, 'ae tali So'oaemalelagi, pe 'ave'ese aiseā? Ona fai atu lea o Tupa’i e te alofa moni i si au tama? Tali So'oaemalelagi ou te alofa moni iai. Ona toe fesili lea o Tupa’i, 'a 'avatu la iai pāpā nei? Tali Sooaemalelagi e fa'apea: 'Ae a 'ea 'ona 'aumai na pāpā e fa'ae'e isi a’u tama. Ave loa pāpā iā Salamasina ua Tafa’ifā.

Ua potopoto Tumua, e leai lava se Tumua na na alaga pāpā o le Tafa’ifa, o papa lava na aumaia e Nafanua. Ua sunu’i nei alafale o Tupa’i ia Upolu 'ātoa. Ua usuia nei Salamasina Tafa'ifā iā Tapumanaia, fa'ae'e le gafa o Tapumanaia II, toe fa'ae'e le gafa o le teine o Fofoaivaoese.

Ona o'o lea ina ta'oto le fa'atafa o Salamasina i Mulifusi i Lotofaga, ona o atu lea o Peo ma Matagitau ma le la fa'aafu, ona fai atu lea o Salamasina: "ua oulua afio mai" 'ona tali mai lea o Peo ma Matagitau e fa'apea: "ua ma omai". Fai atu Salamasina: "faafetai ua oulua manatua mai a’u, sole 'āfai ou te oti ia tanu a’u i se falafala ma se valusaga, 'ae tautuanā toga a Tumua. Ia toga mua Lufilufi ma lona itu tolu, ae vavae lo la va e Tutuila ma Ape, ae lūlū le nafinafi iā Leulumoega ma lona itu tasi.

O LE TULA'I MAI O LE TAMA'ITA'I TAFA'IFĀ O TAUFAU

UA TAFEA LE UTO A TAUFAU

Usuia Fofoaivaoese e Tauatamaniulaita, fa'ae'e le gafa o le teine o Taufau, toe fa'ae'e o le teine Sina, toe fa'ae'e o le tama o Asomualemalema.

Ona tafa’ifā lea o Taufau 'e lua ai tupu o Sāmoa.

Usuia Taufau 'e Tauiliili i Papa, fa'ae'e le gafa o Tupuivao.

Usuia Sina e Tito'iaivao fa'ae'e le gafa o Faumuina.

Ona ta'oto lea o le gasegase o Taufau i Mavaega i Vatē i Lefaga.

Sa tili le gasegase iā Tupuivao, tali Tupuivao, ou te le alu atu se’i o’u talia lupe o fanolua, auā sa ta'aseu Tupuivao i Safata ma Falealili. Ona toe tili fo’i lea o le gasegase iā Tupuivao, ae tali mai fo’i se’i o’u talia lupe o maugā, toe tili a'e, 'ae toe fai mai fo’i se’i ou talia lupe o māū.

Ua tigā Taufau i lana tama agaleaga, ona fai ane loa lea iā Sina lona uso, e faia toga o lona lagi ua agavale le tama o Tupuivao. Aumai le ie o momoe i uālī, o le a fai a’i toga o Lufilufi, 'ae 'aumai le toto o Sina e fai a’i toga o Tuisamau, 'a 'o Gogotagi o le 'a i LE NA TA'I, 'a ’o Pipi’i ma le eleele nai iā Leulumoega, o le Alava nai le Alataua.

Ona fai atu lea o Taufau, Sina e, o le a tafea la’u uto, ua agavale la’u tama ae 'o le 'a au lau utu.

Se Faumuinā 'aua 'e te fefe i le tamāloa pe 'ā sau, auā o le 'a fa'aleo iā te oe Tumua. Ona maliu loa lea o le tama’ita’i ua ta'ape pāpā, ua gasolo ao, ua tali uma toga o Tumua 'ae tali ai toga o le Alataua, ona moe lea o le ie 'o le Alataua iā To'oto'ovao auā 'o lo 'o fai 'e To'oto'ovao le Alataua.

Ona tau fai 'alalaga mai lea 'o ē i umū ma ē fe’a’ei i niu ma ē fai u’a o teine ma fafine, 'e lafo le ie iā Tafau. O le ala o lea vala'au ua susū u’u i tautega 'a Tafau, ona sesē loa lea o le ie iā Tafau ona 'ailao loa lea e Tafau o le 'ie 'e faapea, Lo’u manuia e, lo’u manuia e, iā Faumuinā o lo 'o ua Tafa’ifā ua nofo nei i le nofoaigā.

O LE TULA'I MAI O FAUMUINA LE TUPUFIA

O le uso lea o Taufau, le teine o Sina na usu iai Tito’iaivao o Faleatiu, ona fa’ae’e lea o le gafa:- O le ali’i o Faumuinā, ma o le ali’i lenei e ana le TUPUFIA.

O ia fo’i lea na soso’o ma Taufau i le tupu, e pei ona mavaeina e Taufau ina ‘ua lē usita’ia ‘e Tupuivao le fanoga o lona tinā o Taufau. 

Ona usu lea o Tuiā’ana Faumuinā ia Manalelei le alo o Vaovasa fa’ae’e le gafa:

O le ali’i o Fonoti

Ona toe usu lea ‘o Tuiā’ana Faumuinā iā Tu’uamaleulua’iali’i le alo 'o Leota Leulua'iali'i i Solosolo fa'ae'e le gafa o:

O le teine o Samala’ulu

O Tu'uamaleulua'iali'i 'e le o se alo o Manuaifua i Afega. Tu'uamale'a'au 'o le alo 'o Manuaifua o Afega na usu iai Leota Leulua'iali'i o Solosolo fa'ae'e le gafa o Tu'uamaleulua'iali'i. Ua sosoo faatasi le igoa o le tina ma le tama ona maua ai lea o Tu'uama ma Leuluaialii. 'A 'ua fa'apu'upu'u ia Tuuamaleuluaialii. Usu Tuiaana Faumuina ia Tuuamaleuluaialii le alo Leota Leuluaialii Solosolo fa'ae'e le gafa 'o le teine o Samala'ulu.

 

Ua toe usu Tuiā’ana Faumuinā iā Atamulau le alo o Segi i Āmoa fa’ae’e le gafa:

O le alii o Va’afusu’aga Tole’afoa.

 

O LE TULA'I MAI O FONOTI LE TAFA'IFĀ O SĀMOA 

O LE GAFA O FONOTI

Usu Tuia'ana Tama'alelagi i le afafine o Safuta i Satapuala fa'ae'e le gafa o To’alepaiali'i.

Usu To'alepaiali'i iā Lealaitiamanu'a le afafine o Fenunuti i Lefaga fa'ae'e le gafa o Su'afaigā, ma le teine o Fuatino, ma le teine o Melegalenu'u.

Usu loa Fonoti iā Fuatino le alo o To'alepaiali'i fa'ae'e le gafa o Muāgututi'a.

Usu Muāgututi'a iā Tauamatu le afafine o Fa'autagia i Saluafata, fa'ae'e le gafa o Fepūlea'i, ma le teine o Lagi.

Ona toe usu lea o Muāgututi'a iā Fenunuivao i Falefā, ‘e lē alo le tama'ita'i.

Ua vaetama loa ‘e Muagututi'a ma Fenunuivao le tama o Fuiavailili, le atali'i o Fuimaono i Salani, i Falealili iā Tamasa'ilau (Sa'ilau) le uso o Fenunuivao.

O tama la ia ‘e to'alua na saesaelaufa'i ai Tumua po 'o ai ‘a ulua'i Tupua iā Samoa.

O Fuiavailili, o le tama o le vaegātama ‘a Muāgututi'a ma Fenunuivao, ma Fepūlea'i le alo moni o Muāgututi'a.

‘Ae te'i ane ua mālō Fuiavailili.

Usu Tupua Fuivailili iā Matuaifale'ese le afafine o La’ulu i Fagalua, i Fa'ala i Palauli, fa'ae'e le gafa o Afoa.

Ona toe usu lea o Tupua Fuiavailili i le afafine o Matiu i Sale'imoa, fa'ae'e le gafa o Galumalemana.

Galumalemana la lea e i ai lana taotolima, e ta'u nei o le taotolima a Galumalemana, na maua ai le gafa o Aloali'i.

Usu Tupua Galumalemana iā Galuegapapa fa'ae'e le gafa o Tā’isi, ma Lepuamemea, ma Nofoasaefā.

Usu iā Leteletaema le alo o Leleisi'uao, i Palauli, fa'ae'e le gafa o Tualaulelei.

Toe usu iā Iliganoa le alo o Leota i Solosolo fa'ae'e le gafa o Tūpōlesava, o Pulepule lea i Solosolo.

Usu loa iā Falenaoti, o Tuala, ma Salā i Saluafata.

Usu loa iā Sauimalae le alo o Tuimaleali'ifano fa'ae'e le gafa o I'amafana, ma Uauaapua'a ma le teine o Seuta'atia.

O le taotolima lea a Galumalemana, e ta'u le o le taotolima a le Tupua Galumalemana. E valu tama, sefulu teine, o le gafa lea o Aloali'i.

Usu loa Su'afaigā iā Sugaluopea le alo o Va'afusuaga fa'ae'e le gafa o Gautusa ma Lea'utulī.

Usu Gautusa iā Fea’isili le alo o Tuala i Lealatele fa'ae'e le gafa o Su'a Siliali’i ma le teine o Leumufonotasi.

Usu mai Tamaseu i Apia iā Tofoipupū le alo o Ufagalilo i Faga, fa'ae'e le gafa o Tamaseu II.

Usu Tamaseu II iā Leumufonotasi fa'ae'e le gafa o Laumatia, ma Su'a Talavā. 

O LE FA'ATAFAGASEGASE A LE TAFA'IFA O FONOTI I MULINU'U MA SEPOLATA'EMO

[1700]

Ina ua gasegase le Tafa’ifā o Fonoti i Mulinu’u i Lalogafu’afu’a ma Sepolata’emo, sa malaga atu le tama o Aputiputiatoloula ma lona tinā o Melegalenu’u e asi le fa’atafa o Fonoti le Tafa’ifā, ma sa fa’apea lava fo’i le tele o le atunu’u sa gāsolo i ai i le taimi lea. Fai mai sa potopoto ai Tumua e lipoi le gasegase o Fonoti.

E iai le talitonuga ‘o lea aso sa logotala ai le atunu’u ‘ātoa ‘aemaise Sāmoa ‘uma, ‘ua mafua ai ona sā le sami, ‘ua sā le vao, ‘auā ‘ua pa’ia le ‘ele’ele. E sā se isi ona pisa. 

Muāgututi’a ma Aputiputiatoloula

O tama la nei o Muāgututi’a ma Aputiputiatoloula, ua tusa ua ta’i iva o la tausaga le matutua. Ua ō i fafo o le maota ma tā’a’alo ai ma pisa ‘e pei ona masani ai tamaiti. Sa lē lelei i le fa’alogo a Tumua le pisapisaō o tamaiti, ona ‘isa lea e Tumua pe ‘ua taofi fo’i. “Sole, ‘aua le pisa ‘o ‘oulua gutu. E te lua iloa lea e fa’atafa le tupu. Va’ai ‘e leai se isi ‘e toe pisa o lo ‘o tapua’i Tumua”. E maua ifo i le fa’afofoga a Fonoti le sa’i lea ‘a Tumua, ona ia fesili lea: O ai ea nā tamaiti e pisa? Ona tali lea o Tumua: O le ali’i lava lea o Muāgututi’a ma Aputiputiatoloula, o fanau a Fuatino ma Melegalenu’u. 

Ona malele mai lea o le tupu e fa’apea: Tumua, malie lo outou finagalo, aua le taofia tamaiti ‘o lea ‘ua fa’ato’ā feiloa’i le uso. E tā’a’alo lava tama ‘a ‘o le uso.

Na ioe Tumua i le mālelega a Fonoti ‘e fa’apea: 

Muāgututi’a, ‘o le ‘ā ‘e alu ma lou Muāgututi’a, ma lou Fuatino, ma lou Faumuinā ma lou Melegalenu’u. E te nofo i Mulifusi. E te tua iā Sā-Tuala, ae tausi oe ‘e Leulumoega. 

Aputiputiatoloula, ‘o le ‘ā ‘e fo’i oe ma lou Muāgututi’a ma lou Fuatino, ma lou Melegalenu’u ma lou Faumuinā, ma le igoaipu o le Fetaia’imauso, e fa’amanatu ai le aso lenei fa’ato’ā fetaia’i ai oulua le uso.

E tā’a’alo fo’i tama ‘a ‘o le uso. 

E tele isi mea tāua na maua mai e tagata i lenā aso mai tofiga a le tupu ina o le ‘a maliu. O lea lava e o’o mai i le asō ‘o ona tulaga mamalu. E lē mafai ona suia ma aga ‘o lo ‘o iai pea fa’aupuga ‘a Sāmoa i ana mea e fai.

Ua fo’i nei Muāgututi’a ma Aputiputiatoloula ma ā la mea ua avatu ‘e le tupu o Fonoti, ma le agaga ua fa’atumulia i le fiafia.

Manatua fo’i, na usu To’alepaiali’i iā Sinamulivanuiana Seuitiamanu’a, le alo o Fenunuti ma Uituāfanua lona faletua i Falese’elā; faaee le gafa:- o Fuatino, Melegalenu’u, Su’afaigā ma Laumatalelei. 

Usuia Melegalenu’u e Tau’iliili, fa’aee le gafa: – o Aputiputiatoloula.

Ua sau Aputiputiatoloula ma ana mea mai i le tupu ‘ona afe lea i lona tamā o Tau’iliili. Ona fa’apea atu lea o Tau’iliili i lona atalii: Mālō le malaga. Ona fa’apea mai fo’i lea o le tama: mālō fo’i le tapua’i iā oe le tamā. 

Ona fai mai lea o Tau’iliili: O le ā sau mea na ‘e sau ma oe na maua mai i le tupu na lua ō iai ma lou tinā i le ‘āiga? Ona tali lea o Aputiputiatoloula: “E i ai mea o lo’o ‘ou sau ma a’u ‘o mea fa’a-tupu mai le tupu o Fonoti; 

O lo’u Muāgututi’a, o lo’u Faumuinā, o lo’u Fuatino, o lo’u Melegalenu’u, ma la’u igoaipu o le Fetaia’imauso, e fa’amanatu ai le fa’ato’ā ma fetaia’i lea ma lo’u uso. 

Ona o le gasegase o le tupu i Mulinu’u ma Sepolata’emo na faia ai le mavaega lenei. 

Na fa’apea atu ai le tama i lona tamā: E i ai se mea ‘e te mana’o ai i a’u mea nei na ou sau ma a’u mai le tupu? Ona tali lea o Tau’iliili; e pau lava le mea ou te mana’o ai, ‘ia ‘aumai lau igoaipu ma a’u, oute mana’o iai auā o lau igoaipu mai le tupu. Fai mai le tama: Ua lelei.. E i ai ma se isi mea e te finagalo iai? Tali Tau’iliili: Aumai lau igoaipu o le Fetaia’imauso ma a’u, ae avatu la’u igoa-ipu o le Fonofili ma oe. 

“O le ala lea o le taumafa o Tau’iliili i le igoaipu o le Fetaia’imauso, auā o le igoaipu na aumai i le tupu po ‘o le tafa’ifā o Fonoti".

O LE TULA'I MAI 'O LE ALI'I O MUAGUTUTI'A

O tofiga a Fonoti na fai i lona atali'i o Muagututi’a

Na ioe Tumua i le malelega 'a le tafa'ifā o Fonoti e fa’apea: 

MUAGUTUTI’A: O le 'a 'e alu ma lou Muāgututi’a, ma lou Fuatino, ma lou Faumuinā, ma lou Melegalenu’u. E te nofo i Mulifusi. E te tua iā Sa-Tuala, 'ae tausi oe 'e Leulumoega.

TALA I LE MAVAEGA A MUAGUTUTI'A

E fa'apea le mau na 'aumai foi 'e Salamasina le fasi 'ele'ele o Mulifusi mai Lotofaga ma totō tonu ai lava i Pu’eolō ona igoa ai loa lea o lea mea iā Mulifusi i Nofoalii e o'o mai lava i ona po 'o le nofoa'iga 'a le tupu o Muāgututi’a, ma 'ua faapea ai foi ona lauiloa o Mulifusi ia e pei fo'i o Nu'uausala ma Mulinu'u.

MULIFUSI, NU'UAUSALA, MULINU'U

O nei nofoaga e tolu, 'o afio'aga lava ia o tupu e o'o mai lava i aso nei. E tele mea sa faia i ona po o le nofoa'iga a Muāgututi’a.

E toalua lana fanau tama o:

Fepulea’i ma Mata’utia, ma lona atalii fai o le tama o Tupua Fuiavailiili, ma teine 'e to'alua o Lagi ma Puleiatuasili (Seutatia)

 

O LE USUGA A MUAGUTUTI'A

Usuga muamua a Muāgututi’a (le atalii o Fonoti Tafa’ifā o Sāmoa) iā Poto le afafine o Amituana’imanaia i Faleata, fa’ae'e le gafa: o Puleiatuasili (teine ulumatua: “Feagaiga 'a le 'āiga”).

Ona toe usu lea o Muāgututi’a iā Agaitafili/Aigagalefili le afafine o Lilo Seve i Salega Savaii, fa’ae'e le gafa: o Mata’utia, Fualau, ma Talopatina (teine).

Ua toe usu Muagututi’a iā Taumata le afafine o Toa’alii i Saluafata, fa’ae'e le gafa: o Fepulea’i, ma Lagi (teine). 

Usuga mulimuli a Muāgututi’a iā Fenunuivao le afafine o Leutele i Falefā, fa’ae'e le gafa: 'e leai se la fanau. Ona 'aumai ai lea o Fuiava’iliili le atalii o Fuimaono ma Oilau (Tamasa'ilau) o Salani i Falealili e fai ma atalii fai o Muāgututia.

O le teine lea o Puleiatuasili lea na toe sui lona igoa iā Seutaatia, ona o le seuga lupe a le tama o Fepulea’i lea na ia fai atu ai i le 'auseu, e lelei ona tatā o ni tia 'ae tatou seu ta'atitia, o le mafuaaga lea o lea igoa Seutaatia.

O TALA I MAVAEGA A LE ALI'I TAFA'IFA O MUAGUTUTI'A

 

MAVAEGA 1

Sa fai le mavaega 'a Muagututi’a e fa'apea; o le a lē faia so’u lagi. O le a tapu lava ni lagi e faia i Mulifusi, e lē faia fo’i so’u tia, ae ia fa'agatasi lava lo’u tu'ugamau ma le eleele ma o lo 'o fa'apea lava ona faia e Mulifusi e o'o mai i aso nei. E leai ni lagi, e lē faia fo’i ni tia i ē sa fa'asolo nonofo mai ai.

MAVAEGA 2

Na ia māvae atu i lona 'āiga o Satuala o e na potopoto ane i Mulifusi, e fa'apenei, “Sa Tuala e, o si o’u tama lenei o Utu, o Utu o le tagata Toga o le 'āiga o le tupu sa nofo ai lava i Mulifusi. Fai mai Muāgututi’a, “e lē se'e le lupe i ō, 'afai e fa'atagisia le lupe ona 'o se mea e tupu i la’u fanau, 'o ia lava o le 'a fofogaina Satuala, ona fa'ato'ā maua ai lea o le igoa o le nofoaga o Utu o LUPESE'E ma ua maua ai fo’i ma lona igoa o Taimalieutu. Ona ua taiga malie le mavaega 'a le tupu, 'ae lē o se tagata o Satuala, 'ātoa fo’i ma lona faalupega o fofoga o Satuala po 'o fofoga o le vai, o le a e sa’o iā Fuatino.

MAVAEGA 3

O le mavaega iā To’alepaialii le tamā o le tinā o Muāgututi’a e fa'apea; Toalepaialii o le 'a ta’u 'oe o le matua, auā 'o 'oe o le tamā o si o’u tinā o Fuatino, ae o le a fa'amanatu le igoa o lo’u tinā e fai ma sa’o tama’ita’i o Satuala, a’o lo’u igoa o Muāgututi’a o le 'a 'aumaga ai tane e su’e ai se siapo o le faleupolu.

MAVAEGA 4

Sa liliu atu ia Fenunuti ma Leatuavao, Fenunuti male Atuavao, ole a matua o Satuala oulua aua le fanau a Tautaiolefue ma le fanau a Mauaigalu, ma feoi a Alatialemua e faasino tonu iā Muāgututi’a. O le a outou sa’o tama’ita’i i lo’u tinā o Fuatino ae sa’o'aumaga i lo’u igoa Muāgututi’a.

MAVAEGA 5

Na ia liliu atu i Leaupepe, “Leaupepe o le 'a 'e afio i Tapulaaia, o le 'a 'e sa’otama’ita’i i lo’u tinā o Fuatino ae sao'aumagai lo’u igoa o Muāgututi’a.

MAVAEGA 6

Tuaupepe, o le 'a 'e afio ma sa’o i le Muāgututi’a, 'ae o le 'a 'e saotama’ita’i i lou lava tinā o Melegalenuu le uso o si o’u tinā o Fuatino, 'e fa'amanatu ai le igoa o lou tinā, 'ae sa’oaumaga o tane iā Muāgututi’a.

 

Sa liliu atu loa ia Lemalu ma Lemamea, o le a faamanatu oulua i lo oulua 1 fale na toese, o le a ta’u oulua o suafa ma o le 'a oulua sa’o tama’ita’i i lo’u tina o Fuatino, ae o le a oulua sa’o tane i lo’u igoa o Muagututi’a. O Lemalu ma Lemamea, o Leaufueloloa ma Laautuivanu lava ia, 'o o laua suafa muamua lava ia ae le ’i 'ave ma Satuala. O nei tama o fanau o Tuia'ana Sagate II, le na usu ia Sinaula le afafine o Fa'aolasa, ona iai lea o tama e to'afa, o Leaufueloloa, Laautuivanu, Leuli ma Leefu.

O tama nei o Leuli ma Leefu o Seumanutafa ma Toomalatai ia.

O tama nei o Leaufueloloa ma Laautuivanu na au ia Satuala i le taua o Tuamasaga ma A'ana ona 'o le tua'oi, ona malo ai lea o Satuala ma A'ana. O ona po tonu ia o Lemalu Faitoaga ma lona atalii o Fenunuti ma lana fanau o Leatuavao ma Tautaiolefue. Sa iai fo'i ma le  fanau a Tautaiolefue, tama ia o Sala ma Fauga, ona toe tu'u lea o le igoa o Fauga ae igoa ia Aualiitia, ona o Aualiitia ua au iai i le taua, tama ia o le fanau a Tuia'ana Sagate II le Leaufueloloa ma Leatuivanu po 'o Lemalu ma Lemamea i nei ona po. O le mafuaga fo’i lea 'o lo la fa'alupega e faapea, o Lemalu ma Lemamea ma lo la fale na to'ese.

 

Sa ia liliu atu fo’i i le fanau a Tautaiolefue, o Salā, Aualiitia, Tuala, Vui, Vaiouga, ma Matafeo ma fa'apea atu, Fauga ma Sala ma Aualiitia, o le 'a tu'u lo oulua sa’o o Fa’ilesā o le igoa lea ole tuafafine o Sala ma Aualiitia,  o le 'a tu'u fo’i lo oulua sa’o, Tuala, Vui, Vaiouga, Matafeo, o Taeleasaasa lo latou fo’i lea tuafafine 'ae o le 'a outou sa’o tama’ita’i i lo’u tuafafine o Falenaoti.

 

O le tama lenei o Salā, 'o lou falevalu fetalaiga lenā, o le fetalaiga o le ava ma le fetalaiga o le manino.

O le tama lenei o Tuala, o le 'a 'e faasa’osa’o ma lou fale sefulu.

O le tama lenei o Aualiitia, o oe o le la'au malosi e fa'amanatua ai le fa'alagilagi o Satuala.

O le tama lenei o Vui, o oe o le tafao o pa’a'ā ma le avegataua auā lava le faalagilagi o Satuala, ma o le a tā'ua uma outou o suafa, ae o le 'ā outou aumaga tane i lo’u igoa o Muāgututi’a.

A’o le’i faia le mavaega iā Satuala, na muamua ona liliu atu i lana fanau ma fa'apea:

A 'o 'oe Mata’utia, sau o le 'a 'e alu i le 'āiga o lou tinā, o Aigagalefili o le 'a ta’u 'oe o le tupu o le itū, o le 'ā 'e tala ma le itū i le maota i Fogasavaii, o le ala lena ua ta’ua ai iinā o le maota o Tumua. 

A 'o 'oe Fepulea'i, o le 'a 'e Aloalii ma o le 'a 'e nofo i Mulifusi ma le Muāgututi’a, 'o 'oe o le tama a Satuala.

A 'o 'oe Fuiavailiili, o le 'a tu'u lou igoa o Fuiavailiili 'ae o le 'a 'e igoa iā Tupua, auā 'ua mate'ia 'e Tumua ma Satuala la’u tupua o le 'a 'e nofo i Nuuausala, ma 'o le 'a 'e soso'o ma a'u i le nofoa'iga.

A 'o 'oe Seutaatia, sau oe funa e, 'e te alu 'e salusalu le otaota i Mulinu'u, ma taunu'u atu iā te oe ou tuagane o Tupua Fuiavailiili ma Fepulea’i, o le 'a 'e sa’o tama’ita’i  i lou igoa.

A 'o 'oe Fenunuivao, 'o le 'a faamanatu lou igoa o Fenunuivao 'e ou 'āiga, ma e puipui lau tama o Tupua i le vā ma Tumua, 'o lo 'o o'o mai lava nei tofiga i aso nei.

Sa tū loa le mālo iā Tupua Fuiavailiili. 

O LE TULA'I MAI O LE TAMA O TUPUA FUIAVAILIILI

SAESAEGA LAUFA'I O TUMUA NI 'ĀIGA O TUPUA FUIAVAILIILI

 SAESAEGA LAUFA’I O TUMUA NI AIGA O TUPUA FUIAVAILIILI

1. Usu Muāgututi’a le atalii o Fonoti le tupu tafa’ifā o Sāmoa iā Poto le afafine o Amituana’imanaia o Si’ufaitoto’a i Faleata, fa’ae’e le gafa: o Seutatia (teine: ulumatua ‘Feagaiga ‘a le ‘Āiga’).
2. Toe usu Muāgututi’a iā Agaitafili le afafine o Lilo Seve o Sālega i Savai’i, fa’ae’e le gafa: o Māta’utia (tama), Fualau (tama), ma Talopatina (teine).
3. Toe usu Muāgututi’a iā Taumata le afafine o Toaali’i i Saluafata, fa’ae’e le gafa: o Fepulea’i (tama), ma Lagi (teine).
4. Toe usu Muāgututi’a iā Fenunuivao le afafine o Leutele i Falefā, fa’ae’e le gafa: ‘e lē alo le tama’ita’i o Fenunuivao, ‘ona vaetama mai lea ‘o le atali’i o Fuimaono ma Oilau mai Falealili ‘e fai ma atali’i o Muāgututi’a ma Fenunuivao. O le igoa ‘o le tama 'o Tupua Fuiava’iliili.
   

 

O LE MAVAEGA A MUĀGUTUTI'A LE ATALI'I O FONOTI

O le mavaega a Muāgututia ‘e fa’apea:

O le ‘ā alu lo’u atalii o Fepuleai i Mulifusi e moto iai le ‘ava ‘a le ‘ĀIGA SĀ TUALA.

‘A ‘O FUIAVAILIILI, ‘O LE ‘Ā FA’AE’E IAI LE ULUA’I SUAFA TUPUA, MA ‘O LE ‘Ā ‘E ULUA’I TAMA-A-'ĀIGA.

E fa'asuafa loa le tama o Fuiavailiili le alo o Muāgututi'a le tupu 'i le "TUPUA" ma fa'ae'e iai pāpā 'o le Tuiatua ma le Tuia'ana, 'ona 'avea loa lea ma tama a 'āiga, ma fa'avae ai loa le 'āiga tautupu 'o le atunu'u ma fa'aigoa 'o le 'Āiga Sā Tupua. 

O le tupua lenā a Muāgututia, na maua ai le ulua’i suafa ‘o TUPUA, auā fai mai ni isi o le atalii mo’i o Muāgututia ‘o le tama o Fuiavailili. Ona ita lea o TUMUA ma fesili:

O AI LEA TAMA? O I FEA E SAU AI? O AI ONA ‘ĀIGA? ‘A ‘O FEA SONA NU’U? 

Ona fai lea o le SAESAEGALAUFA’I A TUMUA, MA LE FETUATUANAIGA I MALAE. ONA TALA LEA O LE GAFA A LE TAMA O FUIAVAILIILI E FA’APEA:

E TUA MULINU’U I FALENU’UTUPU, TATALA LE LAFO O MANUŌ. 

E TUA VAINIU I ALEIPATALEMELE, TATALA LE LAFO O MOLIO’O. 

E TUA VAIE’E I NOFOPULE, TATALA LE LAFO O IULI. 

E TUA VAILIILI I LALOAOA, TATALA LE LAFO O MOEONO’ONO. 

TOE TUA VAILIILI I SALANI MA OLOFESULA, TATALA LE LAFO O TOFUA’IOFOIA. 

TUA O SALANI MA OLOFESULA I FALEFASA, TATALA LE LAFO O TALOLEMA’AGAO. 

TOE TUA O FALEFASA I FALENIU MA FALETOI I SALUAFATA, TATALA LE LAFO O FA’AUTAGIA. 

ONA FA’APEA LEA O TUMUA, FA’AE’E LOA LE ULUA’I SUAFA TAMA-A-AIGA, AUĀ ‘O LE TAMA ‘E TELE ONA ‘ĀIGA. ‘AE ‘UA MAUA AI MA LE FA’ALAGIGA ‘O LE TAMA A 'ĀIGA, MA LE ULUA’I TUPUA, AUĀ O LE TUPUA LENĀ A MUĀGUTUTIA E LE’I MATE’IA E TAGATA.

 

E to'afa le fanau 'a Tupua Fuiavailiili o:

Galumalemana

Tautisusua

Luafalemana

Afoafouvale

O le igoa lava o le tama o Afoa, ae na fa'aumi iā Afoafouvale ona o le mea na tau ai ma lona uso o Galumalemana lea na to’ilalo ai i lona ita ma foufouvale ai i lona uso, o le taua fo’i lea na maua ai le muāgagana o le “Taofegauia’i o Sātupua.” 

O LE USUGA A LE TAMA'ITA'I O LAGI MUĀGUTUTI'A LE AFAFINE A MUĀGUTUTI'A I LE TAMA'ITA'I O TAUMATA

O LE USUGA A LE TAMA'ITA'I O LAGI MUĀGUTUTI'A LE AFAFINE A MUĀGUTUTI'A I LE TAMA'ITA'I O TAUMATA

Usuia Lagi Muāgututi’a ‘e Aumoeualogo le atalii o Leotatoga iā Oilau le afafine o Fānene i Falealili, fa’ae’e le gafa: o Lealamanu’a (tama).

Usu Lealamanu’a iā Sina le afafine o Anae i Falelatai, fa’ae’e le gafa: o Loavaenono (tama).

Ona toe usu lea 'o Lealamanu’a iā Va’afusumataala le afafine o Tagaloa i Tufutafoe i Savaii, fa’ae’e le gafa: o Leativaosalafai (teine).

*Usuia le tama'ita'i o Leativaosalafai 'e Mata’afa Fa’asuamaleaui i Amaile le atalii o Tuimavave iā Salaina’aloa, fa’ae’e le gafa: o Mata’afa Filisounu’u mai le afio’aga i Amaile

MALIETOA SAGAGAIMULI FALEFATU

Usu Malietoa Sagagaimuli Falefatu i le tama’ita’i o Sulamanaia fa’ae’e le gafa o le tama o Taulapapa na te soso’o ma Sagagaimuli i le suafa Malietoa.

MALIETOA TAULAPAPA 

O Malietoa Taulapapa lenei na tau iā Fatumiti le afafine o Tagaloa Afesulu ona iai lea ‘o le tama o To’omata ma lona tuafafine o Iliganoa Taulaloese (f).

Ona toe usu lea o Malietoa Taulapapa iā Tala’i o le uso o Fatumiti fa’ae’e le gafa o le tama o Fiu Malosi.

O Malietoa Taulapapa lava lenei na toe usu iā Taulesulu le afafine o Tauiliili-i-Papa ona iai lea ‘o le tama o Leulua’iali’i ma lona tuafafine o Punipuao.

O le isi mau e fa’apea:

Ona toe usu fo’i lea o Malietoa Taulapapa iā Samalaulu o le afafine o Tofaeono i Vaimauga o:

Leulua’alii

Punipuao (f)

Ona toe usu lea o Malietoa Taulapapa iā Tonuumatasiva le afafine o Leiataua Lesā i Manono, ona iai lea o le tama o Seiuli ma lona tuafafine o Taioa’opo. (Fai mai isi o Tonu'umatasiva o le afafine o Togia Ifopo).

Ona toe usu fo’i lea o Malietoa Taulapapa iā Fenuinuiletava’e Manu’aseiuga o le teine Safata fa’ae’e le gafa o le tama o:

Leota i Mulivai po ‘o Mulivailotoa.

O alo nei o le Taufia a Taulapapa ‘e ta'ape nei ‘o alo o Malietoa. Na tō mavaega 'a Taulapapa i Vai’oa. Na fa'apea ai 'upu 'o le mavaega: “O Saleutogi o le a feagai ma Leulua'iali'i. 'Ae feagai Auimatagi ma Tuisamau ma le Faleono e feagai lea ma Seiuli. 'Ae feagai Safune i Sili ma Salemuli'aga e feagai lea ma To'omata”.

TOFIGA A MALIETOA TAULAPAPA I SI'UMO'O MA VAI’OA

(1) O lou Leota Leuluaialii lenā

(2) O lou Leota To’omata lenā

(3) O lou Leota Seiuli lenā

O tofiga nei a Malietoa Taulapapa o le ‘a alu ma ‘ave i Si’umo’o ma Vai’oa.

O le uiga lea o le fa’alupega o le afio’aga o Solosolo.

O le Malietoa Taulapapa ma le latou tama. E susū ai usoali’i tāua ma ē na au i ao, mamalu mai Saleutogipo’e ma le lima matua o Faleupolu o Tofiga.

MALIETOA TAIOAOPO

Usu Malietoa Taulapapa i le Vai’oa iā Tonu’u e pā le tama’ita’i. Ona a’ami lea o Tonuumatasiva le alo o Leiataua Lesā, e fa’anofo iā Taulapapa, fa’ae’e le gafa o le tama o Seiuli ma le teine o Taioa’opo. O le tama’ita’i lenei o Taioa’opo na suafa i le Malietoa. 

Usuia Malietoa Taioa'opo 'e Anavao i Lepā fa’ae’e le gafa o Malietoa Tuila’epa.

MALIETOA TUILA'EPA

Ona usu lea o Malietoa Tuila’epa i le tama’ita’i o Maisagamai le afafine o Fasavalu i Falelatai fa’ae’e le gafa o Malietoa To’atuila’epa.

In 1982, the EFKS Faletua in Lepā was visiting Tooā Salamasina at Papauta to see how the Lepā girls where doing. The Faletua said they missed the old faipule Fatialofa Momoe. Tooā asked who is your new Faipule and was told Tuilaepa. Then the "Faletua asked, "o le Alo o Malietoa a ea Tooā?" to which Tooā Salamasina replied,

"Leai, e leai ni Alo o Malietoa i Ātua".

" O Taiaopo o le afafine o Malietoa Taulapapa na usu mai ai le tamāloa Lepā e suafa iā Anavao. O Anavao o le alo o Tuila'epa mai Lepā ae le 'i nofoia 'e ia le suafa Tuila'epa".

"Fa'ae'e le gafa o Malietoa Tuila'epa".

O Tuila'epa uma lava la i lalo mai o Malietoa Tuila'epa...e faalagi o Alo o Malietoa auā e tupuga mai i le tagata Sā Malietoa.

O le tamāloa Lepā o Anavao e le ‘i tupuga mai i se Malietoa ae sa talia lona faletautū i le afafine o Malietoa Taulapapa."

MALIETOA TO'A TUILA'EPA

Usu Malietoa To’atuila’epa iā Tofoipupū Ta’amai mai Saluafata, fa’ae’e le gafa o Malietoa ‘Ae’o’ainu’ū.

O lo ‘o fai mai isi o Malietoa lenei o Malietoa Tooā Tuila’epa, ‘ae lē moni lea mau ona o le tuafafine lenei o Malietoa ‘Ae’o’ainu’ū o Tooā Tagaloa Malietoa.

MALIETOA ‘AE’O’AINU’Ū LEAFUITEVAGA Ⅰ

Na tau i le tama’ita’i o Lupeoletele ona maua lea o le teine o Taiai

Usu Malietoa Aeoainu’ū Leafuitevaga I iā Tutumanu o le afafine o Ulugia i Faleata, o le tama o Seiuli Sa’oaumaga.

Na toe usu iā Lealaimanoa le afafine o Leoi i Sasina fa’ae’e le gafa o Maugatu

Ua toe usu ia Maua’i le afafine o Laufiso i Safotulafai fa’ae’e le gafa o Moananu ma Taulapapa.

Ona toe usu lea o Malietoa ‘Ae’o’ainu’ū iā Saipuanume le afafine o Afitu Mautagatamua i Safotu fa’ae’e le gafa o le tama o Laulauofolasa.

MALIETOA LAULAUOFOLASA

Usu Malietoa Laulauafolasa i le tama’ita’i o Ali’itasi le afafine o Mata’utia fa’ae’e le gafa o Malietoa Ti’a po ‘o Muāgututi’a, Taulapapa ma Leutogi, ma le teine o Fuatino.

MALIETOA TI'A (MUAGUTUTI'A)

Usu Malietoa Ti’a iā Fuataiotuimalealiifano le alo o Asi Taumalosi i Falelatai fa’ae’e le gafa o le tama o Tumusā ma le teine o Fuataiotui Ⅱ.

Ona toe usu lea o Malietoa Ti’a iā Taufalematagi le alo o Li’o i Sapapali’i, fa’ae’e le gafa o Malietoa Fitisemanu Ⅰ, o Muaausā ma Sulusulumaivasa.

Ona toe usu lea o Malietoa Ti’a iā Lamana le afafine o Taisi i Asau fa’ae’e le gafa o tama’ita’i e to’alua o:

Tuitofā (f)

Aigaevalu (f)

O Malietoa Ti’a e ona le āiga o Sā Tuala.

Ina ua momoli mai Malietoa Ti'a mai savaii e fa'aaunu'ua i Tutuila po'o le motu o Salaia,ona taofia ai lea i Manono.Ona faapea atu lea o Leiataua Lelologa ia aua nei avea le Ali'i i Tutuila ae avane e nofo i Malava.O le manatu o le Fale Manono e lelei ona ave tonu le Ali'i e tu'u i Malava e lata i Ala'i'ava le maota sa susu ai le Malietoa To'atulaepa le maota lena oloo alala ai le aiga sā Taulapapa ma le aiga sā Malietoa i Lalovī i Mulifanua.Ona nofo ai lea o le Malietoa Ti'a i Malava.O tama foi e toalua na igoa mulimli ane ia Amooso ma Falute.O tama na mulimuli mai ile fa'aaunu'uaga o Malietoa Ti'a ma latou nonofo ai lava i Malava.Ona o'o lea i le tasi aso ona faapea atu lea o Malietoa Ti'a i lona uso o Taulapapa,sau ia ele aogā ona tatou nonofo faatasi ae sau e alu e nofo ile maota i Lalovī,Tou te o ma tama ia e tautuaina oe,o lo laua fa'alupega o o tei.O le taimi tonu lea na faia ai tofiga a Taulapapa i tama ia ua fai mo na Tei.Ma o tofiga la nei,o oe le tama lea olea e gafa ma le faiga ole faatoaga,e te amo le oso i taeao uma e totö talo taamu ufi,a matua le faatoaga ona e la'u mai lea e falute i lou uso lea.O tofiga nei na maua ai ma suafa matai o tama nei lea ua avea ma suafa matai,o Amooso ma Falute.Olo la fa'alagiga o sa'o Tei o Taulapapa e afua ma ile tala faavae lena

MALIETOA MANO'O MA MALIETOA TAUASA

MALIETOA FITISEMANU Ⅰ

O le ali'i lenei na faletolugafuaina lana nofo iā Malietoa Mano'o, ma Malietoa Tauasā. Ona fa'ai’u mai lea o le to'alua lea o Mano'o ma Tauasā i Malie ae fa'ao'o le nofo a Fitisemanu.

Na usu lea o Malietoa Fitisemanu Ⅰ iā Pa’alo (Palo) le afafine o Mamea i Sapapali’i, fa’ae’e le gafa o Malietoa Vainu’upō. 

Ona toe usu lea o Malietoa Fitisemanu Ⅰ i le usuga lona lua iā Fuataiotui le afafine o Gaugau i Sapapali’i fa'ae'e le gafa o Gatuitasina Taimalelagi ma Fuataiotui o le tinā lea o Tumusā.

O le tama’ita’i lava lenei o Fuataiotui sa nonofo muamua ma Malietoa Ti’a, ona toe nonofo lea ma le atali’i o Malietoa Ti’a o Malietoa Fitisemanu Ⅰ.

MALIETOA GOGO

MALIETOA VAINU’UPŌ TAVITA FITISEMANU

O Malietoa Vainu'upō Tavita na faleluafuaina lana nofo e Malietoa Gogo, na fa'ai’u e Malietoa Gogo ae fa'aauau le nofo a Vainu'upō i Malie.

Usu Malietoa Vainu’upō Tavita le usuga muamua iā Aunofo Siulīatuilagi le afafine Gatoloai Uialatea i Iva, fa’ae’e le gafa o Malietoa Molī ma ona tuafafine o Tooā ma Saefaletele.

Ona toe usu lea o Malietoa Vainu’upō Tavita i le usuga lona lua iā Fuata’iotui Ⅱ le tuafafine o Tumusā le fanau a Fuataiotui i le Malietoa Ti’a fa’ae’e le gafa o le tama o Talavou.

Usu Tumusā i le usuga muamua ia Titō le afafine o Vaitolo Gaugau, faaee le gafa o le teine o Fuataiotui, o le teine o Salaveuveu, o le teine o Fonō, o le teine o Siuga, o le teine o Samalia, ma le tama o Tumusāuipō.

Toe usu Tumusā i le usuga lona lua i le alo o Lasei i Satapuala, faaee le gafa o Fina’i ma le teine o Taelumane

Usuia Taelumane po ‘o Fatalagi e Taragi le tagata Tahiti maua le tama o Faleono Tui.

Na ta’u e Taelumane iā Malietoa Talavou o (Faleono Tui) ‘o lana tama iā Malietoa Molī. Ona tulia mai ai lea e Malietoa Talavou Taelumane mai Poutoa i Pouesi, ona ola lava lea o Faleono Tui i Pouoesi se ‘ia o’o lava ina ulu sinā ma pulapula lagoto le soifua.

O ē tutupu mai iā Taelumane o:

Faleono Misi, o Sala, o Faaiu, o Alafau, o Malelega, o Fale, o Muliaga Papalii.

MALIETOA NATUITASINA/GATUITASINA

Samalaulu Tualelei ile nuu o Palauli, ona iai lea o Malietoa Pouvi, Tupapa’u ma Taeulavao.

Usu Malietoa Pouvi ia Suluia Vaamuliaga i Gautavai, ona iai lea o Siaumau, Maita ma Maita.

Toe usu Malietoa Pouvi ia Punipuao le alo o Saga i Fasitootai, ona iai lea o Aiono Faasisina.

Usu Siaumau Malietoa iā Sinaulugia ona iai lea o Muta Taimalelagi ma lona tuafafine o Siavalua.

Usu Taimalelagi iā Sapioamoa i Safune, ona iai lea o Salafai ma lona tuagane o Tapuvae.

Usu mai Apiolefaga Atuia iā Salafai Taimalelagi Malietoa, ona iai lea o Salafai, Mataniu, Faatamala, Vanamani ma Suamalie.

MALIETOA POUVI

MALIETOA MOLĪ Ⅰ

Usu Malietoa Molī iā Fuatino Fa’alaitaua le afafine o Su’apa’ia Sasulu i Salelavalu, fa’ae’e le gafa o Malietoa Laupepa.

MALIETOA TALAVOU TONUMAIPE’A (PE’A) FITISEMANU

Fitisemanu o lona uiga o le tama e moefiti pei se manu.

Malietoa Talavou lea na usu ia Fa'amelea Leiataua Malulaufa'i le afafine o Leiataua Lesā fa’ae’e le gafa o le tama o Fa’alata. O Fa’alata lenei ‘e valu ona usuga.

Usu Malietoa Talavou Tonumaipe’a le usuga muamua iā Mataoulī po’o Sala fa’ae’e le gafa o le tama o Tapuulafiti

Toe usu iā Tuaa le alo o Taliaoa i Afega, fa’ae’e le gafa o le teine o Aliitasi.

Toe usu i le tama’ta’i Siumu, faaee le gafa o Mu.

MALIETOA LAUPEPA

Usu Malietoa Laupepa iā Sisavai’i le afafine o Malupō Niuva’ai i Palauli fa’ae’e le gafa o Malietoa Tanumafili Ⅰ, o le tama o Siliva’ai ma le teine o Fa’amūsami.

MALIETOA TANUMAFILI Ⅰ

Na usu iā Momoe Lupeuluiva le afafine o Meleiseā i Falealili fa’ae’e le gafa o Malietoa Aki Tanumafili Ⅱ, Savea Ioane, ma teine o Uluiva ma Tooa Salamasina Tamato Malietoa

MALIETOA AKI TANUMAFILI Ⅱ

Na usu ia Liliolevao Tunu i le tausaga e 1940

Ona toe usu lea ia Tiresa Patu Tauvela Hunter i le tausaga e 1962.

O lana fanau e aofia ai:

Papaliʻi Laupepa

Papaliʻi Faʻamausili Molī (mulimuli ane ua nofo i le suafa Malietoa Molī II)

Papaliʻi Momoe Malietoa Von Reiche

MALIETOA FA’AMAUSILI PAPALI’I MOLĪ Ⅱ

UA FA'AMAU LE TULI A SAFUNE I SILI

 

Na usu mai Tagaloa Fa'aofonu'u mai Safune iā Sinaiasotau fa'ae'e le gafa o Tainamo.

O le tama lea na igoa iā Vaitimu, toe fa'ae'e le gafa ‘o lona uso ‘o Taiese ma lo lā tuafafine o Fa'apoaiatu. 

Ona usu lea o Tainamo Vaitimu iā Fuatino le afafine o Aiono Tuala fa'ae'e le gafa o le tama o Lauuluovini.

O le tama lenei o Lauuluovini, ‘e lē ‘o se tama moni ‘a Fuatino, ‘auā ‘e pā le tama'ita'i, a'o lona tuagane ua fai ma tama si'i mai. Ona ō lea ‘o Tainamo Vaitimu ma lona atali'i o Lauuluovini, ma le uso ‘o Tainamo Vaitimu ‘e asi lo lā tamā o Tagaloa Fa'aofonu'u i Safune, i Sili. 

E taunu'u atu ‘o tau le taua i le vā o Safune i Sili ma Salemuli’aga, ona o le vā ‘o le pāpā o le Tagaloa ma le pāpā o le La’ulusā. Sa tau le taua i le vā o nu'u e lua, o Gataivai ma Gautavai. Na lafoia ma tulia Safune ‘ae fa'aifo loa Tainamo Vaitimu ma lona uso ‘o Taiese ma Lauuluovini. Ona fa'amau loa lea o le tuli a Safune i Sili i le mea ua igoa o Sili i ona pō nei. E fa'apea loa lava le ‘upu ‘a Tainamo Vaiotimu, se ‘ua maua le igoa ‘o si o'u atali'i o Lauuluovini. “Ua fa'amau le tuli a Safune i Sili”. O lea lava suafa ua fa'apu'upu'u i nei ona pō iā “Fa'amausili”. O le fa'ato’ā maua lava lea o lea suafa ‘o Fa'amausili. Ona moetoto ai lea ‘o ‘au a Safune i le fanua e igoa o Faga, i le vā o Sili ma Taga. Ona toe fa'apea fo'i lea o le ‘upu ‘a Tainamo Vaitimu, “Se ua maua le igoaipu o lo'u atali'i o “Aumaimoeifaga”. Ona o le mea na moetoto ai ‘au ‘a Safune i le taua ma Salemuli’aga. 

Ua fo'i loa mai le malaga ‘a Tainamo ma lona uso o Taiese, ma Lauuluovini, ua maua lona igoa o Fa'amausili Lauuluovini. O le ulua'i nofo lava lea i lenei suafa o le Fa'amausili. Ona si'i a'e loa lea ‘o le tama ‘o Fa'amausili Lauuluovini i le maota ua tā'ua o “Auauatupa'i” i Malie. Ua tu'u i ai ma le pule i le lau’ele’ele i le tuāmaota. 

O le tama fo'i lenei o Fa'amausili Lauuluovini, na amata ai ona fai iai ‘o le feagaiga ‘a Sā Fa'amausili. O le uiga o lea feagaiga ‘e fa'apea, “A afio atu tama fafine i Malie, i le mea ‘o i ai le ‘Āiga Sā Fa'amausili, ona fai lea o mea uma lava i le vao, le sami, ma le ta'iga o sua taute, ona o le tino lava o Fa'amausili Lauuluovini. 

Usu Fa'amausili Lauuluovini iā Magailefua o le afafine o To'ailoa i Lauli'i, e to'atolu teine. 

Fuatino

Gaviti

??????

Usu mai Sagapolutele iā Fuatino fa'ae'e le gafa o le teine o Fuatino Teuaililo. 

Usu Tuiā'ana Tuita'alili iā Fuatino Teuaililo fa'ae'e le gafa o le tama o Asi ma lona tuafafine o Fuataiotui. 

Usu mai Malietoa Tavita iā Fuataiotui fa'ae'e le gafa o Malietoa Talavou.

O LE MOTU O APOLIMA TAI

'ĀIGA I LE TAI MA LE VA'A O FONOTI

'ĀIGA I LE TAI

Ua fa'aigoa motu lāiti nei o Manono ma 'Apolima o le "Āigailetai" 'ona 'e motu 'ese i le alofitai o Ā'ana; 'a 'o lo 'o afifio ai ali'i o 'āiga maualuluga o le atunu'u.

Manatua fo'i 'o le fanau tama a Luafataali'i o Manava ma Puna. Sa nofo Manava i Manono 'ae nofo Puna i Faleapuna i Anoama'a. 'O lona uiga la 'e uso tama, 'e uso fo'i o la Itūmālō e pei ona iai 'Āigailetai ma le Va'aofonoti; 'a 'o le fa'alavelave e vāvāmamao tele. 'O 'Āigailetai i le moana loloto o Ā'ana 'a 'o le Va'aofonoti i le vaomatua loloto i le mea e tele ai mauga ma vanu o Fagaloa 'o le Itūmālō o Atua.

'Ua 'avea ia Itūmālō ma Itūmālō tuma'oti 'ona 'o le malolosi i le faiga o taua mo su'egamālō a le Tuiatua ma le Tuia'ana.

Sa fai le fuāva'atau o Manono

O le Va'a o Manono sa ta'u 'o le "Va'atau o Nafanua".

E masani ona galulue felagolagoma'i i le faiga o taua tetele a le atunu'u ma manumālō so'o ai.  

VA'A O FONOTI

Ua fa'aigoa motu lāiti nei o Manono ma 'Apolima o le "Āigailetai" 'ona 'e motu 'ese i le alofitai o Ā'ana; 'a 'o lo 'o afifio ai ali'i o 'āiga maualuluga o le atunu'u.

Manatua fo'i 'o le fanau tama a Luafataali'i o Manava ma Puna. Sa nofo Manava i Manono 'ae nofo Puna i Faleapuna i Anoama'a. 'O lona uiga la 'e uso tama, 'e uso fo'i o la Itūmālō e pei ona iai 'Āigailetai ma le Va'aofonoti; 'a 'o le fa'alavelave e vāvāmamao tele. 'O 'Āigailetai i le moana loloto o Ā'ana 'a 'o le Va'aofonoti i le vaomatua loloto i le mea e tele ai mauga ma vanu o Fagaloa 'o le Itūmālō o Atua.

'Ua 'avea ia Itūmālō ma Itūmālō tuma'oti 'ona 'o le malolosi i le faiga o taua mo su'egamālō a le Tuiatua ma le Tuia'ana.

Sa fai le fuāva'atau o Fagaloa

O le Va'a o Fagaloa sa ta'u o le "Va'a o Fonoti". 

O LE VA'A O FONOTI

Samamea – Maasina – Lona – Taelefaga – Salimu Ma Maauga – Musumusu – Falefa – Sanone – Gagaemalae – Saleapaga – Sagapolu – Falevao – Sauago – Saletele – Uafato – Lalomauga – Manunu – Faleapuna – Lufilufi – Saluafata – Fusi – Salelesi – Safanua – Fagaloa – Solosolo – Luatuanu’u.

 

E masani ona galulue felagolagoma'i i le faiga o taua tetele a le atunu'u ma manumālō so'o ai.  

O LE MOTU O MANONO TAI

O LE GAFA O LE TAMA O TOLUFALE I MANONO

O Tolufale o le atali'i laitiiti o Pili po 'o Tuia'ana Pili'opo. Na nofo lava ia i Manono 'ona 'o le tofiga a Pili i lana fanau. 'O le uiga 'o le igoa Tolufale, 'e tolu fale 'o le 'Āiga Tauā'ana sa fesi'ita'i ai le gasegase fafine 'o le masiofo 'e fa'atali ai le fanau mai. 'Ina 'ua matua Tolufale, 'ona faiavā lea i le tama'ita'i o Sinalaufelo le tama a Utu ma Agi i Manono lava fa'ae'e le gafa o tama nei 'e to'alua o:

1. Luatutu

2. Luafataali'i

Sa nofo Luatutu i Utuagiagi 'ae nofo Luafataali'i i Faleū.

Usu Luatutu i le tama'ita'i o Filimalefua le alo o Amiatu i Leulumoega fa'ae'e le gafa o Mulipola ma Taupa'ū, 'ae usu Luafataali'i i le tama'ita'i o Sinataeoapai i Manono fa'ae'e le gafa o:

Puna, Manava ma le teine o 'Ulalemamae (f)

Ua toe usu Luafataali'i iā Lelapuisalele le afafine o Malalatea i Sala'ilua fa'ae'e le gafa o Lei'ataua Lesā.

Ona toe usu fo'i lea o Luafataali'i iā Sinatapaoalofi le alo o Vele i Sapapali'i fa'ae'e le gafa o Papali'i Palemafuta.

 

Usu Papali'i iā Fa'alulumaga le afafine o Letufuga i Safotulafai fa'ae'e le gafa o Alaalatoa, Tuma'ai ma Fitimau'ula.

Ua toe usu Papali'i iā Fafaguolesau le alo o Tuiaea i Vaipu'a fa'ae'e le gafa o Papali'i Fa'atalitali'aiga.

Ua toe usu ane Lealuga o Sataua iā Fafaguolesau fa'ae'e le gafa o Togia i Sagone ma Lautolo i Mulifanua.

O usuga la nei 'a le fanau a Pili 'ua to'atele ai tamāli'i o Manono i le motu o Savai'i. 'Afai la taua a le atunu'u, 'e 'aufa'atasi lava Manono ma Savai'i.  

O LE MOTU TELE I SAVAI'I

Google Earth 2025

E NA 'O LE LUA LAVA PULE I LE MOTU O SAVAI'I

O le mau a Samoa mai i talatu'u, sa na 'o le lua lava "pule" sa nofo a'i Sava'ii mai le 'amataga, peita'i na o'o atu lea le 'auuso lenei, le fanau a Leatiogie 'i Savai'i ma mea "Fa'a-malietoa" 'ona vaevae ai loa lea 'o Savai'i 'i ona Itūmālō mavae 'e ono ma 'ua fa'aigoa loa o "PULE E ONO I SALAFAI".

Sa vave lava ona sosolo lenei "pule" 'i Savai'i 'ona 'ua fa'atagataina le motu i feusua'iga a Laifai ma lona atali'i o Lafai mai le laina o Lealali le atali'i o Leatiogie Fe'epo. 'O le 'āiga fo'i lenei na mafua ai le suafa "Salafai".

PULE ONO I SALAFAI

O PULE NEI E ONO I LE MOTU O SALAFAI I ASO NEI

O Safotulafai i le Fa'asalele'aga. O Fa'asalele'aga 'e 'amata i Tafua e o'o i Pu'apu'a

O Sale'aula i le Gaga'emauga. O Gaga'emauga 'e 'amata i Patamea e o'o i Salei'a

O Safotu i le Gagaifomauga. O Gagaifomauga 'e 'amata i Manase e o'o i A'opo

O Asau i le Itū o Asau ma Falealupo. E amata i Asau e o'o i Falealupo

O Satupa'itea i le Itū Salega. E aofia ai Satupa'itea ma Si'uvao e o'o i Sagone

O Palauli i le Itūmālō o Palauli. O Palauli 'e 'amata i Fa'ala e o'o i Gaga'emalae. O Palauli le falefa 'e 'amata i Gataivai e o'o i Papa. O Palauli i Sisifo 'e 'amata i Taga e o'o i Gaga'emalae

 

 O LE MOTU LA LENEI O SAVAI'I, E NOFO A "PULE"

O LE USUGA A LEALALI I LE TAMA'ITA'I O MALELEGAOLETO'ELAU E IAI LE AO A TUPA'I NA FA'ATAGATAINA LE MOTU O SAVAI'I

O LE TAMA O LEALALI

O Lealali, 'o le 'ā te'a i Ā'ana ma lona tumua e tausi e Leulumoega, ma 'ia o'o lana pule i Savai'i.

 

Na usu Lealali iā Fotusili/Sinalegogo le alo o Leutele (Leuteleleiite) i Falefā, fa'e'e le gafa 'o Salevaogogo.

Na toe usu iā Solofuti le alo o Tauai i Fasito'o-tai fa'ae'e le gafa 'o Sausi.

O Salevaogogo ma Sausi na tofia i Leulumoega ma sa nonofo ai ma le Tuia'ana. O lona uiga o le 'a nonofo i Upolu ma tausi le Tuiā'ana

 

Ona toe usu fo'i lea iā Malelegaoleto'elau le alo o Folasāitu i le afio'aga i Iva i Savai'i fa'ae'e le gafa o Tupa'imatuna, Tupa'ilelei ma Tupa'isina (Tupa'isiva). O tama nei na tofia i Savai'i, 'e ali'ita'i ai le motu o Savai'i.

 

O LE TALA I LE FA'ALEPO A LEALALI

Sa tofia Lealali 'e lona tamā 'e alu ma lona "tumua" ma lona "Itu'au" ma le "Alataua" e nofo i le itū i Sisifo o Upolu, ma aofia atu ai ma le motu o Savai'i. Ona alu lea 'o Lealali tu'u lona "tumua" iā Latai ma Se'ela, 'ae peita'i ane 'ua toe sau Lealali 'ua 'ave'ese le "tumua" mai iā Latai ma Se'ela 'ae tu'u i lana fanau o Salevaogogo ma le 'Āiga o Sausi ma tofia loa e nonofo i Leulumoega. 

E omai le fanau a le fafine Savai'i 'o Malelegaoleto'elau i so latou tofi, 'ae fai atu 'i ai Lealali 'e o latou te nonofo i Savai'i 'e ali'ita'i 'i ai lenā motu.

Manatua fo'i 'o le usuga a Lealali i le teine Fa'asalele'aga lea 'e tutupu mai ai le "ao" a Tupa'i.

O LE FANAU A TUPA'IMATUNA MA LAUFAFAITOGA

Ua iloga le aogā o Tupa'imatuna ma Laufafaitoga ma le la fanau i le motu o Savai'i po 'o Salafai. Na 'amata mai lava iā:

Va'asiliifiti lea sa nofo i Vaisa'ulu i 'Iva

Ututauaofiti lea sa nofo i Matāutu i Savai'i

Tauaofiti lea sa nofo i Sataua

Lelegaofiti lea sa nofo i Salega

O le teine o Fotuosāmoa lea sa nofo i Safotu.

 

Ona usu mai lea 'o le tagata e igoa iā Veletoa i le tama'ita'i lenei o Fotuosāmoa fa'ae'e le gafa o le tama o Seveona. O Seveona la lenei na taunu'u mai 'i ai le Le'asapai, 'o le "pule" ma le "fono" mai iā Tagaloalagi. 

O le mau Fa'a-Savai'i e fa'apea, 'o "pule" muamua lava ia o Savai'i 'ae fa'ato'ā o'o atu mulimuli mea Fa'a-malietoa e iai Letufuga ma Le'aula. 

LETUFUGA MA LE'AULA

Na usu Fotulafai iā Vaoita le tama'ita'i Salelologa fa'ae'e le gafa o Letufuga ma Le'aula ma le teine o Lupelele. O tama nei o Letufuga ma Le'aula na malaga iā Malietoa i Upolu mo ni o la "tumua". Sa tula a la sega i le soga ma le asage. Na taunu'u iā Malietoa Upoluosavea ma ta'u 'i ai lo la mana'o, 'ae saunoa ane 'i ai le ali'i e fa'apea: "Omai 'iinā o 'iā Li'o i Si'umu na te mate maia lo 'oulua fili." Ona o lea o tama nei o Letufuga ma Le'aula iā Li'o i Si'umu, 'ae tali ane 'i ai Li'o, "Omai 'iinā o 'i luma, tau ina 'ua fa'apōpō i le Vaiutufua, 'ae ta'ele i le Vaisuifua, 'ae fa'atata i Palalaua." Ae se 'i fa'aofi i Malie sou lua tali. 

E le 'i maua la ni o la "tumua" 'ae na 'o la "pule".

SA'ILI MĀLŌ A MALIETOA FITISEMANU IĀ NAFANUA

Su’ega Malo A Le Malietoa Ia Nafanua:
Ona Malaga loa lea o le Malietoa i Falealupo e su’e malo ia Nafanua. Sa taunu’u le Malietoa i Falealupo a ua te’a mai Leulumoega ma A’ana ma le Ao o Malo. Ua la feiloa’i ma Nafanua, ona fa’apea lea o le tama’ita’i, ‘Malietoa e, ua e afio mai ua te’a atu le Ao o le Malo ia Tumua, o Leulumoega lea, ua toe lava o le i’u o Malo lenei e totoe’. O lea ia e tofa mamao ma ave mo lau afioga le i’u o malo, ae “tatali i lagi se Ao o lou Malo”. E le gata i lea, o lau Susuga lenei Malietoa, o le a to’ina atu, e fai ma pine o le ta mavaega. Ona fo’i mai loa lea o le Malietoa ma le ‘Susuga’ mai ia Nafanua, lea o lo’o fa’alagi ai Malietoa e o’o mai i le taimi nei.

TUPA'IMATUNA MA LAUFAFAITOGA

O Laufafaitoga, 'o le afafine o le Tuitoga sa nonofo ma Tupa'imatuna. Na malaga 'i Toga mo lona ma'itaga muamua, 'ae te 'i 'ua sili le va'a i Fiti, 'ona afe lea 'i Fiti ma fanau ai le tama'ita'i ma 'ua fa'aigoa ai lana tama o Va'asiliifiti. 'A 'o nonofo i Fiti le ulugali'i lenei, 'ona nofo lea 'o le fafine 'i le toa o Fiti 'e igoa iā Lautala. 'Ae 'ina 'ua mana'o Laufafaitoga 'e toe nonofo ma Tupa'imatuna lona to'alua Sāmoa, 'ona malaga loa lea i Toga, 'ae 'ua tō fo'i Laufafaitoga iā Lautala le toa o Fiti. 

Na fanau Laufafaitoga i Toga 'o le tama, ma 'ua fa'aigoa iā Lelegaotoga.

Na o'o ina fo'i mai le ulugali'i i Sāmoa, 'a 'ua ma’itaga fo'i le fafine iā Tupa'imatuna, 'ona fanau lea i luga o le va'a 'i le taimi 'ua 'amata 'ona 'i'ite atu mauga o Sāmoa. 'O le teine lenei na fanau mai ma fa'aigoa loa iā Fotuosamoa.

O nofoaga la nei 'o le fanau a Tupa'imatuna ma le toa o Fiti o Lautala i le usuga iā Laufafaitoga le tama'ita'i Toga:

Va'asiliifiti 'e nofo i Vaisa'ulu i 'Iva

Ututauaofiti e nofo i Matāutu i Savai'i

Tauaofiti e nofo i Sātaua

Lelegaoletuitoga e nofo i Sālega

Fotuosamoa e nofo i Sāfotu

 

E fa’apea le tala ‘e ‘aulelei tele le tama ‘o Tupa'ilelei, na fa'alogo mai i ai le afafine o le Tuitoga, le tama'ita'i o Laufafaitoga, ona sau ai lea i Sāmoa e mana'o iā Tupa’ilelei, ‘ae te'i ane ina ‘ua taunu'u mai ua sili lona mana'o iā Tupa'imatuna. Ua ma’itō le tama’ita’i o Laufafaitoga ‘ona ia ta'u lea iā Tupa'imatuna o le mavaega ‘a si ona tamā na fai mai ai, ‘ā o'o ina ‘ou fanau ‘a ‘o se tama, ia fanau atu lava i Toga. Ona folau loa lea ‘o le ulugali'i i Toga, ae te’i ane ua sesē le va'a ua le maua Toga, ‘a ‘ua sili loa ma taunu'u i Fiti. Ona fanau ai loa lea i le atunu’u o Fiti le tama’ita’i ‘o Laufafaitoga, ma ‘o le tama na fa'aigoa lea iā Va'asili'ifiti. 

Usuga muamua a Tupa'imatuna iā Laufafaitoga le afafine o le Tuitoga, fa'ae'e le gafa o Va'asiliifiti o le tama. O aso tonu ia, sa iai i Fiti le toa sa igoa iā Lautala, sa tū ai le mālō iinā ona pō. Na mana'o le ali'i lenei iā Laufafaitoga, ona ‘ave lava lea ua lā nonofo. Fai mai le tala a failauga Sāmoa, na sola ‘ese Laufafa mai iā Tupa'i ‘ae leai, na ave malosi ‘e Fiti, ‘e le toa ‘o Fiti le to'alua o le Sāmoa. Ona usu ai lea o Lautala iā Laufafaitoga, fa'ae'e le gafa o le tama o Utu po 'o Ututauofiti ma le isi tama o Taua po 'o Tauaofiti ma le teine o Lega po 'o Legaotuitoga.

Ina ua o'o lava ina malie Lautala, ona toe fa'afo’i ai lea o Laufafa i lana tane Sāmoa. Ona latou toe folau mai loa lea i Sāmoa. E fotu atu loa ia mauga o Sāmoa ae fanau loa fo’i Laufafaitoga. O le teine lea na fa'aigoa iā Fotuosāmoa, ‘ae ‘e i ai fo'i le isi tala fa'apea, na toe fo'i ane lava Laufafa iā Tupa'imatuna lea lā ‘e i ai le usuga lona lua a Tupa’imatuna ia Laufafaitoga ona fa’ae’e lea ‘o le gafa o le tama’ita’i ‘o Fotuosāmoa.

Ua toe fo'i mai i Sāmoa le ali’i o Tupa'imatuna ma lona to'alua ma le fanau, ‘ae sa nonofo pea i Fiti le fanau ‘a Lautala ‘e pei ona iai le tama o Ututauofiti, Tauaofiti ma le teine o Legaotuitoga.

Na usu Va'asiliifiti i lana usuga muamua iā Malelegaosavai'i i Tututafoe, fa'ae'e le gafa o le tama o Va'asili’ena.

O le usuga ‘e lua ‘a Va'asiliifiti na usu i le taulua ‘e iai le tama'ita'i o Fe'egaga i Sagaga ma le tama'ita'i o Fe'easoa i Sale'imoa. Ona fanau lea ‘o Fe'egaga o le tama o Fune, ‘ae fanau Fe'easoa o le tama o La'ifai. 

 

O Fune na maua lona mātūpalapala mai iā Tagaloalagi, o le Tagaloa. O le tagata sauā lenei ma ‘o le ulua'i Tagaloa lava sa fune lona mālō i Sāmoa anamua sa tū i Savai'i, ma ‘o lea na lauiloa ai i lona suafa o Tagaloa Funefea'i. 

O La'ifai na maua lona igoa mai le i'a o le “Fai”, na folau i Savai'i ‘e feiloa’i ma lona uso. Ona tau atu lea i le fai telē lava, ona velo lea i le to'o ‘o lona va'a, ona ‘ave a'e lea o le i'a i luga, ua sisi i le fagā o le va'a, ua fai ma pā.

O le usuga muamua a La'ifai na usu ai iā Mata’uiatali o le fafine Falese’elā, fa'ae'e le gafa o Fotulāfai, o Safotulafai ia, toe fa'ae'e le gafa o Talalafai o Iva ia, ma le tama laititi o Muli'agalafai ‘o Salemuliaga ia. 

O le usuga ‘e lua ‘a La'ifai na usu ai iā Mata'uiafatu o le uso o Mata’uiatali, fa'ae'e le gafa o le tama o Va'asilitamaolepō. O le uiga o le igoa o Va'asilitamaolepō, sa soli tōfaga La'ifai iā Mata'uiafatu le uso ‘o lona to'alua ‘a ‘o Mata'uiafatu o le faletua o le Tuia'ana Tiasi'utele. O le mea lenā sa to'atama'i ai le Tuiā'ana ma Ā'ana, ma latou malaga ai loa i le motu o Savai'i ‘i le fasiga ‘o La'ifai. E fa’apea le mau, na pu'e lava La'ifai ma toe ‘aumai i Upolu. Na taunu'u mai i le itū i Sisifo ‘o Upolu ona fasioti loa lea o La'ifai, ma ‘ua penapena nini'i lava i le isi Faga. Ona ‘aumai fo'i lea ua ‘ofu’ofu i le isi Faga. O lo 'o iai nei i Falelātai nei Faga ‘e lua ‘ua tā’ua ‘o Fagapenapena ma Fagaiofu. O le mafua'aga lenā na si'i mai ai le taua ‘e Pule mai Savai'i ona o le fasiga o La'ifai. O le taua la lea na fai mai, na'o na osofa'i mai lava le taua e Pule ma tulia ‘e Ā'ana, ona ō lea ua mapu i Manono. Ua fai pea fa'apenei le taua, a'o i ai la Pule i Manono, e tau toe fotu mai ai se isi osofa'iga, ‘ae taunu'u mai loa le va'a o tama o Tauaofiti ma Ututauofiti ma lo lā tuafafine Legaotuitoga. O tama nei ma lo lā tuafafine o le fanau a Laufafaitoga iā Lautala ‘o Fiti, lenei la ua ōmai e su’e mai lo latou tinā, ae tau mai ai i le taua lenei. 

O le taua lenei o le taui ‘o le fasiga ‘o La'ifai le atali'i o lo latou uso matua ‘o Va'asiliifiti, ‘o lea la na fa'asaga atu loa Taua ma Utu ua osofa’i le taua iā Tuiā'ana Tiasi'utele ma Ā'ana. Ua tulia ‘au ‘a Ā'ana ma fasiotia Tuiā'ana, ona vavae mai loa lea ‘o lona ulu ua ōmai ma tama nei. Ona togi atu lea o le ulu i le tasi tagata ma fai atu i ai: “alu la’ia ‘e logo Pule ma ta’u i ai ‘o lenei ‘ua ‘aumai le ulu o le Tuiā'ana. E i ai lā ‘ona maua le fa’alupega o le nu'u o Salelologa, o le nu'u ‘o le tagata lea na alu ma le ulu ‘e logo Pule, o LOLOGA PULE. 

Na tofia ai e Pule ia tama nei o, Taua ma Utu e fai ma MUĀ’AUTASI iā Pule. O le Muā’autasi lenā iā Pule i Salāfai ‘o Sātaua ma Matāutu, auā ‘o Taua o Sātaua ia, ‘o Utu o Matāutu ia, a'o le teine o Lega o Sālega ia. 

Na usu lea o Va'asili’ena le atali'i o Va'asiliifiti iā Lanuopouli i Tufutafoe lava, fa'ae'e le gafa o le tama o La'ifaifau ‘o Asau ia, ‘o le teine o Lafaisina o Falealupo ia ma le tama o Lafaiuli o le Alataua lea. 

Na talia ma le fiafia ‘e Pule i Salāfai le tofiga ‘a Nafanua, lea na tofia ai Falealupo e fai ma tapua’iga ‘a Pule, ‘auā fo'i o Lafaisina, o le tama'ita'i lava. 

Ona usu lea o le tama o Va'asilitamaolepō, le atali'i o La'ifai iā Fa'auilealafatu le uso ‘o lona to'alua, a'o le faletua o le Tuiā'ana. O le tagata lea o Va'asilitamaolepō na usu i le teine o Sinaletuna, fa'ae'e lea o le gafa maua le tama o Lafailetaua, o Palauli ia, toe fa'ae'e le gafa o le tama o Lafaitupa'itea o Satupa’itea ia, le laulua la lenei ‘a Pule, e tā'ua ‘o Safaleletaua ma Satupa’itea. E ui ina o le tama o le pō, ‘ae ua ‘ave iai fasi to'oto'o o le vaevaega ‘a Pule, ona o latou lava ‘o suli i le usuga mulimuli ‘a La'ifai. 

O LE TALA IĀ VA'ASILIIFITI

O Va'asiliifiti 'o le atali'i matua o Tupa'imatuna ma Laufafaitoga.

Na usu Va'asiliifiti iā Malelegaosavai'i le teine mai le afio'aga o Tufutafoe fa'ae'e le gafa o Va'asiliuli.

Na usu Va'asiliuli iā Fe'egaga i Sagaga fa'ae'e le gafa o Funefe'ai. Ona toe usu fo'i lea o Va'asiliuli iā Fe'esoa le teine Saleimoa fa'ae'e le gafa o Laifai.

Na usu Laifai iā Matuaifatu i Falease'ela fa'ae'e le gafa o:

Fotulafai

Talalafai

Muliagalafai

Tupa'iloa

Tupa'ifa'aulu

Tupa'ilafo

Na asiasi mai le Tuifiti i Savaii e su'e nofoaga o tagata Fiti i Sāmoa; 'ona malaga lea o Malietoa ma le Tuifiti i Savai'i. Sa tali le malaga i le Matāutu i Gaga'emauga, 'auā 'o Tutaga i Matāutu, 'o le nofoaga lenā 'o le tupu o Fiti. E so 'o se faigā'ai 'a le itūmālō, 'e muamua lava le inati 'o le Tuifiti. E maua ai le fa'aupuga a failauga e fa'apea: "Se 'i muamua mea i Matāutu Sā".

NA TOE USU LAIFAI I LE TAMA'ITA'I O MATUAITALI LE USO O MATUAIFATU

 Na toe usu Laifai iā Matuaitali, le uso o Matuaifatu fa'ae'e le gafa o le tama o Va'asili'ena.

O Laifai lenei sa feamoa'i 'e Falelatai lona fata. 'O le isi aso na alu ai Va'asili'ena e fia sui i le amoga o le fata, 'ae fai ane 'i ai Laifai 'e alu 'ese 'ae tu'u pea i tama 'o lo 'o amoina ia; 'ona togi atu loa lea 'e Va'asili'ena le faufautū o Laifai i lona fata 'ae alu 'ese. O le faufautū lea sa tu'u iā Matuaitali le tinā o Va'asili'ena. 'O 'i'inā na iloa ai 'e Laifai 'o lona atali'i lea na alu atu e fia suisuitau'au i le amoga o le fata.

Ua usu nei Va'asili'ena le atali'i o Laifai iā Sinaletuna ma Sinale'imoa, le fanau a Poluleuligaga i Sale'imoa fa'ae'e le gafa o Lafailetauā (O Palauli lea) ma Lafaitupa'itea (O Satupa'itea lea).

O isi  nei tama ua saofa’i nei le saofa'iga o "PULE".

 

Lafailetauā ma Lafaitupa'itea

O tama la nei na fai 'i ai le mavaega i So'outa i Lotoso'a i Sale'imoa e fa'apea:

"Omai 'iinā ō i Salāfai ma la 'oulua aitu tau lea o "FANOGA".  O Fanoga po 'o Lefanoga, 'o le atali'i o le Tuimanu'a iā 'Ulalemamae.

 

O LE GAFA O LE TAMA O LAFAITUPA’ITEA

Na usu Lafaitupa'itea iā Tua, le alo o Fiamē i Samatau fa'ae'e le gafa o Tevalefua po 'o Muli'aga Agalelei (Muli'agalafai Ⅱ). Ona usu lea o Muli'agalafai Ⅱ  iā Pipilimaituālima le afafine o Tiali'i i Asaga fa'ae'e le gafa o:

Muli'agalapaiaitu ma Muli'agalapaitagata

 

O LE GAFA O LE TAMA O MULI’AGALAPAITAGATA

Na usu Suimu iā Seuanagalo fa'ae'e le gafa o le teine o Unuunu. 'A e usu Fa'atuiga iā Alofata fa'ae'e le gafa o Fa'asau.

O ulugali'i ia sa nonofo i gā'uta o Alao i Falealupo. Ona usu lea o Fa'asau i le tama'ita'i o Unuunu fa'ae'e le gafa o le teine o Sevelefatafata.

Na usu ane Seali'imatāfaga iā Sevelefatafata fa'ae'e le gafa o Sagataetuna.

Ona usu mai lea o Tuiāsau mai Vaisala i le tama'ita'i o Sagataetuna fa'ae'e le gafa o Poulifataoletagaloa

Usu mai loa Muli'agalapaitagata iā Poulifataoletagaloa fa'ae'e le gafa o Tonumaipe'a Lafaitaulupo'o ma le teine o Leutogitupa'itea.

Na usu fo'i Tuisāmoa o Falealili iā Poulifataoletagaloa fa'ae'e le gafa o: 

Puia'imamā, le tuagane taufeagai o Leutogitupa'itea

O LE GAFA O TONUMAIPE'A LAFAITAULUPO'O

 

Usu Tonumaipe’a Lafaitaulupoo iā Momoeitanumaga, fa'ae'e le gafa o Tonumaipe’a Lafaialii.

Usu Tonumaipe’a Lafaialii iā Sinaifogavai, fa'ae'e le gafa, Tonumaipe’a Lafainatau.

Usu Tonumaipe’a Lafainatau iā Mooui, fa'ae'e le gafa Tonumaipe’a Lafai Sauo’āiga.

Usu Tonumaipe’a Lafaisauo’āiga i le tama’ita’i o Etenaugaaletuitoga, fa'ae'e le gafa o Tauiliili ma Tupa’i ma le teine o Valasi Sooa’emalelagi.

 

O LE GAFA O MULI’AGALAFAI

Ia manatua, o Muli'agalafai, 'o le atali'i o Laifai ma Matuaifatu.

Na usu Muli'agalafai iā Sinaletatafa i Iva fa'ae'e le gafa o: 

Muli'agamatua

Muli'agasisila

Saufatualemuli'aga

Fe'ealemuli'aga 

Ganaalemuli'aga

 

O le usuga e lua a Muli'agalafai i le afafine o Lautiali'i i Asaga, fa'ae'e le gafa 'o le teine o:

Pipilimatuālima

O le usuga e tolu a Muli'agalafai i le tama'ita'i o Luaifoga'a fa'ae'e le gafa 'o le teine o:

Sulutaelea

O LE GAFA O LE TAMA O SAUFATUALEMULI’AGA

Ona usu lea o Saufatualemuli'aga iā Sasalatele le tama'ita'i Tufutafoe ma Fagafau fa'ae'e le gafa o: 

Muli'aga Notoa

Muli'aga Putemotu

Muli'aga Soifuaga

Anaoti

Anata 

Muli'aga Fa'atoafe.

 

 

E LUA USUGA A MULI'AGA NOTOA

Na usu muamua iā Lelepailetai, fa'ae'e le gafa o:

 Notoalefatu po 'o Vailolo.

O le usuga lona lua iā Ifoaileaso le afafine o Luatua Poulialeuligaga, fa'ae'e le gafa o:

Tumuipu'e (f)

Muli'aga Pulemālō

Muli'aga Va'aimalu

O le teine lenei o Tumuipu’e o ia lenei na ga ai le tagi a Salevao. (Tala i le tama o Salevao)

O Muliaga Pulemālō na igoa iā Lāulu Nofovaleane ona o le 'upu 'a le Tuiā'ana.
O Muli’aga Va'aimalu o le tama fo’i lea na tu'u lona igoa o Muli’aga Va'aimalu ae igoa iā Laulu Lēfano ona o le 'upu lava a Tuiā'ana Leuotele iā te ia ma lona uso.

“Ia ā oulua nofovaleane lava ae lē fano e fai sa 'oulua ati.” Ona fafa’i mai loa lea e tama o le lālā o le ‘ulu ua fai ma to'oto'o ina ua tū le la ati i le fono. Ona tu'u ai lea o la igoa muamua, ae ua igoa iā Laulu Nofovaleane ma Laulu Lēfano.

 

Ona usu lea o Laulu Lēfano iā Suluifaleese le afafine o Manusāmoa, fa'ae'e le gafa o Tiatia Lēfano.

Usu Tiatia Lēfano iā Lauolaifaleese le afafine o To’o i Vaialua, (o le pito o Nofoalii) o le teine o Aoto’a.

Usu mai Leifi iā Aoto’a, o Tiatia Va'afuti ma Paepule.

Usu Tiatia Va'afuti iā Tala’i le afafine o Galuvao i Matāutu, fa'ae'e le gafa o Tiatia Galuvao ma Tiatia Lēfano II.

Usu Tiatia Lēfano II iā Fagamae'e i Fagae'e, o le teine o Tailua ma Tiatia E’e.

Usu Tiatia E'e iā Vasa le afafine o Fagamalo, o Tiatia Peototo’a.

Usu Tiatia Peototo’a iā Sinātailua le afafine o Fiu i Vailua, Nofoali'i, o Tiatia Lātū.

Usu Tiatia Lātū iā Ulu le afafinebo Tulia, o Tiatia Tavini.

Usu Tiatia Tavini iā Ululefa po 'o Pulafia, le afafine o Tuilau i Vaialua, o le teine o Pulafia.

Usu mai Laupua iā Pulafia, o Tiatia Lēfano ma lona tuafafine o Vaimate.

Usu Tiatia Lēfano lea i le afafine o Tiatia Sa'iliga i Leulumoega, o le teine o Aoto’a.

Usu mai Fepulea’i mai Puleia iā Aoto’a, o Tiatia Fepulea’i Leleimaleala.

Usu Tiatia Fepulea’i Leleimaleala iā Tu'upologa le afafine o Tofa i Saipipi, fa'ae'e le gafa o le teine o Asiasialetoga ma le teine o Fualautolova'alelei.

Na usuia Fualautolova'alelei e Lei'ataua Filimaloata, o le tama o Tavini, o le tama o Tagitagiamo'o ma le tama o Uliefu.

Usu Tagitagiamo'o i le afafine o Tuimaseve i Satupa'itea, o le tama o Auva'aivao, o le teine o Gautovi, o le tama o Toeoletiti, o le tama o Tu'ifua, o le tama o Lealava'a.

 

Na usuia Gautovi lenei e Tuia'ana Sualauvi maua le teine o Tutogi ma lona tuagane o Tuimaleali'ifano Si’uoa'ana.

 

Usu Laupua iā Vaimate, fa'ae'e le gafa o Lātū ma Fiatoe.

Usu Fiatoe i le afafine o Falevalu, fa'ae'e le gafa o Tuileva ma Laupua Fia’aimoa.

Usu mai Paila mai Vaialua iā Tuilevā, fa'ae'e le gafa o Tiatia Fiatoe ma Paila Fiamatai.

 

O LE USUGA A MULI'AGA SOIFUAGA 

O le usuga e lua a Muli'aga Soifuaga iā Solotū i Amoa lava na maua ai Puleolenu'u ma Seali'imalietoa.

 'A 'o le usuga e tolu a Muli'aga Soifuaga iā Ifi le tama'ita'i Sale'imoa fa'ae'e le gafa o:

La'ulunofovaleane ma La'ululefano

SA'AFIAFIGA A LAUTALA LE TOA O FITI I LE TAMA'ITA'I O LAUFAFAITOGA

Sa tutuli taliga sa lē fa'alogo

'I manu le taufai olo

Ua fotua'i le tausala

'A 'o 'ita ‘ia natia lava.

Ta 'ino'ino 'i 'ava lē fonotia

Ma 'ava lē taumafalia

Na fotua'i i le aso

Ma le malaia

E, le mālō o 'ie taua

Le mālō o 'ie 'au'afa

O lē sa fa'atātā i Malie

'Ae fa'aofo i Palalaua

'Aumaia lau pule matou te teua

Se 'i fa'amanū atu le lauluma ma le lautua

Auē, 'ua malie ō!

O LE TALA I LE TAMĀLI'I O FUNEFE'AI I SAFUNE

O Funefe'ai 'o le tamāli'i o Safune i Savai'i. Na usu Funefe'ai iā Leaotoafaigā fa'ae'e le gafa o Tagaloa.

Ona toe usu lea o Funefe'ai iā Tauanu'ufaigā o Letogo i Upolu fa'ae'e le gafa o le tama'ita'i o Utufa'asili.

Na usu Tuiatua Fepulea'i iā Utufa'asili 'ona maua lea o le tama o Tologataua.

Na sau le malaga si'itoga mai Savai'i 'e aga’i i Aleipata e momoli toga o le teine o Utufa'asili mai lona tamā 'o Funefe'ai, 'ae le 'i sau ai le ali'i, na 'o tulafale o Safune. Na fo'i tulafale i Savai'i ma le tala fiafia i le talileleia o la latou malaga e Fepulea'i. Peita'i, na fesili Funefe'ai i tulafale pe na 'ave ane iā latou le 'atopumo'omo'o a le Tuiatua, 'a 'o le tali a tulafale, 'e leai. Ona lē malie loa lea 'o Funefe'ai ma fai atu loa i le nu'u 'e sauni se taua e si'i i Upolu iā Fepulea'i.

Na sau le fuāva'a ma taunu'u i Letogo, 'a 'o lo 'o fa'atali atu ai Utufa'asili ma lona ma'itaga. Na va'aia loa 'e Funefe'ai lona afafine 'ua ma'i, 'ona tolo loa lea 'o le taua 'ua lē o'o, 'ona 'ua alofa 'i le ma'i 'o lona afafine, ma 'ina ne'i fanau lana tama, 'a 'ua susū nafinafi 'o faleupolu. Na fanau Utufa'asili 'ona fa'aigoa lea 'o lana tama iā Tologataua.

O LE TALA IĀ TAGALOA SAVALI MA TAGALOA FA'ATUPUNU'U

Ua alu le asiasiga ‘a Tagaloa Savali 'amata mai i le Atu Sasa'e. Na tepa a'e Tagaloa Savali iā Tagaloa Fa'atupunu'u ona tupu ai lea o Manu'a-Tele.

Ua toe tepa a'e Tagaloa Savali iā Tagaloa Fa'atupunu'u ona maua lea o Fiti. 

Ona toe tepa lea o Tagaloa Savali maua lea o Toga. 

Ua toe fo'i Tagaloa Savali i Manu'a-Tele. Ona toe tepa a'e lea o Tagaloa Savali iā Tagaloa Fa'atupunu'u 'ona maua lea o Savai'i. Na 'uma loa ona fa'atutupu Savai'i, ona oso loa lea o Tagaloa Fa'atupunu'u i le aouliuli ma matamata i ana galuega sa fai, 'ua lelei uma. Ona alu loa lea solisoli atumauga, 'ina 'ia lelei e nonofo ai tagata.

Ua fa'atonu 'e Tagaloa Fa'atupunu'u ia Tagaloa Savali 'e toe fo'i 'i le mea na 'amata mai ai ma 'ave 'i ai tagata 'o le fanau o Fatu ma Eleele 'e fa'atagata ai le lau'ele'ele. 

'Ona 'ave loa lea o Atu ma Fiti i Fiti ma maua ai le igoa o le atunu'u o Fiti. 

Ua toe 'ave i Toga le ulugali'i o Atu ma Toga maua ai le igoa o le atunu'u o Toga.

'Ae 'ave tagata Manu'a o Sa ma Vai'i, 'o le fanau a Valu'e ma Ti'apa 'i le motu o Savai'i ma 'ua maua ai le igoa 'o lena motu o Savai'i. 

E fa'ato'ā fai mulimuli tagata 'o le motu o Upolu ma le motu o Tutuila.

UA MAI VAI O TAGALOA TALU SILI MA VAIAFAI

O LE TALA I LE TAMA O FA'ATULIAAUPOLU

Sa alu Faatuliaaupolu e asiasi ona mātua o Sanalala ma Taputusaua i Safata. Ona fo'i lea i Savai'i, alu palu ula i le vai i gā'uta o Sili. O aso tonu ia na 'ese'ese ai Sa Le Muli'aga ma Safune ma Taulauniu. Sa 'ave ai fa'atagata o taua si toea'ina o Moni ma si ona afafine. Sa fa'apologa lava tagata Sa Le Muli'aga i le tolo o fa'ausi i lima ma sapo vaga ma tuitui. 

Na sola si toea'ina o Moni 'ae o ane Safune fa'amasino lona afafine ma fai atu 'i ai, "A 'e le ta'u maia le mea 'o iai lou tamā ona fasioti lea 'o oe". Ona taulagi loa lea 'o le teine ma fai lana solo e fa'apea:

Alava'a 'o i Maugaloa

Se tava'e o vanu palapalaloa

Amu'ia Nopiu ma si ona va'a

'Ai 'o momoe ane ma si ota matua

Se matagi ala maia i gaga'e

Se 'i ota alu ma te valevale

Se soia le o i gagafō

Se 'i maimoa le i gaga'ē

'O Savai'i e ta'ape a fatuati

E lē pine ona fetoloa'i ane

'A 'o a'u e tusa ma le niutau'afaga 

E fepaia'i le la ma le matagi

E fepaia'i le suati ma le sami

Safune ta soso'o ane

E lē fa'apito manū iā Tasi

 

Ona fai atu loa lea o Safune i le teine, "Isa, 'o fea tou te maua ai se mālō? 'O le fasiga la 'o Fa'atuliaupolu i le vai i gā'uta o Sili na mafua ai le 'upu, "Ua mai vai o Tagaloa talu Sili ma Vaiafai".

O LE FA'ATOLOTOLOGATAMA A SALEMULI'AGA

O le usuga a La'ulunofovaleane na maua ai tama nei 'o le Fa'atolotologatama i le papa 'o le 'Āiga Sā Le Muli'aga.

Usu La'ulunofovaleane iā Fulisiailagi o Safotulafai fa'ae'e le gafa o: Tuaetali

Usu La'ulunofovaleane iā Lefa'agapulu i Salelologa fa'ae'e le gafa o: Fa'atupuinati

Usu La'ulunofovaleane iā Pouligataua o Safune fa'ae'e le gafa o: Maupenei

Usu mai le Tuitoga iā Maupenei fa'ae'e le gafa o: Le'aumoana

O Le'aumoana, Pesefeamanaia ma Tapumanaia, 'o tamaiti nei sa fetolofi i luga o le papa o Sā Le Muli'aga. Na ula ai le 'au tama'ita'i o Fa'atupuinati ma Tuaetali i le tama a Maupenei 'auā e ululapo'a. 

Fai mai le saunoaga a La'ulusā: "E na 'o le tama lava a Maupenei e fai mo ia le 'Āiga o Sā Le Muli'aga, e sasa'a 'i ai ona sua."

E FANAUA 'E LE'AUMOANA O TAU'ILI'ILI PAPA

 O Matagi'ili'ili o le tuafafine o Leutelele'i'ite

Na usu mai ai Tuiāsulu o Samamea i Fagaloa iā Matagi'ili'ili fa'ae'e le gafa o Sinataufanua.

Usu Taupitofanua o Amaile iā Sinataufanua fa'ae'e le gafa o le tama'ita'i o Uila

Usu mai Tagaloa iā Uila fa'ae'e le gafa o le teine o Tualafalafa

Usu Tu'umaleama o Safune iā Tualafalafa fa'ae'e le gafa o Pouligataua

Usu La'ulunofovaleane iā Pouligataua le afafine o Tu'u i Safune fa'ae'e le gafa o Maupenei.

Usu mai Tuitoga iā Maupenei fa'ae'e le gafa o le tama o Le'aumoana

Usu Le'aumoana iā Fuailelagi le alo o Samoa i Papaigalagala fa'ae'e le gafa o Tau'ili'ili Papa

 

TAU’ILI’ILI PAPA (FA’ATAFETAFEGA I MULIVAI O TAUSALA)

O le fanau la lenei a Tau'ili'ili Papa i ana usuga e tolu, sa ta'u o tama 'o le Fa'atafetafega i Mulivai o Tausala. O le uiga o lea fuāitau e fa'apea: A mana'o se tamāli'i i se 'augafa'apae, ona alu lea fa'atafetafea i le vaitā'ele e fa'amālū ai le tama'ita'i ma fa'atali le taimi 'e afio atu ai le tama'ita'i e fa'amālū.

Usu Tau'ili'ili Papa iā Taufau fa'ae'e le gafa o Tupuivaosauā

Toe usu Tau'ili'ili Papa iā Nau i Tuana'i po 'o Saoluafata fa'ae'e le gafa o Toilolo

Ona toe usu lea o Tau'ili'ili Papa iā Vaivaioma'i o Manono po 'o Sala'ilua fa'ae'e le gafa o Vaovasamanaia

O foliga o tama nei e fa'apea:

E folifoli tupu Tupuivao 'auā e sauā. O le mafua'aga lea o lona igoa o Tupuivaosauā

E folifoli manaia Vaovasa 'auā 'e laulelei. O le mafua'aga lea 'o le fa'aigoa iā Vaovasamanaia

E folifoli ali'i Toilolo 'auā 'e maluali'i ma 'o ia lava 'o le tama a le 'Āiga Sā Le Muli'aga e sasa'a 'uma 'i ai ona sua.

O LE TALA I LE FA'ATAFETAFEGA I MULIVAI O TAUSALA

O le Tau’iliili i Papa lea sa tū lona mālō i le Papa i Galagala ma lona Itū’au malosi ma le faigā lea sa ia faia iā Malietoa, ina ua fo’i mai le malaga ‘a Malietoa mai le Motusā i Manu’a, ona alu lea ‘o le toa ‘o le mālō o Tau’iliili i Papa ‘ua pupuni le alava’a ina ia to’a ai le va’a ‘o Malietoa. Na maua ai le igoa o le malae o Tau’iliili i Papa o “Niniva ma Punialava’a”. O Tau’iliili i Papa lenei sa fai lana ‘autaunonofo. O Tau’iliili i Papa fo’i lenei sa fai lana Fa’atolotologa Tama. O Tau’iliili i Papa fo’i lenei na maua ai le “Mulivai o Tausala”. E fā ana usuga i tama’ita’i nei: 

O le usuga muamua i le tama’ita’i o Taufau

O le usuga lona lua i le tama’ita’i o Fotuiloa

O le usuga lona tolu i le tama’ita’i o Ga’uimamaia

O le usuga lona fāa i le tama’ita’i o Sualupe

 

Sa nonofo Tau’iliili i Papa ma lana autaunonofo lenei i Vailele ma Fagalii i le itūmālō ‘o Vaimauga i Sasa’e. 

O tama ‘o le Fa’atolotologa Tama:

Tupuivao, o le tama lea a Taufau. 

Vaovasamanaia, o le tama lea a Ga’uimamaia

Toilolo, o le tama lea a Sualupe. 

Na sau fo’i lea iai ma Sina le uso o Taufau ma lana tama o Faumuinā i le fa’atolotologā tama lenei. O le Mulivai i le vā o Vailele ma Fagalii sa fai ai lenei fa’atotōloga tama. O lo’o i ai le vaitafe sa fa’atafe ai tamaiti ma e tā’ua fo’i “O le Vai o Tausala” po ’o le “Mulivai o le fa’atotōloga tama ‘a tausala”.

O le Mulivai lea sa fevi’ia’i ai tama ‘a tausala. Ona fa’apea atu lea o Sina: Va’ai outou i le totolo o la’u tama, ‘e folifoli tupu. Ae fa’apea ane tama’ita’i, e te iloa i se ā? Ona tali lea ‘o Sina: “e iloa i lana totolo. O le tama la lea o Tuia’ana Faumuina e ana le Tupufia. 

Sa fa’apea atu fo’i Taufau: Se ai lava se malosi o si a’u tama pe ‘ā ola a’e. Tali atu fo’i tama’ita’i, ‘e te iloa i se ā? Ae tali ane Taufau: E iloa i lana pupula, ‘e toa ma lona tino ‘e malosi. O le tama la lea o Tupuivao, na tafea ai le uto a lona tinā o Taufau sa Tuia’ana; ae au le utu ‘a Sina i lana tama o Faumuinā, na avea ma Tuiā’ana ina ua tu’umālō Tuiā’ana Taufau. 

Ae fa’apea mai le tama’ita’i o Sualupe: Va’ai outou i si a’u tama, ai lava se loto maulalo. Ona fa’apea ane lea o tama’ita’i, e te iloa i se ā? Ona tali mai lea o Sualupe: Oute iloa i lana pupula ma lana amio filemū, e fai uso fo’i. O le tama la lea o Toilolo. 

Sa fai ane fo’i le tama’ita’i o Ga’uimamaia: Va’ai outou isi a’u tama, ai lava se mau avā. Ona fesili fo’i lea o tama’ita’i, e te iloa i seā? ‘Ae tali Ga’uimamaia: E iloa i ona foliga, lona lālelei ma lona tino ‘e manaia. O le tama la lea o Vaovasamanaia. 

“Na taunu’u uma lava sā’afiafiaga a tama’ita’i nei iā latou tama na fa’atotolo i le Papaigalagala.

O LE VA'A O TOILOLO PE ALO I LUMA PE ALO I TUA

Na fa'afolau Toilolo i Tutuila 'ona 'o mea lava sa tutupu 'i le 'Āiga Sā Le Muli'aga 'ātoa ma le lē malie o Tupuivao iā Toilolo. Na o'o atu le va'a o Toilolo 'i Satupa'itea, 'ona alu ane lea 'o Valomua, le ali'i 'o le nu'u fa'atagā pupulu le malaga ma fa'atoga ane 'e 'aua le fa'afolauina Toilolo. O le mafua'aga lea 'o lenei alaga'upu e fa'apea: "O le pupulu a Valomua".

Na fa'aletonu le manatu o Toilolo pe alu pea i Tutuila po 'o le 'ā toe nofo, ona maua fo'i lea 'o le isi 'upu: "Ua fa'aletonu le va'a o Toilolo pe alo i luma pe alo i tua." Na lē mafai ona toe nofo Toilolo i le vavao pepelo a Valomua, ona fai ai lea 'o le solo ‘a Toilolo e fa'apea:

Ē, se 'i agi ia le matagi a Moso

E fafagu iā Lepolo

Tali To'elau se malaga e 'olo

Tulei le fua 'ua lava le oso

 

E a'e i le ti 'ae ifo i le nonu

O le uso i ali'i, uso i fale'upolu

O le lau 'o le fiso, lau o le tolo

E ala e tasi le mauga i Olo

Le si'uamouli 'ua ala

Ua laolao ai le vasa.

O TUA O VAIGAFA IINEI

O aso tonu ia sa nonofo ai Tupuivaosauā ma 'Iliganoa le afafine o Taulapapa i Solosolo i le mea 'e ta'u o Vaigafa i gā'uta o Falevao, 'a 'o le isi aso na alu atu ai Māta'utia mai Aleipata ona ō lea ma 'Iliganoa e tafafao i le vao, 'a 'o lo 'o alu Tupuivaosauā ‘e seu. Sa fefe lava Māta'utia iā Tupuivaosauā; 'ae fai atu 'Iliganoa, "Se, 'e lē afaina o tua o Vaigafa i nei."

O le isi aso na fo'i ai Tupuivao ma 'Iliganoa i le nu'u o Vaisē, 'ae mulimuli atu ai Māta'utia ma lana tulafale o Leausa. E o'o atu le 'auali'i i le mea e nonofo ai le ulugali'i 'ua momoe, ona usu loa lea ‘o a la pese e fafagu ai le ulugali'i.  Na ui atu Leausa i lumafale 'o le fale, e feiloa'i ai ma Tupuivao. Ona fesili lea o Tupuivao, 'a 'o fea se lo 'outou ali'i, 'ona tali lea o Leausa e fa'apea: "o lo matou ali'i o lo 'o fa'amoe alo, ma nai ana pa 'e lua, o le Ulutoto e tau i ama, a'o le pa sina e tau i Lalovasa. Ona fai atu lea o Tupuivao, o fea se 'ava 'a 'o fa'amoe i ai? Ona tali fo'i lea 'o Leausa e fa'apea: "o lo 'o fa'amoe i mauga o po", 'ae afio maia i fafo nei, ae tofa pea ia o Iliganoa i falega. Ae ua alu ane Iliganoa ia Mata'utia lea na tolotolo atu i tuafale.

Ona fai lea 'o le 'ava a Tupuivao ma Leausa 'ae taulalo'ese ai le tama'ita'i o Iliganoa i le ali'i o Tupuivao. Na 'uma 'ona fai le tonu 'a Mata'utia ma Leausa e fa'apea:

A tufa le 'ava, 'ia fa'amulimuli le ipu ‘a Leausa ma 'ia 'alaga leotele lana 'ava 'ina 'ia iloa ai e Māta'utia 'o le 'a 'uma le alofi, ma 'o le 'a sau Tupuivao i lo la moega ma lona to'alua. Na matuā iso lava le fia sauā o Tupuivao i faiga 'a le 'au tevolo. 'O le mafua'aga fo'i lea 'o le fa'aupuga a tulafale e fa'apea: "Ua malele le 'ava a Leausa."

 

Ona malama a'e lea o le taeao, ua alu le savali a Tupuivao i lona uso o Toilolo fa'apea, ia o'o lava ona alu ese i le motu ‘ae aua le fa'alavelave i lona finagalo. Ona sau ai lea o Toilolo ua fai atu, ioe, se a’o tau o lou agaleaga, o a’u le asō, ‘a ‘o ‘oe taeao. Ona sau ai lea ‘o le tama'ita'i mai Aleipata ma le ‘āvega lau, ‘o fai lafoga ‘a Mata’u, ua tapisi ifo lava, ua agiagia ifo the āvega lau ‘a si lo'omatua, toe iinā ‘a pa’ū i le matagi, ua tau fa'aili ifo i ai, ‘ae tali a'e si lo'omatua, Isa! talu nei ‘o ai, le ‘o lou tou lima vaivai. O lenei tamāloa ma lenei nu'u o le ‘a oti ifo ai mātua i le fa'apologa fa'apēnei. A 'o ona pō ia, sa la'u ai i pogai isu i le fanua o Tupuivao i Lufilufi, ona tau ai loa lea o le taua ‘a Mata’u ma Tupuivao ina ua te’a ‘ese Toilolo le uso ‘o Tupuivao, sa fefe ai Mata’u. Ona to'ilalo lea o Tupuivao, ona momoli loa lea i le motu. O le upu ‘a Toilolo ua taunu'u, na ia fa'apea atu ai, "o a'u le asō, ‘a ’o ‘oe taeao”. 

O SAFUNE MA TAULAUNIU

O Safune ma Taulauniu

O le Taulauniu, 'o le mea totino a le suafa Tagaloa, peita'i 'ona 'o fesuia'iga e ala i aganu'u a tamāli'i, na ala ai ona o'o le Taulauniu  ‘a Tagaloa iā Funefe'ai ma lona nu'u o Safune, ma 'ua ta'ua ai 'o le Falefagafua o Fune.

Na alu Tagaloa iā Fune folafola 'i ai lona suafa 'e 'ave atu mo ia pe ‘āfai na te talia lana toma'aga. Ona toe folafola atu 'i ai ma ona tafa'i 'e nonofo i lona itū taumatau ma lona itū tauagavale, 'ātoa ma a latou launiu e fa'amalumalu ai.

O tafa'i nei 'e to'avalu:

Sae ma Fatalolo mai Vaiafai i Iva i Fa'asalele'aga

Tugaga ma Tagaloasaataoa mai Safune i le Itu o Tane

Gale ma Tuiāsau mai Vaisala i le Itu o Asau ma Falealupo

Mata'afa ma Taliva'a mai Sili i Palauli

Ona 'o le mana'o tele la 'o Fune i le suafa Tagaloa, na ala ai ona talia le fa'atau a Tagaloa. Na talu mai lava, 'ua ta'u loa nei nu'u e fa, 'o le 'Āiga o Fune po 'o le Falefagafua o Fune po 'o Taulauniu o Safune.

O LE SAUALI'I O MOSO

 Upu Tomua:

E amata mai po o le Vavau e o’o mai i nei ona po, e ioe tagata Sāmoa, o Moso o le Aitu. O mea vaaia, nofoaga na mau ai, o lona tupu’aga, ma uiga fa’asaualii na matautia ai. E tele tusitala ua mae’a tusia fa’amatalaga e uiga iā Moso. Sa maumausolo le alii lenei, sa nofo i Savaii, o Upolu, ma ni isi motu o le vasa e pei o Fiti. 

O Moso lenei na mau fo’i i le nu’u o Uafato, le mea na i ai Lufasiaitu.  E i ai mea e faamaonia ai lea taofi i Uafato. O se isi fo’i taofi, o le Aitu o Moso na tupu mai se ‘amu na maua i se faiva o se ulugalii i Sataua, Savaii. Na mafua le igoa Moso ona o le fua o le laau e ta’ua o le fatumomoso. Afai na tupu a’e i se ‘amu po ‘o se puga o le sami, pe na tupu mai se ‘alu’alutoto na nanā i le eleele, o lona uiga o Moso, o le aitu po ‘o le sauali’i lava. 

 

O ni isi mea vaaia i Uafato, e i ai le ‘ausa’alo ma talo ma fa’i, o mea ia sa fai ai le tautua a tagata o le nu’u o Moso. O ia mea uma, ua liua e fai ma ma’a. O le taofi fo’i o Uafato, ‘ātonu e moni se mau o Moso sa ola a’e po ‘o Savaii, e pei ona ta’ua mai i le amataga o lenei faamatalaga. Ae molimau ni isi tusitala ‘e faapea, ‘o Moso ma Sopo o Aitu ia sa feoa’i i laufanua o Sāmoa ma o i la’ua e matuā sauā lava. Sa feliuliua’i o la foliga faasaualii, e liu lo’omatua, o se toeaina, se manulele, o se ta’ifau fo’i. O le pogai lenā sa fa’aeteete tele ai anamua, auā e lē mautinoa ona tino mai e nofouta i ai tagata. Moso, o le aitu lava i ona talaaga. 

O le Tala:

“Se’i asia Mulifanua ma Mulimatagi o Salāfai”

Sa valevalenoa le tele o laufanua o Sāmoa i po o le Vavau i ona motu, ae ina ua ‘aināina ona amata ai lea ona saili nofoaga lelei ‘e ona tagata. 

 

Ua maua nu’u ma ua olaola tu ma aga ua latou soifua ai. Sa mau i Safe’e i Papa Sataua le ulugalii, o Mu le tamāloa a’o Ve’a le fafine. Na alu lo la faiva i le tasi aso, o le Puniavaava le faiva sa la faia. O le faiva lea na maua ai le puga po ‘o le ‘amu, ona tago lea o le fafine ua fafao le ola ae tuu le ola fagota i lona tua ona a’e lea o le faiva. A’o savali le ulugalii i le auala, sa tau fai felelei ane iao ma tutu i le ola lea e fafa ‘e le fafine, ma valovalo ai e peiseaī ‘o iai se mea e mafua ai lea uiga o manulele. 

A’o le mea e ofo ai, o nei manulele ua foliga o ni fagafao ona ua na o le tau fai faapepepepe i luga a’e o le ola fagota lea o lo ‘o tau i le papatua o Ve’a. Ua taunu’u le ulugalii i lo la fale, ona to ‘ese lea o le puga ma le ola ‘ae faapūlou i le tānoa. Ua lē te’a ese le fuifui manulele na ‘o le tausani ma valovalo solo. Sa māsalosalo loto o Mu ma Ve’a i lea uiga. O le ulugalii fo’i pei ua mogea ma maniti o la tino i se vaaiga fou ‘ātoa ma ni faalagona fa’a’ite’ite. Ua punou ifo le fafine ma toe fuli a’e le tānoa po ‘o le ā le pogai ua le te’a ai le ‘apatā solo o manulele. 

E me’ia, te’i ma le misialofa a ua sili ai le lagona o le fiafia. “Talofa e, pei ni matamomoso si mea”, o le upu lea a le fafine o lo ‘o logo mai iai le faalogo a le tamāloa. O le ulugalii lenei ‘e leai se fanau, le ala lea ua fiafia ai auā ua maua le la tama, ‘ae tasi le mea ua tete’i ma ofo ai. E aulelei ma foliga ‘ata’ata le pepe pei a ‘o foliga o le fua o le laau o le Matamomoso, e lāpotopoto ma le nini’i nai ona fua mananaia. 

Pe se aitu ea, pe se tagata lenei pepe, o mafaufauga ia o Mu ma Ve’a. Ua tupu a’e pea le tama ma ua faaigoa o Moso e le ulugalii lenei. Ua iloa fo’i le tino malosi o le tama ‘ātoa ma lona aulelei. 

O le manatu fo’i o ni isi o Avata i Falealupo, sa ola a’e ai lava Moso i Fagalele, o le nu’u lea faapea na tuāoi ma Safe’e, ae talu ai ua mata’utia ma sauā Moso, na mafua ai loa ona tu’ua Fagalele e tagata ‘ae sosola ese i po o le vavau. Ua amata ona logologo Moso. Sa feliuliua’i ona foliga ma ua mata’utia lava. 

O Moso na mau fo’i i Fiti, o le ala lenā ‘āfai ua lē vaaia foliga o le aitu i Fagalele o lona uiga ua alu i Fiti ma nofo ai i ni isi aso. O le Tuiāana lava, na ia molimau faapea o se vaaiga ‘ese le savali o Moso i luga o le sami ma mou atu ai lava i tafatafa’ilagi. Fai mai tala a ia afio’aga, o le alu lea a Moso na tau lava i Fiti ma nofo ai. 

 

“Na toe fo’i mai le alii i Sāmoa”

Sa tu le isi vae i Fiti ae la’a mai tu i Fagalele, le pogai lenā o le mea o lo ‘o vaaia e o’o mai i nei ona po – O le tulagavae o Moso, e latalata i Falealupo. O Moso, o Sopo lava lea e tusa ma manatu o ni isi tagata Sāmoa. 

E moni, e le’i nofomau Moso i se mea e tasi. E faapea ‘a ‘o iai le aitu i Fiti, sa faaigoa o ia o +. Sa sauā fo’i i Fiti, le ala lea na lē mau ai i se mea e tasi. Sa faaigoa fo’i o Nifoloa e ni si talu lava le sauā. O ni si uputu’u a tagata anamua pei ona ta’ua e Safee ma Sataua, o se aitu aulelei Moso. O se sogaimiti lalelei ma le maualuga, ai fo’i o le ala lea na taumulimuli ai ni si aitu tama’ita’i pei o Saumaeafe, o Pele le aitu mai Hawaii ma isi aitu fafine sauā o Sāmoa. 

 

E maumaututū le taofi o le afio’aga o Uafato i Upolu, ‘o lo latou nu’u na nofomau ai Moso. Sa osi le nuu o Moso i Uafato, le ‘au tautua, ma mea e faatino ai le gāsesega. O le tanoa ‘ava le nofoa sa tietie ai le alii, o le lamaga i le po, ae sa le sauā o ia i tagata ona ua avea ma ona nu’u. So ‘o se mea o Sāmoa e i ai se tagata Uafato, tusa pe na ia solia se tapu a sea nu’u, e lē āfaina lava auā o lo ‘o puipui ma leoleo e Moso lo latou alii ‘e lē vaaia. 

Sa gaganaina foi anamua Moso o le aitu ulavale ma le amio pa’a’ā, o le pogai lea ‘ā ulavale ai se tama po ‘o se atalii pe faalogogatā, ona lafo lea o upu ia e mātua:

“A’o le tama a Moso ia gogolo atu i le Fafā; 

A’o le tama a Sopo iinā goto ifo ia i le Lualoto”

O ni isi aitu o po o le vavau na tupuga mai i ni usuga po ‘o gafa, pei o Lufasiaitu na tupu mai i le usuga a le aitu o Toutou i le isi aitu o Sisiolefafā e pei ona mau i ai isi o Sāmoa. O Nafanua na tupuga mai iā Tilafaigā ma Saveasiuleo, e o’o lava fo’i iā Tagaloaalagi. Ua tali foliga tutusa le ola mai o Moso ma Saumaniafaese po ‘o Tūtūmatilotilo, na fofoa mai le puga (amu) o le sami. 

 

“O Moso, o le aitu na sasamu tagata”

Na fano le tele o le nu’u o Safee i le sauā o le alii pe ‘a manu’alia lona loto. Fai mai se isi tala, o le pōula tele na fai i se tasi pō i Safee, na i ai Moso ae na faai’u ina foloina uma tagata ‘e le aitu lenei ina ‘ua ita. O se malaga fo’i na fai ni uiga lē lelei ma ‘ana’ana i Fagalele, na leai se isi na sao i le ma’ema’eā o Moso. 

Manatu Fa’aopoopo:

1. O le aitu o Moso e manatu le toatele o tagata o Sāmoa e tusa ma Tala o le Vavau, faapea fo’i alii tusitala na sailiili i tala fa’a-anamua i motu o le Pasefika, o le aitu, na ola a’e i Sataua. O Papa o se pitonuu o Sataua, tasi lea taofi ona e tuāoi ma Safee soso’o atu ai ma Fagalele. O Stuebel ma Kramer, o lo la taofi lea, ae ‘o se tasi vaega o le manatu o Stuebel, o Moso na ola a’e i Neiafu, pe o Falelima fo’i. O le mea lea e ta’u ai o ia o Nifoloa auā o le Aitu o le Alataua. E talitonu Von Bulow, o Moso e le iloa ni ona mātua ae faapea na fofoa mai i le fua o se lupe. Moso sa nofo fo’i i Fiti ma toe fo’i mai nofo i Fagalele i Sāmoa. 
2. E foliga tutusa le mau a le Tapasa o Folauga i Aso Afā (Gatoloai Peseta Sio) 75-77, ma le tele o isi tusitala, o Moso na ola a’e i le puga o le sami, ae na tupu mai le alualutoto, liu ai i le pepe, ‘a ‘o Mu ma Ve’a le ulugalii na fai le la faiva maua a’e ai le puga. O Moso na avea ma atalii fai o le Tuiā’ana ao iai i Sataua. 
3. Tala o le Vavau – Stuebel 103-104 ua faamaonia ai le sauā o Moso. Na ia fasiotia uma tagata sa fāgogota o Saleimoa sa fai lo latou faiva. O le tasi foi taofi, Tala o le Vavau – C.Stuebel o le isi igoa o Moso o Sopo lava lea. Peiseai lava ua ‘autasi le ‘au sailiili i mea o le Vavau ‘ātoa ma talatu’u aemaise i Sāmoa, o Sataua, Papa ma Safee e o’o i Fagalele, ‘e le gata na tupu mai ai Moso ae sa nofo ai i aso anamua o le ta’asaualii. 

 

4. O lona taofi o Sataua na tupu mai ai Moso, sa le tumau i mea e tasi. Neiafu fo’i e talitonu o matagi agi malolosi i le gataifale, o le faailoga lea o le i ai o Moso i o latou laufanua. 
5. Se tasi taofi, o mātua o Moso ia Tutu ma Faaifoga, lea na tupu mai ai Fetiitioleola lea fo’i na toe fanau mai ai Tiitiiatalaga, le tama a le tetea lona tuafafine. (Even Hovdhaugen 62-73), ua lasi lava molimau a Tusitala, e faapenā fo’i ona lē tasi se taofi o tagata Sāmoa i tala o le Vavau. 
6. O le mea ua igoa o Fagalele, o le va o Falealupo ma Papa. E matuā talitonu ia nu’u, o lo ‘o mau ai pea Moso e o’o mai i aso nei. E leai se tasi ‘e ulaula pe so’ona pisaō i lea ‘ele’ele ona o lea talitonuga, o lo ‘o nofo ai le aitu o Moso. O le nu’u fo’i o Uafato, o lo ‘o taofi latou, o lo ‘o nofomau ai Moso i o latou ‘ele’ele, mai anamua e o’o mai i nei ona pō. 
7. Se tasi taofi o ni isi o le nu’u o Safee po 'o Papa i aso nei, o Mu ma Ve’a o tautua i la’ua a Tutu ma Faaifoga. O le ulugalii lenei faapea sa la tausia faalilolilo le tetea i totonu o le Ana i luga o le pupū e lata i le sami. 

O le ‘a faigofie ona fetu’unai le silafia ‘o ē ua iai le taleni e tusa ma tala mai anamua a Sāmoa, ona faaleleia atili ai la lea o tala tuutuutaliga ‘a le atunuu. 

Uiga o Upu: [ua faauigaina faatatau i le faaaogaina i le tala]

‘ainaina – mau ai, nofoia, nonofo i le laueleele 

Agaaga – ulavale, fa’afiailoa, tofotofo

Api – gafa ai, fa’amautu, nofo pe mau, le tumau

 

Osi – tautua, galulue faatasi, faatino o le tautua 

Faaeleelega – faatoaga, velevelega, meatotō 

Tau le ola – fafa, amo, fa’afafa, fa’apipi’i, ‘ave 

Tausani – pepese manu, pesega, valovaloia, sagisagi

Tafatafailagi – mamao, nimonimo, va’aiga mamao 

Talaaga – molimau, faamatalaga autu, tala o le pogai 

Tapu – sa, fa’asa, faamutaina, puipuia

Valevalenoa – gaogao, le ‘aināina, le nofoia, laolao 

Valovalo ai – tagi, tausani ai, pesepese, tagitagi 

Muagagana:

1. “Le tama ‘a Moso iinā gogolo ifo ia i le Fafā”
2. a) O se upu ‘toe foliga ua ita nauā 
3. e) Upu e faafoliga o se fetu’u ia malaia, e masani ai mātua o Sāmoa ona lafo pe ‘ā ‘ote i fanau 

2 “Se’i asia Mulifanua ma Mulimatagi o Salafai”

 

1. a) Upu mo’omo’o i se faamoemoe o i luma 
2. e) Upu e fefa’aalia’i ai finagalo 

Faamatalaina:

Aliimalemanu Fale o Neiafu.

Alii ma Failauga o Falealupo ma Papa.

Tuimalātū Iose o Uafato. 

TA TE TOE FEILOA'I I I'U O GAFA

 Usu Taufailematagi iā Alao ‘ona fanau muamua lea ‘o le tama o Saveasi'uleo, ‘ona  toe fa'ae'e lea ‘o le gafa o le tama o Ulufanuasese'e. 

O LE USUGA A ULUFANUASESE’E

Usuga muamua a Ulufanusese'e iā Sinatafua, le tama'ita'i Tafua, fa'ae'e le gafa ‘o le tama o Sivalavala. 

Usuga e lua a Ulufanuasese'e iā Sinalalofutu, le tama'ita'i Falelatai fa'ae'e le gafa o le masaga teine, pi'ilua, o Taemā ma Tilafaigā.

 Ua o'o i le tasi aso ua ō le ‘āiga e galulue ‘ae momoe i le fale le masaga pi'ilua. Ua alu ifo le tasi tagata o le ‘āiga ma le fafie ona fa’apalasi lea i tuāfale, ona tete’i ai lea o teine ma ua matala ‘ese’ese ai o la tino.

 

Ona feosofi ai lea i le sami ua fe’ausi ai agai i Sasa'e. O le taimi lea e le'i i ai lava ni igoa o nei teine. Ua alu le ‘ausaga ‘a teine ona la maua ai lea o se afīfī laititi, ua tatala le afīfī ona iloa ai lea, ‘o tae o le tama meamea, ae mamā lava. Ona fa'apea ai lea o le tasi teine, ua maua nei si o ta igoa o Taemā. Ua alu pea le ‘ausaga ona tau atu lea o tafetafea mai le tila, ona taumafai lea o teine ‘e pipi'i i le tasi itū o le tila, ae mafiti a'e i luga le isi itū. Ona fa'apea ai lea o le tasi teine, ua maua fo'i la si o ta igoa, o Tilafaigā, auā sa faigatā le tila ina ua taumafai teine ‘e pipi’i mau ai.

Ua taunu'u le malaga i le motu o Tutuila, ma la tau ane ai ‘i le ali'i o Moamoaniua, e na 'o le fale ma fala o fofola ai, ‘ae leai ni tagata o i ai. Ua la nonofo ai i le fale, ua o'o i le po, ona mū ai lea o le la afi. A ua o'o ina la momoe ona fa'alogo atu lea ua sau le ali'i. Ona nofo ai lea o Taemā i le ali'i o Moamoaniua. O le masani a le ali'i lenei, ‘e usu pō lava i le vave ao, ae fa'ato’ā sau foi ina ua pō.

Ua o'o ina tō Taemā, ona fai atu ai lea o Tilafaigā, o le ā ea le mea e usupō ai lau tane ae lē se'i nofo mai e fai se mea’ai ma lana avā? 

Taemā: “fai mai le ali'i e fafagu pō ia, e alu i le latou fono.

Tilafaigā: “Aua nei toe fafaguina, ae tu'u pea ‘e moe se'i maualuga le lā, e i ai lo'u māsalosalo o le ali'i lenei o lo ‘o vivini nei i le vave ao i luga o le fale”.

Ua fa'apea lava ona fai, ua o'o lava ina ao lelei, ona ō lea o teine i fafo ua tae le otaota ‘ae moe pea le ali'i. Ua maualuga lava le lā, ona fa'ato’ā fafagu ai lea o le ali'i, ua va'ai atu le ali'i, ina ua te'i a’e, ua maualuga le lā, ona tago atu lea ua motusi lo la tainamu, ma taumafai e ufiufi ai lona taualuga i lona ulu, auā o le ali'i lenei e i ai le taualuga pei se moa. O le ala lea e sola ai i le aso ‘ātoa se'i o’o ina pō. E lē lilo le taualuga, ona oso ai lea o le ali'i i le vao, ‘ae feosofi tama'ita'i i le sami, ma ua fanau ai Taemā i le matāfaga ona tu'u ai lea o lana tama ‘i le matafaga ‘ae fe’ausi. Fai mai le isi tala na toe fo'i mai Taemā i uta ona o le alofa i lana tama, sa tūtū atu lava i le matāfaga, ae fai mai le isi tala, na la fe’ausi pea lava ma Tilafaigā.

Ua taunu'u i Pulotu, ona nofo ai lea o Tilafaigā iā Saveasi'uleo, le uso o lona tamā. Ua taunu'u i'inei le mavaega, “Ua fetaui i i'u o gafa”. Ua o'o ina tō Tilafaigā, sa alu Saveasi'uleo e tafao i le tasi aso ona fo'i mai lea, ua va'ai atu ua pae'e Tilafaigā, ona fesili atu lea o le ali'i, po 'o fea le mea sa puta ai lou manava, a'o Tilafaigā na fanau ‘a o tafao i le vao le ali'i. E na ‘o le alualutoto, ‘ona ‘ave lea ua nanā i lalo o le ma'a o le fanua, ona valaau atu lea o le ali'i i le mea na tu'u ai le alualutoto, ona sau ai lea o le teine, ma ua fa'aigoa ai iā Nafanua, ‘o lona uiga sa nanā i le fanua.

O ona pō ia o to'ilalo ai Ā’ea i Sisifo iā Ā’ea i Sasa’e i le motu i Salāfai. I le tasi aso na a'e ai le tulafale o Tai'i i le niu e ū i luga vae ae ū i lalo le ulu, e tusa ma fa'asalaga sa faia iā i latou ona o le toilalo iā Ā’ea i Sasa’e. Sa mapuea si tulafale i le mafatia i lea faiga ‘a 'o a'e ‘o ia i le niu, ma sa lagona mai i Pulotu e Tilafaigā lana mapuea. Ona misi alofa mai ai lea o le tama'ita'i, ona o le alofa mai i le to'ilalo o lona nu'u. O le mea lea na fa'atonuina ai e Saveasi'uleo, ina ia tu'u i lalo le la'au o le Toa, sa tū i lo latou lumāfale, ma ua tofi ai la'au fai taua e lua, o le Fa'auliulito, o lona uiga e lē toe lelei, ma le Fesilafai, o lona uiga ‘e toe lelei, i le ma le Foe, o lona uiga aua le televave i le ita.

Ona fai atu lea o Saveasi'uleo iā Tilafaigā e filifili ‘o ia po 'o fea se la'au ‘e ‘ave i Sāmoa ‘e laga ai le toilalo o lona nu'u, ona filifilia lea o le Fa'auliulito, ma ua saunia loa le teine o Nafanua ‘e sau i Sāmoa e laga le to'ilalo o le nu'u o lona tinā. Sa popole Tilafaigā i lea mea, ae sa fai atu Saveasi'uleo, ‘e lē āfaina. O lenā ua ‘ātoa le ‘au, auā ua uma ona tonu iā Saveasi'uleo ma le ‘au ao, po 'o aitu, o le ‘ā ōmai uma lava latou i Sāmoa e tau le taua.

Ua usu nei Saveasi'uleo iā Tilafaigā, le afafine o lona uso o Ulufanuasese'e, fa'ae'e le gafa o le tama'ita'i o Nafanua. O Nafanua lenei sa tā’ua ‘o le aitu tau o Sāmoa anamua. Ona malaga mai lea ‘o le teine o Nafanua i Sāmoa ma ua taunu'u i Falealupo i le fale o le ulugali'i o Matuna ma Matuna, e peiseai na muamua mai se fa'atonuga i le ulugali'i auā na fa'asāina mea uma o lo latou ‘āiga ma le fanua e fa'atali ai le tama'ita'i.

 E taunu'u mai Nafanua, e na'o tamaiti o lo 'o i le fale, fa'apea mai lea o Nafanua i tamaiti, O fea o i ai ō lua mātua? Fai mai taimaiti, o lo 'o ō ‘e galulue i le fa'ato’aga. Ona fa'apea lea o Nafanua i tamaiti, ‘ia ō e fa’i mai se tolo lale ma a’u”. Fai mai tamaiti, ma te fefefe, ‘e leaga o le tolo e sā. Fai mai Nafanua, ō pea e fa'i mai se tolo ina ne'i ou fasia ‘oulua. Ona ō lava lea o nai tamaiti ua aumai le tolo i le tama'ita'i. Sa ta’oto’oto le tama'ita i i le talāluma o le fale ma ua i’u ai lava ina moe, ae taunu'u mai loa nai o la mātua. Ona fai atu lea o tamaiti, “Ua ali'itia lo tatou fanua, ae tu'utu'u lēmū i lalo a ‘oulua ‘avega ‘o lo 'o tōfā le tama'ita'i.

Ina ‘ua uma ona latou feiloa'i, ona fai atu lea o Nafanua i le ulugali'i, ‘e ō e tala’i i le nu'u ma fai atu i ai, o lo 'o fai mai le tama'ita'i, ‘o a taeao, o le ‘ā tau ai le taua e laga ai le to'ilalo. Sa matata’u pea le nu'u i le mālō. Ona fai atu lea o Nafanua i le ulugali'i e fa'apea: ‘O taeao lava e tau ai le taua, ‘a 'o tofiga nei o le taua, o le ‘a ‘oulua tau i le itūala i gāuta, a'e ou tau i le itūala i gātai, e sā lava ona tatou fesopoa'i, ‘ā ‘oulua sopo mai i le itūala i gātai, ona oti ai lea ‘o ‘oulua, a'e ‘ā ‘ou sopo atu fo'i i le itūala i gāuta ona ‘ou oti ai lea.

Ona sauni loa lea o le taua. Fai mai le isi tala a Sāmoa, na muamua lava ona fa'ata'ita'i le la'au a le tama'ita'i, i le fanau tama ia e to'alua a si ulugali'i, ua fasioti muamua ai i la’ua. O le mafua'aga lenā o le upu, “Ua ola i fale le la'au a Nafanua”. Ua o'o i le taeao ona fa'asaga loa lea ua amata le taua. Ua fasia lava ma ua tulia i Sasa'e ‘au a le mālō, ua sola lava aga’i i Sasa'e ‘au ‘a le Ā’ea i Sasa’e a'e ua tuliloa atu pea ‘e Nafanua ma lana ‘autau. Ua o'o i le ā’ega o lo 'o i tala mai o Falelima o lo 'o iai le vai, ua fia feinu le ulugali'i ona faō ai lea i le vai ua feinu, ona galo ai lea iā la'ua le mavaega a le tama'ita'i ina ua fai tofiga o le taua, ua igoa ai lea vai o le Vaigalo.

Na oso mai se tagata mai le itūala i gāuta, ona tuli tatao mai lea ‘e le ulugali'i, ua sopo le tagata i le itūala i tai, ae ‘ua tuliloa atu pea ‘e le ulugali'i, auā ‘ua galo iā i la'ua le mavaega o le taua. Na taia ‘e Nafanua le tagata i lana la’au ma ua fano ai fa'atasi ma le ulugali'i o Matuna ma Matuna, ona ‘ua soli mavaega ma ua sopo i tai. Fai mai le isi tala o le mafuaaga lenā o le upu “Ua ola i fale le la'au a Nafanua,” ua tau pea le taua aga’i i Sasa'e, sei o'o lava i Faia'ai, ua fasia tele ‘au a le Ā’ea i Sasa’e. ‘A 'o le tama'ita'i lenei o Nafanua sa fai lana tiputa e ufiufi ai ona susu. O le ala lea o le sola fa'asulusulu o tagata ona ‘e fa'apea lava latou ‘ai ‘o se tane le toa lenei, ‘e fasia lo latou itū’au.

Ae ina ua o'o i Faia'ai, ona lelea a'e ai lea i luga le tiputa o le tama'ita'i ma ua aliali mai ai ona susu, ona va'ai atu lea i ai o tagata, ma ua latou fa'apea ane, Isa, ‘o le malaia le mea, fā ita nei lava ‘o se tane, ‘a 'o le la ‘o le teine na fasia tatou. Fai mai sa māasiasi ai le tama'ita'i ina ‘ua iloa mai ‘e tagata ona susu, ma ua igoa ai le malae lea i Faia'ai o Malaeolema. Ia pe ona ua mamā foi tagata o Ā’ea i Sasa'e ina ua iloa ane o lo 'o fasia latou e se tama’ita’i. Ua o'o fo'i le tuli o le taua i le pā lea ‘e i Foaluga, ona liliu loa lea o le tama'ita'i ma ‘ua fo'i ina ‘ua manatua le mavaega a lona tamā o Saveasi'uleo, ‘e fa'apea, “A pa’ia ‘e le taua le pā i Foaluga, ‘ia sua loa tuli, auā le ali'i o aiga.”

Ua fo'i nei Nafanua ma le manumālō ma ua nofo i le fanua o Filimapuletu'u, ua uluitino iā Auva'a ma ua tū nei le mālō i le Ā’ea i Sisifo. Ua amata mai ai iinā ona pō ‘ona gasolo atu o sā’iliga mālō iā Nafanua.

O LE ĀIGA O TUPU, ĀIGA O PĀPĀ, ĀIGA NA TAFA’IFĀ, ĀIGA TAULAGI O SĀMOA

O le usuga ‘a Tuiā’ana Tama’alelagi iā Vaetoeifaga le alo o Tui-toga Faisautele ona maua lea o le teine o Salamasina, le ulua’i Tafa’ifā o Sāmoa lea na e’e iai le Tuiatua, Tuia’ana, Gato’aitele, ma le Vaetamasoali’i i le finagalo a Levālasi So’oa’emalelagi mai le susuga pa’ū mai le fofoga a Nafanua i le Falefā o le Tapuaiga e fa’aee Pāpā e fā iā So’oa’emalelagi. 

Ona usu mai lea o Tapumanaia le alo o le Tonumaipe’a Saumaipe’a iā Salamasina, ona maua lea o le teine o Fofoaivao’ese ma le tama o Tapumanaia (ii), lea na ‘ave i Falealili e Elipo ma Tauānu’u e fai ma o la ali’i, ona fa’ae’e lea iai o lo la ao o le Sātele. O Sātele Tapumanaia (ii), na soso’o iā Fofoaivao’ese ma lona tinā o Salamasina i le tupu. Ona usu ane lea o le ali’i o Tauatamainiula’aita iā Fofoaivao’ese ona fa’ae’e lea o le gafa:- O teine e to’alua o Taufau ma Sinaletulutulu ma lo la tuagane o Asomualēmalama.

Ona soso’o foi lea o Taufau ma lona tinā o Fofoaivao’ese i le tupu. Ona usu lea iai o Tauili’ili Papa iā Taufau fa’ae’e le gafa:- O le ali’i o Tupuivao.

O le tala i le ali’i lenei o Tupuivao e fiafia tele i le faiva o le seu lupe. Ua o’o ina vaivai le gasegase o lona tinā le tupu o Taufau, ona alu lea o le sāvali iā Tupuivao e sau ua vaivai le gasegase o lona tinā ‘o Taufau, ‘ae lē sau lava, ma lana ‘upu ‘e fa’apea “E lē mafai ona ‘ou alu atu se’i o’u talia lupe o maunu”. Ona to’atama’i ai lea o lona tinā, ‘o Taufau. Ua fai atu iā Tumua ma ‘Āiga, “Ua agaleaga la’u tama iā te a’u, ae ia ‘outou fa’alogo mai i la’u ‘upu. 0 le ‘ā tafea la’u uto, ‘ae o le ‘ā au le utu a lo’u uso ‘o Sina.”

O le mafua’aga lenā o le alagā’upu “Ua tafea le Uto a Taufau.”

 

 

O le tinā 'o Fonoti le tamaita’i o Manalelei na malaga i Tanumāleu i LOTOFAGA i lona ‘āiga iā Tupuola e totoma ai, i se Ie-toga e alu ai le malaga a Tuiā’ana Faumuinā i Tutuila ‘e ‘a’ami lona uso o Tupuivao o fa’a’aunu’ua ai. Ona alu lea o Manalelei ma ave le Mutia ma le Ma’a, o Pāpā o le Tuiā’ana ua leai se isi lava mea o totoe i le Tuiā’ana. 

‘A ‘o fai le alofi o Tupuola, Seigafolava ma le tamaita’i o Manalelei, ona fa’amatala atu lea ‘e Manalelei lona ‘aveina atu o Pāpā ‘o totoe i le Tuiā’ana, ‘ae ‘o lo ’o fa’afofoga iai Tupuola, ona fa’apea atu lea o Tupuola iā Manalelei, ua malie tele lau tala ma si ou leo mālū. O lou suafa lenā e manatua ai le alofi i Tanumāleu. O “Talaleomalie” O le mafua’aga lea o le suia o le igoa o le tamaita’i o Manalelei iā Talaleomalie.

O LE FAIĀ A TUPUOLA MA MANALELEI

Na usu Tuiāvi’i iā Letele-o-Talaia le alo o Mata’afa i Ululoloa Faleata fa’ae’e le gafa:- O Taua’aletoa, ma le teine o Unusialetoa. 

Usuia Unusialetoa ‘e Malietoa Sā o Mulifanua fa’ae’e le gafa:

O Togia, Ifopō, ma le teine o Aloalonei. 

Usuia Aloalonei ‘e Vaovasa o Gātaivai Savai’i fa’ae’e le gafa:

O Manalelei. 

Taua’aletoa na usu iā Falenaoti Lelasiu’uila (Funefeai) le alo o Tauili’ili o Amaile Aleipata fa’ae’e le gafa:

O Tupuola, Tago, ma Pafuti le teine.

MAFUA’AGA O LE SUAFA “FONOTI”

Ua sauni le tamaitai o Talaleomalie Manalelei ‘o le ‘a toe fo’i i Leulumoega, ona fai loa fo’i lea ‘o lo la ‘ava taumavae ma Tupuola, ‘ua ‘uma lo la ava ma ‘ua fono nei i le ti. Sa māsani Sāmoa anamua ona fai umu ti, ‘e ‘eli le lua ona la’u mai lea o le ti-vao ua lafo iai pei lava ‘o se fa’avevela lona fa’atinoina. 

O le tasi fo’i lea aganu’u ‘a Sāmoa anamua o lo ’o o’o mai lava i nei ona po, ‘a alu le usu ‘e ave ai fo’i ma le fono o le ‘ava pe’ā ‘uma. Ona fai lea ‘o ā la ‘upu taumāvae a Tupuola ma Talaleomalie Manalelei. Ua fa’apea atu Tupuola i le tama’ita’i, Sau ia ‘o le ‘ā ‘e fo’i i lou ali’i ma ie nei ‘e lua. 

O le tasi ‘ie ‘e malaga ai Tuiā’ana Faumuinā ‘e ‘a’ami lona uso taufeagai.

‘ĀFAI ‘AE ‘Ā ALO 'OE LE TAMA’ITA’I ONA FA’AIGOA LEA 'O LOU ALO IĀ FONO-TI, ‘E FA’AMANATU AI LO TA ‘AVA NA FONO NEI I LE TI.

O le tasi ‘ie o le nofo ‘a lou alo i le Tuiā’ana. Ua taunu’u Talaleomalie Manalelei i Leulumoega i lona ali’i, ua fola atu ‘ie o lana toma’aga ma fa’amatala a la ‘upu taumāvae ma Tupuola. Ua soisoi nei Tuiā’ana Faumuinā le Tupufia ma lona leo māofa ‘e fa’apea, Ā! o Pepeve’a lava ‘ie nei. 

Ua malaga Tuiā’ana Faumuinā ma le Tupufia i Tutuila ma le tasi ‘ie, ae ua tu’u le isi ‘ie ‘e pei ona māvae ai ma Tupuola.

Sa nonofo le fanau lenei a Tuiā’ana Faumuinā, ‘ae peita’i! Na iloa ‘e Fonoti ‘ua fōua e Va’afusu’aga Tole’afoa le nofoa’iga a lo latou tamā. Ona tupu ai loa lea o le taua, o le taua lenei ‘o le TAUA O LE TUPUFIA. 

Ua mae’a le taua ua fa’atoilaloina Va’afusu’aga Tole’afoa ‘e Fonoti, ‘ona ‘avea loa lea ‘o Fonoti ma le isi Tafa’ifā o Sāmoa. Sa nofo pea Va’afusu’aga Tole’afoa ma mafaufau, ‘e tatau lava ona laga lona to’ilalo. Sa ia taupulepule loa o le ‘a si’i le taua iā Fonoti. 

Na o’o lea ‘i le aso na ‘atofaina e si’i ai le taua, ‘ae peita’i! E le’i fa’ataunu’uina. Ua toe o’o fo’i i le taimi ua tatau ai ona si’i le taua, ae te’i fo’i ua toe tu’u. E iai ona mafua ai le ‘upu: TAULAGI 

O TAULAGI O ‘ĀIGA, PO ’O ‘ĀIGA TAULAGI. E mafua mai le Taulagi i le taua ‘e na ‘o le taulagi ‘ae lē o’o. E mafua ai fo’i ma le Ie-toga a le ‘Āiga Taulagi o le SI-I-MA-TU’U. Ona māvaeina lea e Tuiā’ana Faumuinā le Tupufia le ‘ietoga o le Pepeve’a iā Fonoti, ‘ae lē malie ai Va’afusua’ga Tole’afoa i le mavaega ‘a le latou tamā o Faumuinā, fai mai ‘e tatau ona ‘ave le ‘ietoga i lo la tuafafine o Sāmala’ulu, peitai! E lē mafai Fonoti.

O le mafua’aga fo’i lea o le taua sa fai ‘a Fonoti ma Va’afusua’ga Tole’afoa ma lo la tuafafine o Sāmala’ulu. E tā’ua fo’i o le taua o le Paegauo po ‘o le taua o Pāpā e Fā! Ua ‘au fa’atasi Va’afusua’ga ma Sāmala’ulu ‘ae to’atasi Fonoti. Ua tau le taua ona sulufa’i lea o Sāmala’ulu i le maota o le ali’i o Tofaeono, ‘ae tuliloa atu ‘e Fonoti. 

E ulufale atu Fonoti i le maota o Tofaeono ‘o ‘apo’apo mai le tao ‘a Tofaeono, e fa’atalitali mai ni isi ‘e tuliloa atu iā Sāmala’ulu. E va’ai mai Tofaeono ‘o Fonoti, ona fa’apea lea ‘o Tofaeono. “Fa’apea lava ita po ’o ai, ‘ae ‘o oulua lava ‘e tasi lo lua tamā. 0 lea Fonoti ‘o le ‘ā ‘e “Aufata i tao, ‘ae Aufata i toga ‘oe Sāmala’ulu” 

UA TAFA’IFĀ NEI FONOTI, ‘ae ua fa’atafea nei Va’afusu’aga Tole’afoa i le motu o Tutuila po ‘o le motu o Salaia i le Atu Sasa’e o Sāmoa.

Ona usu lea ‘o Fonoti iā Fuatino le alo o To’alepaiali'i o Satapuala fa’ae’e le gafa:

O le ali’i o Muagututi’a

O le tama lea o Muagututi'a 'e iai le tala e fa'apea na feiloa'i ma Aputiputiatolo'ula le tama a Melegalenu'u ma maua ai le 'upu e fa'apea: "E ta'a'alo lava tama 'a 'o le uso".

(Muāgututi’a, ‘o le ‘ā ‘e alu ma lou Muāgututi’a, ma lou Fuatino, ma lou Faumuinā ma lou Melegalenu’u. E te nofo i Mulifusi. E te tua iā Sā-Tuala, ae tausi oe ‘e Leulumoega)

Ona toe usu lea ‘o Fonoti iā Ta’ele’asa’asa le alo o Tautaiolefue o Lealatele i Savai’i fa’ae’e le gafa:

O le teine o Falenaoti. 

(O le tama'ita'i lenei o Ta'ele'asa'asa sa toe usu mai ai Va'afusu'aga Tole'afoa le uso 'o Fonoti le Tafa'ifā o Sāmoa)

O nei lava gafa e tau uma i le Tuiā’ana.

O lo ‘o iai le muagagana e fa’apea: “O le gafa o Tuiā’ana ua o’o/so’o”

NA MALAGA TAIMALIEUTU 'E 'AVE LE SĀVALI A MUĀGUTUTI'A I SAVAI'I 'I LE 'ĀIGA SĀ TUALA

Na malaga le ali’i o Taimalieutu ‘e ‘ave le sāvali a Muāgututi’a i Savaii i le ‘Āiga Sā-Tuala e logo i le fanau a Tautaiolefue le nofo a Fuiava’iliili i le Tupua, na taunu’u i Talalupe i le maota o Vui ma fofoga iai iā Tuala ma Sala ma le ta’auso le finagalo o Muāgututi’a, peita’i na tē’ena ‘e le ‘Āiga Sā-Tuala le finagalo o Muāgututi’a, ma le fa’aupuga ‘e fa’apea; ‘IA IFO TONU LE FUINIU I LE LAPALAPA’. Na fo’i Taimalieutu ma fofoga iā Muāgututi’a, peita’i na fa’ate’ia Tuala ma ona uso ina ua afio atu Muāgututi’a i Savaii.

Ua o’o ina ua mālilie Sā-Tuala i Savaii i le finagalo o Muāgututi’a ‘o le ali’i o Fuiava’iliili o le ‘ā fa’amamalu lona Tupua.

Na potopoto uma Tumua ma ua avatu le fa’alētonu ua o’o iā Sā-Tuala talu ai le tama o Fuiava’iliili, ma ‘o le mafua’aga lea na ‘SAESAE LAUFA’I AI TUMUA ‘, ‘o lona uiga ua talatala le ‘afa ‘a le tama ua su’e pe iai ni ona ‘āiga, ma na mae’a lenā, ‘ona fa’amalieina loa lea o itū uma o Sā-Tuala.

Na o’o ina ua e’e iā Fuiava’iliili i le ULUA’I SUAFA O LE ‘TAMA-A-AIGA’, ona masi’i mai lea o Tuala ma Sala ma le ‘ie o le Natunatu ma le Nafinafi e fai ai toga, lea na māsaesae ai le lagi ua pulafia ai ‘e Tumua ao ‘o le lagi, ina ua tatala le ‘ie sa ‘au’afa ‘e Tuala.

Na mae’a le nofo a le ULUA’I ‘TUPUA’ ‘a Fuiava’iliili ma avea o le ‘TAMA-A-AIGA’, ona māvae lea o Muāgututi’a ‘e fa’apea;

“Tupua, ‘ia ‘e manatua le alofa o lo’u ‘āiga, ‘āfai o le ‘a maua ni au usuga, ‘ia tautuanā ma oe lo’u ‘āiga e fa’amanatu ai”. Peita’i ua fa’agaloina, a’o lea na fa’amanatu ‘e lona atali’i o Galumalemana i lana usuga iā Teuaililo mai Saluafata ona fa’ae’e lea o le gafa: o le tama o Tualamasala, o lona uiga ua tu’u fa’atasia le suafa o Tuala ma Sala e fa’amanatu ai le agalelei o le ‘Āiga Sā-Tuala mai Savaii.

O LE FA'AEAEA A FENUNUTI MA LEATUAVAO I LE TAFA'IFA O FONOTI

O le 'ie 'e tā'ua 'o le "GOGOTAGI"

O lenei ‘ie sa lalagaina e Pu’aloa le afafine o Tusa le tulafale lauiloa o Lufilufi. O lenei galuega fitā sa faia lea i le ulufanua e igoa iā Va’aua i gāuta o Lufilufi. E tele ni tausaga sa lalagaina ai lenei ‘ie ae sa fa’ai’u ina lava ma le manuia, ma sa matagofie tele le ‘ie. O le aoauli ‘o le tasi aso na fa’ai’u ai lenei galuega, o le taimi tonu lava na fa’auma ai le matālalaga mulimuli, na fa’alogo ina ai le tagi leo tele o le manulele o le Gogo i luga o le fale sa fai ai lea galuega. Sa tele le fiafia o le teine i le iloilo ma le va’ai ‘i le fa’amāe’aina ‘o lana ‘ie, o lea sa ia fa’apea atu ai, ua maua le igoa o la’u ‘ie, ‘o le “Gogotagi”.

Ina ua uma ona fa’ae’e ‘e Leulumoega Pāpā o le Tuiā’ana iā Fonoti, na ‘avea le alii ma tafa’ifā o Sāmoa; na fa’ae’e fo’i iā te ia le Tuiātua, Gatoaitele ma le Vaetamasoalii, ua Tafa’ifā ai nei Fonoti. Ona fai lea ‘o le aotelega o ‘ie o le Pāpā ‘a le ‘Āiga Satuala ‘e tali atu ai ‘ie o le Pāpā iā Leulumoega e tusa ai ma Pāpā o le Tuiā’ana na e’e i le latou tama o Fonoti. Sa tele ni ‘ie lelei o le aotelega, ‘a’o le ‘ie na silisili le matagofie, o le ‘ie lea o le tamā o le tinā o Fuatino ma le tuagane o le tinā o Fuatino, o Fenunuti ma Leatuāvao. 

O le ‘ie lea na fai a’i o le pāpā na tali atu iā Leulumoega mo le Pāpā o le Tuiā’ana. Sa tele le fiafia ‘a le to’aiva (Leulumoega) i le matagofie o le ‘ie. O le agaga fiafia lea sa va’aia i le tupu o Fonoti, ma ‘ua ‘avea ai ma tulaga ‘ese i le nofo i le fa’afeagaiga ma le to’aiva. O lea sa ia manatua ai le fa’aeaea ‘a Fenunuti ma Leatuāvao le ‘āiga ‘a lona masiofo. O le pogai lea na liliu a’e loa ai le tōfā mamao i le afioga iā Fonoti, ma pa’ū ai lana malelega i lona ‘Āiga Satuala ‘a’o potopoto i lona maota i Nu’uausala e fa’apea; ‘Fa’afetai Fenunuti ma Leatuāvao i lo ‘oulua fa’aeaea, ‘o le ‘a ‘amata atu lava i le aso nei, ‘o le ‘ā ‘avea ‘oulua ma “MATUA MĀVAE ‘O LE ‘ĀIGA SATUALA".

O Fenunuti ma Leatuāvao 'o tagata 'o le 'āiga o Fuatino le masiofo 'a Fonoti.

O LE GAFA O LE TAMA'ITA'I O SEAGATOE

Seagatoe lea na tau ane i ai Laulu Lolopō ona i ai lea o le tama'ita'i o A'atoe. 

A'atoe lea na tau ane i ai Tuitoga, ona i ai lea o le tama’ita’i na igoa iā Tuitogamatoe, o le fa'aopopoga lea o le igoa o le ali'i ma le tama'ita'i, lona faletua. 

Tuitogamatoe lea, po 'o Tuitoga i Lepea, na usu ane i ai Lemafaitu'uga, ona i ai lea o Malietoa Taulapapa. 

Malietoa Taulapapa lenei sa fai ana tofiga i Si’ufaitoto’a i Lepea. 

Malietoa Taulapapa lenei na tau iā Fatumiti ona i ai lea o To'omata ma le teine o Iliganoa. 

Ona toe usu lea iā Taulesulu le afafine o Tauili'ili i Papa, ona i ai lea o le tama o Leuluaiali'i ma le teine o Punipuao. 

Ona toe usu lea o Malietoa Taulapapa iā Tonu'u i Matasiva ona i ai lea o Malietoa Seiuli ma le teine o Taioaopo.

O LE GAFA O TAIOAOPO

Taioaopo na tau ane i ai Anavao ona i ai lea o Malietoa Tuilaepa. 

Malietoa Tuilaepa na tau iā Tofoipupū ona i ai lea o Malietoa Aeoainu'ū. 

Malietoa Aeoainu'ū lea na tau iā Lupeolotele ona i ai lea o le tama'ita'i o Taiai. Ona toe usu lea o Malietoa Aeoainu'ū iā Saipuanume, le afafine o Afitu i Safotu, ona i ai lea o Malietoa Laulauofolasa.

Malietoa Laulauofolasa na tau iā Ali'itasi ona i ai lea o Malietoa Ti’a. 

Malietoa Ti’a lea na tau iā Taufalematagi, le afafine o Li’o ona i ai lea o Malietoa Fitisemanu, ma le tama o Muāausa.

Malietoa Fitisemanu lea na tau iā Palo afafine o Memea ona i ai lea o Malietoa Vainu'upo. O ia lea na Tafa’ifā. Malietoa Vainu'upo na tau iā Siuliatiulagi, le afafine o Gatoloai Uialatea ona i ai lea o Malietoa Moli. 

Malietoa Moliopapalagi na tau iā Fa'aalataua po'o Fuatino le afafine o Su’apaia Sasulu ona i ai lea o Malietoa Laupepa.

Malietoa Laupepa lea na tau iā Sisavai'i le afafine o Malupō i Palauli ona i ai lea o Malietoa Tanumafili, ma lona tuafafine o Fa'amusami.

Malietoa Tanumafili lea na tau iā Momoe le afafine o Meleisea i Falealili, ona i ai lea o le ali'i o le ao o le malo o Malietoa Akī Tanumafili II, ma Savea Ioane ma le teine o Uluiva ma le teine o Tamato. 

'ĀIGA TAULAGI I LE MOTU O UPOLU

FASITO'O-TAI MA FALESE'ELA

'ĀIGA TAULAGI I LE MOTU O SAVAI'I

FAGA MA SA'ASA'AI

'ĀIGA SĀ TUALA I LE MOTU O UPOLU

FASITO'O-UTA

NOFOALI'I

SATAPUALA

LEFAGA

FALEASI'U

FALESE'ELA

'ĀIGA SĀ TUALA I LE MOTU O SAVAI'I

AMOA I SISIFO (LANO MA PU'APU'A)

LEALATELE (SAMALA'ULU MA MAUGA)

E AOFIA AI MA LEAUVA'A I LE MOTU O UPOLU

 GAFA O FIAME LE SA’OFA’APITO MA LE ‘ĀIGA PA’IA O SĀ-LEVĀLASI I LOTOFAGA ĀTUA

 GAFA O FIAME LE SA’OFA’APITO MA LE ‘ĀIGA PA’IA O SĀ-LEVĀLASI I LOTOFAGA ĀTUA:
1. Usu #2 Tuiāvi’i iā Leteleotalaia le afafine o Mata’afa i Ululoloa fa’ae’e le gafa o Taua’aletoa (tama), ma Unusialetoa (teine).
2. Usu#4 Taua’aletoa iā Falenaoti le afafine o Tauilili i Amaile fa’ae’e le gafa o Tago (tama), Tupuola (tama), ma Pafuti (teine).
3. Usu Tupuola le atalii o Tauiliili i Amaile iā Lifuti le afafine o Loai i Lotofaga fa’ae’e le gafa o Seigāfolava (tama).
4. Usu Seigāfolava iā Taufagalupe le afafine o Leilua i Sagone fa’ae’e le gafa o Samatau’a Siolosega (tama).
5. Usu Samatau’a Siolosega iā Sivaenae le alo o Po’elaga i Lepā, fa’ae’e le gafa: o Fiame Ufi’avaopupū (tama: O LE ULUA’I FIAME O LOTOFAGA), ma Taufau (teine.

6. Usu Fiame Ufi’avaopupū iā Levālasi le alo o Tapu ‘o Letaupe i Matātufu, fa’ae’e le gafa: o Tuiatua (tama matua: O le ali’i o ‘āiga), ma Muāgututi’a (tama: O MUĀGUTUTI’A NA SUAFA IĀ FIAME O LOTOFAGA ĀTUA), na soso’o mai i lona tamā o Fiame Ufi’avaopupū.

O le Malae o Lotofaga fa’ato’ā maua iā Fiame Muāgututi’á na si’í ‘e Matātufu i lalo i Matāfagatele, ‘o le ala lea ua ali’ita’i ai iā Fiame ma sa’ofa’apito iai).

7. Usu Fiame Muāgututi’a le Sa’ofa’apito iā Masu le alo o Sitagata Timalesa i Lotofaga, fa’ae’e le gafa: o Lea’egalesolo (tama), Fuiava’iliili (tama), Va’asa (teine), ma Va’aloa (teine) – (O le fanau to’afā lenei o lo’o fa’alupe nei i Lotofaga o “ALO-TAU-TINO O LE SA’OFA’APITO IĀ FIAME”. O le to’afā lenei ‘e filifili po ’o ai so latou suli ‘e nofoia le suafa Fiame, pe’ā avanoa.).

8. Usuia Va’asā ‘e Fonoti Nofoatolu Laufeti’iti’i mai Mulinu’u i Lufilufi, fa’ae’e le gafa: o Fonoti Oliovaigafa (tama), Nofoatolu Ti’auliva’a (tama), ma Lagouta (teine) – 

[Fonoti o Lotofaga Atua].

9. Usuia Va’aloa ‘e Luafalemana mai Falefā, fa’ae’e le gafa: o Naimanuoletuāvao (teine), ma Samugapua’a (tama).
10. Usuia Naimanuoletuāvao e Leasiolagi Falatugatuga mai Salani, fa’ae’e le gafa: o Taufagalupe (teine).
11. Usuia Taufagalupe ‘e Sagapolutele mai Muatele i Aleipata, fa’ae’e le gafa: o Faulalo (tama), ma Tuafuamamao (teine).
12. Usu Faulalo iā Tualauie, fa’ae’e le gafa: o Fiame Fa’atala Sipaia (tama).
13. Toe usu Faulalo i le afafine o Puni i Samatau, fa’ae’e le gafa: o Tinifu.
14. Toe usu Faulalo iā Talalaupola le afafine o Tupuola i Ma’asina i Fagaloa, fa’ae’e le gafa: o ‘Āigatupu (teine).
15. Usuia Tuafuamamao ‘e Leiataua mai Manono, fa’ae’e le gafa: o Mulinu’u (tama).
16. Usu Mulinu’u iā Tina le afafine o Tuitama i Faleasi’u, fa’ae’e le gafa: o Salaevalu (teine).
17. Usuia Salaevalu ‘e Faumuinā Tafamanu Misimoa mai Lepea i Faleata, fa’ae’e le gafa: o Fiame Mata’afa Faumuina Mulinuu (i).

'O LE MAVAEGA A FIAME MUĀGUTUTI'A

O le Mavaega 'a Fiame Muāgututi’a le Sa’ofa’apito o le ‘Āiga Pa’ia o Sā-Levālasi i Lotofaga Ātua; ‘E na’o i la’ua teine o Va’asā ma Va’aloa na tofia e ālaala 'i le (Maota) i gatai’ala i malae i Mulifusi ma Tanumāleu, po ’o le malae o Pāpā 'o le ‘Āiga Pa’ia 'o Sā-Levālasi i Lotofaga Ātua.

O LE SUAFA MATA’AFA I ULULOLOA FALEATA SE ‘I O’O I LE ‘ĀIGA SĀ-LEVALASI LOTOFAGA ĀTUA

O LE SUAFA MATA’AFA I ULULOLOA FALEATA SE ‘I O’O I LE ‘ĀIGA SĀ-LEVALASI LOTOFAGA ĀTUA

Usu Tui-Fiti iā Si’uuilasisifo le alo o Tui-Atua Puluitua fa’ae’e le gafa o Fata, po’o Fata-igoatele (Suafa “Fata” o Lotofaga le ‘Āiga Sālevālasi).

Usu #1 Fata po ’o Fatai-goatele iā Maugaoali’i i le Vaimauga o le Mafa, fa’ae’e le gafa o Puatau.
Toe usu #2 Fata po ’o Fataigoatele iā Sinasinavaiao le alo o Tuiatua Fogālepulu o Etemuli fa’ae’e le gafa, o Fata (ii), po ’o Fata-levave.

Usu Fata (ii) po ’o Fata-levave i le tama’ita’i o Fulu’ula-ale-matoto o le ilāmutu o Tui-fiti i Lotofaga, fa’ae’e le gafa: o Leu (teine).

Usuia Leu e Mulisepu, fa’ae’e le gafa: o Tau’iliili, ma Talalaufala (teine). – (Ona tofia lea o Tauili’ili e lona tamā, e alu i Amaile e tapega le ‘a’ai ‘e taunu’u iai le ali’i o ‘āiga).

Usuia Talalaufala ‘e le Tuiātua Fa’asoutele i Ti’avea, fa’ae’e le gafa: o Fililesalue (teine).
Usuia Fililesalue e Leali’ifanovalevale i Palauli, fa’ae’e le gafa: o Popoai (teine), Taufaito’a (teine).

Usuia Popoai ‘e le Tui-Toga, fa’ae’e le gafa o Togialelei, ma Tuiāvi’i.
Usuia Taufaito’a le uso o Popoai ‘e le Tui-Toga, fa’ae’e le gafa o Puipuifatu.
Usu Tui-Toga Puipuifatu iā Pulu-mata-moana le alo o Hulu-a-talala o Toga, fa’ae’e le gafa o Manaia (tama), ma Faisautele (tama).
Usu Tui-Toga Manaia iā Nafanua le alo o Saveasi’uleo, fa’ae’e le gafa: o Lātūvai (teine).

Usu Tui-Toga Faisautele iā Seueatausilinu’u, po ’o Painu’ulasi le alo o le Tui-Manu’a, fa’ae’e le gafa o Vaetoeifaga, ma Ulualofaiga (tama).

USU #1 Tuiavi’i iā Siaposuisui le afafine o Pei i Sagafili, fa’ae’e le gafa o: Tuifa’asisina (tama: O le fa'avae o le suafa tupu’aga ‘o le Lilomaiava).

 Tuifa’asisina + Ta’atiaifaleolo = Tiumalumatua + Maseima’ava = Tuimalumalilomaiava + Fuataifa’aula = Lilomaiava Nailevai’iliili.

TOE USU #2 TUIAVI’I iā Letele-talaeia le afafine o Mata’afa i Ululoloa Faleata, fa’ae’e le gafa: o TAUA’ALETOA (tama), ma UNISIALETOA (teine).

(Unisialetoa + Malietoa Sā = Aloalonei + Vaovasa = Manalelei + Faumuinā = Fonoti le tupu tafa’ifā.)

USU #1 Taua’aletoa iā Manunutumate le afafine o Leago Tusi i Safata, fa’ae’e le gafa o: Mata’utia le toa (tama).
Toe usu #2 Taua’aletoa iā Palolo le afafine o Lolofie i Lepā, fa’ae’e le gafa o: Tuilimu (tama).
Toe usu #3 Taua’aletoa iā Suluaso le afafine o Lesā i Satitoa, fa’ae’e le gafa o: Faliuila.
TOE USU #4 Taua’aletoa iā Falenaoti Funefe’ai le afafine o Tau’iliili i Amaile, fa’ae’e le gafa: o Tupuola, Tago, ma Pafuti (teine).

Usu Tago iā Momoemai’asā le afafine o Tau’iliili i Amaile, fa’ae’e le gafa o: Suluo’o (teine), Leilua, Fatialofa, Fa’aautatanu (teine).

Usuia Suluo’o ‘e Togafau (O le laina ‘o Taufau Tuia’ana), fa’ae’e le gafa o: Ilimatogafau (tama).
USU #1 Ilimatogafau iā Letele-Taneolevao le afafine o Letele i Faleata, fa’ae’e le gafa o: Tuimavave (tama: Amaile).
Toe usu #2 Ilimatogafau iā Tautu’uitumu le afafine o Leatigaga i Salelologa, fa’ae’e le gafa: o Luamanuvae (tama).

USU #1 Tuimavave iā Salaina’aloa le afafine o Luafalemana (le uso o Galumalemana), fa’ae’e le gafa o: Fa’asuamaleaui (tama: O le ‘alii o ‘āiga).
Toe usu #2 Tuimavave iā To’oā le afafine ‘o Malietoa Tuilaepa, fa’ae’e le gafa o: Tuitogama’atoe (teine), ma Tauiliili (tama).
TOE USU #3 Tuimavave iā Letelesā le afafine o Faumuinā i Faleata, fa’ae’e le gafa o: Silupevailei (tama: O le ui’i)

*Usu Mata’afa Fa’asuamaleaui iā Leativaosalafai le afafine o Lealamanu’a, fa’ae’e le gafa o: Mata’afa Filisounu’u (tama: Amaile).

TALA I LE MAFUA’AGA UA ALI’ITA’I AI FALEATA I LE SUAFA FAUMUINĀ

TALA I LE MAFUA’AGA UA ALI’ITA’I AI FALEATA I LE SUAFA FAUMUINĀ

Ua maliu Tuiā’ana Faumuinā le Tupufia ona tau ai lea o le taua ina ua fia tupu ‘uma le fanau a Faumuinā, ‘e iai Fonoti, o le teine o Sāmala’ulu, ma Va’afusuaga Tole’afoa; “Tupufia o le Faumuinā”.

Ona papae ai lea ‘o lo latou taua i Leulumoega. Ua uma le taua ma ‘ua manumālō Fonoti ma avea ma Tafa’ifā o Sāmoa. Ona finagalo ai lea ‘o le tupu ‘e fia asiasi le itūmālō ‘o Faleata. Ona o le tasi lenei o itūmalō na tau malosi i le itūtaua a le tupu o Fonoti. O Fonoti o lona tinā 'o Manalelei po ’o Talaleomalie, ‘o Manalelei Talaleomalie o lona tinā Aloalonei, ‘o Aloalonei o lona tinā Unusialetoa, o Unusialetoa o lona tina Letele-o-Talaia le alo o Mata’afa o Ululoloa i Faleata, o le faiā lea a Fonoti le tupu ma Faleata i lenā vaitau o le soifuaga.

Na malaga ai lea o le tupu o Fonoti i Faleata. O iai i Vaimoso le tagata malosi ma le toa lenei e igoa iā Tiufea. Ona alu ane ai lea o Tiufea iā Fonoti ma lana manulele. Ua fa’alele manu nei le tupu o Fonoti ma Tiufea. Ua fa’alele ‘e le tupu o Fonoti le manulele ‘a Tiufea, ua lele āluga ma ifo mai ma tū i le ‘a’ao o le Fonoti. Ona fa’alele lea e Tiufea ‘o lana manulele, ua na ona ‘apatā ‘e fia lele ma pa’ū mai ua tū i le ua o Tiufea. Ua fa’apea lava ona faia ‘e le manulele le ‘apatā ‘e fia lele, ma pa’ū mai ma tū i le ua o Tiufea.

Ona malele lea ‘o FONOTI iā TIUFEA ma Faleata a’o potopoto iai ma le tupu. “Tiufea! O le ‘a tu’u lou igoa o Tiufea, ‘ae ‘o le ‘ā ‘e igoa iā ‘MANULELEUA’ e manatua ai pea e Faleata lenei lava aso.” O lona tau, O le’ā ‘ou ‘UNE’ lou Ao ‘o le ‘MATA’AFA i ĀTUA’. Ae ‘aumai le suafa ‘o lo’u tamā o ‘FAUMUINĀ ‘e te aliita’i iai (FALEATA)’. O to’oto’o fo’i ia o i Faleata Sasa’e ua fā iai to’oto’o ‘o Faleata e o’o mai i aso nei. “Puni loa le Mata’afa, ae puni matātogo Faleata”.

O LE TAUA 'O LE PAEGAUO, O LE TAUA O PĀPĀ

O le isi itū tāua lava ‘e ao ona ‘aua ne’i galo, ‘e fa’apea ni isi ‘o le mafua’aga o le taua o le Paegauo ‘a Fonoti ma lona tuafafine o Sāmala’ulu, ma le atalii o lona uso, ona ‘o le ‘Ietoga a lo latou tamā o Faumuinā e tā’ua o le PEPEVE’A.

Faimai le mau ‘a isi e mana’o Tole’afoa Va’afusu’aga ‘e ‘ave le ‘ie o le Pepeve’a iā Sāmala’ulu na te teuina, ‘ae musu Fonoti. O ia ‘e matua ‘e tatau ona iā te ia le ‘ie ‘a lo latou tamā o Faumuinā.

O le pogai o le TAUA O LE PAEGAUO, O LE TAUA LAVA PO ’O AI ‘O LE ‘Ā E’E IAI PĀPĀ. Ioe, o le vevesiga ma le a’afia uma ai o Upolu ma Savai’i, ona po’o ai o le a TUPU? 

O LE TAUA O LE PAEGAUO, O LE TAUA O PĀPĀ

E fa’apea le mau na manumālō Fonoti ona o le tulaga fulisia ‘o Sāmoa sa lagolago iā te ia. O Faleata ‘ātoa, le Polatai’a o Tofaeono ma le lagolago a le Vaimauga, e o’o lava ‘i le ‘au mai o Asiata, ma le vaevae ina o Ā’ana auā ‘e le’i tasi i se tagata. “E ui lava la ina to’ilalo Tole’afoa ma Sāmala’ulu, ‘ae na maua lava tofi ma fa’amanuiaga ‘o le Itūmālō ‘o Ā’ana! “Ae, ‘o la’ua na fausia.

E o’o fo’i i le nofonofovaleane a Aiono, na maua ‘uma lava i le taua ‘o le Paegauo i Ā’ana.

UA TALATALA TOLE’AFOA VA’AFUSUAGA MA LE TUPU O FONOTI

Na i’u lava ina fe’ausi Sātunumafono ‘e fautuaina le latou tama o Tole’afoa ‘e afio mai se’i talatala ma Fonoti ona ua ali’i matua, ma ua gasegase le tupu. Ua fia faia lava le leleiga i lo la vā.

‘AE LE ’I GASOLOSOLO AO MA TA’APE PĀPĀ I LE TUPU ‘O FONOTI I MULINUU MA SEPOLATA’EMO I LUFILUFI ĀTUA.

Na iloa atu e tumua ua afio atu Tole’afoa, ona fai atu lea, “afio mai i le maota ;e te lua talatala ma le tupu. Ona tali mai lea ‘o Tole’afoa, “leai ‘oute ava i Tumua, ‘ua lava a’u i lalo o le ‘ulu lea. Ae sa ‘augani atu lona ‘Āiga ma Tumua, “afio ane ia i le maota. Na faofale loa Tole’afoa ma sa faa’alia lava lona fa’aaloalo iā Fonoti, ua fa’ae’e ‘o ia i le pou pepe o le isi tala o le maota i Mulinuu ma Sepolataemo.

O le solo po’o le lafofua lenei ‘a Alapapa, ‘o le aitu tagata mai Safata na fai iā Tole’afoa ‘a ‘o fa’afofoga Fonoti, ‘Ăiga ma Tumua e fa’apea:

Ifo’ifo i se ala, a’ea’e i se ala,
O lo ‘ua nofoa’i mai ata, valovalo manumuaga, le taeao o le ‘ā malama,
O le ‘ā potopoto Tumua i lou lagi fa’atafa.

O a’u ‘e tusa i se manu, ‘e po’ia i le ōfaga!
Po ’o Mulinu’u ‘ea, po’o Nu’uausala,
O fa’atafa ai Tuiā’ana?
O le ‘ā fou atu nei sa’u talosaga.

Tulouga lou fa’atafa,
Tulouga ā le Maotaga,
Tulouga ā le taulia o le fala,
A oe solotua i le taunu’u aigana.

Pe na ua ‘aumai ea lea tala,
Na fa’apa’i mai ‘ea lea tala?
Ua se ivi ‘e fa’alava,
Ua talatala fa’alagoleia, le pa’i ‘au e ‘o tama.

Leulumoega e, le sā ‘ese’ese,
Ua tele lota mata’u ma lota fefe,
Ma’alili fa’atagata na ta’ele,
Ua peia le taualuga o Manu’a i le oia ma le vao i Fagalele.

Alapapa e, Alapapa!
Po ’o Fuga ea ma Mau’ava,
Ne’i lua tu’u i le mao ‘a le ala,
I le tina-toa ma le tina-ava,
Ma le sapatū na motu pā,
0 le ‘ā tatou fano-i-ala.

Na o’u tū i Togamau ma a’u sā’afiafi.
Tulouga le matagi ne’i agi,
Tulouga le peau o le sami ne’i fati,
Tulouga ā i’a fe’ai ne’i fa’asaga ane,
Ae se’i sao mai Tole’afoa,
O i le motu, i lou gasegase.

SA'ILI NI 'AUTAU A FONOTI I LE TAUA MA SAMALA'ULU MA VA'AFUSUAGA TOLEAFOA

O le taua lava i le vā o Fonoti ma lona tuafafine o Sāmala’ulu ma lona uso taufeagai ‘o Va’afusuaga Toleafoa. Ona sau lea o le toa ‘o Mano'o e 'au iā Va’afusuaga, Sāmala’ulu, Alipia, ma Tanuvasa, ‘ona folafola lea ‘e Mano'o ‘o le ‘a ‘aumai ‘e ia le ulu o Fonoti(tulou). 

O Mano’o, ‘o le tulafale talavou fai ‘upu ‘a Samatau i Upolu. 'Ae le’i amataina le taua, na loto fa'amaualuga Mano’o ona ‘o le malosi ‘o le ‘autau ‘a Tole'afoa, ‘ua lafo ai ana ‘upu ma ofo, o ia lava na te tuliloa iā Fonoti i so 'o se mea ‘e sola i ai, ma saeia iā te ia ‘e fai ma mea ‘ai a manu felelei, ‘o ana upu lava nei. Afai e sola i le sami, ou te aumaia lava i le pa’u matūtū. Afai e alu a’e i lagi, ou te alu lava i ai ‘e toso ifo i lalo. E lē toe mamao ona iloa lea ‘e tagata uma le i’uga o le vavevave i ‘upu. Ua fa'alogo i ai le ‘autau a Fonoti, ona tonu fo’i lea iā i latou, ia maua lava lenā tulafale fai ‘upu. 

O lea na tofia ai Veletaloola le toa o Faleata ‘e na su’e lava se ‘auala ‘e maua mai ai Mano’o, ola po 'o ‘ua oti. Ua tau fa'ai’u le taua ua mālō Fonoti, ‘ae ‘o lo ‘o fa'asaga lava le ali’i ‘o Veletaloola ‘e sa’ili Mano’o, ‘a ’o Mano’o pei lava fo’i o isi tagata gugutu uma, ua aloalo solo i tua ma lafilafi i ne'i iloa ia, ‘ae ui i lea, sa mata'ala pea Vele se’i na iloa ona amata loa lea ona tuli si tulafale. 

Na vave ‘ona iloa ‘e Mano’o ‘o le ‘a tupu le fa’alavelave iā te ia, ‘ona sola loa lea ua tili ola ma a’e mauga ma sopo i le tasi itū ‘o le motu, ‘ae tatao atu pea lava ‘e Veletaloola. Ua leva ona fai ‘o tuliga ma ua o'o ina vaivai le ali’i o Mano’o, ‘ua maua atu ma ‘ua fasiotia. Na vāea lona ao ma aumai i luma o Fonoti e fai ma fa'ailoga, ua tauia le fai upu leaga i le ali'i. 

O le tala lenei iā Mano’o ‘o lo ‘o fa’aaogā pea i ‘upu a failauga e fa’apea: “Ua tulituliloaina Mano’o”.

 

Ua mafaufau le ali'i o Fonoti, ua tele 'autau ‘a lona uso ma lona tuafafine 'auā sa silafia 'e Fonoti 'e tau leai lava ni ana 'autau 'e pei 'e to'aitiiti tagata 'o lana itūtaua. Ona afio ai lea i Sasa’e i le Vaimauga ma afe i le maota i Faato’iaalemanū o Tofaeono.

Ona alu lea o Fonoti i le Vaimauga sā iai le toa ta'uta'ua ‘o Tofaeono. Ua alu atu nei Fonoti ma taoto i le palapala i luma o le maota o Tofaeono. O le taimi lea sa tatu’u pola o lea maota aua sa teuteu le aufata i tao o Tofaeono e si’i i le itutaua a Samala’ulu o le tama a lona alo tamaita’i. Ona ala ifo lea o Tofaeono ma alu i luma o lona maota, ma sisi a'e loa pola o le maota i Faato’iaalemanū ma le va'ai atu o Tofaeono, 'o lo 'o ta'oto mai le tagata i le palapala 'i luma 'o lona maota. Ona 'aumai lea 'o Fonoti 'i luma o Tofaeono ma sa saunoa loa Tofaeono. “Talofa Fonoti, talofa e, 'i le alo 'o le tupu, 'o le a le mea 'ua 'e ta'oto ai i le palapala? Se’ i tautala ia le avei o lou afio mai. Pe iai se mea ou te fesoasoani atu ai i lou tigā? 

Sa tali Fonoti, “ Ioe lau afioga Tofaeono, le MATUA O TAPA'AU TAUA, ia 'e alofagia lo matou vā feagai ai ma Va'afusuaga Toleafoa ma Sāmala’ulu, 'o lo ua vagai nei lo matou taua i se tasi o le 'a e’e ai Pāpā o Tumua ma ua tasi nei le itutaua 'a Va'afusuaga Toleafoa ma Sāmala’ulu, o le 'a faitasi a’u 'e i la’ua. O le ala lea o lo’u sau, 'e leai ni a'u 'autau. Ia 'e alofagia lo’u tigā, ina ia si’i atu lou ‘aufata i tao ia te a’u ina ia ou mālo i lenei taua”. 

Sa tali loa Tofaeono, “ Ua lelei, 'e te afio mai  nei lau afioga Fonoti, o lo ’o fa'amata la'u tao ia te 'oe. "Ua ‘e silafia o Sāmala'ulu ‘o le tama ‘a lo’u afafine o Tu’uamaleulua’iali’i". 'O lea 'e sauni la’u aufata i tao e si’i atu ia Samala’ulu, le tama a lo’u afafine. Ae  ui lea Fonoti, ua faigata ia te a’u lou mana’o. O le tonu la e fa'apea: "Sau ia, o le 'a si’i atu lo’u aufata i tao aua lau afioga; 'ae o le 'a teu lo’u aufata i toga mo Samala’ulu le tama a lo’u afafine. 'O lea, o le 'a tatou sauni loa mo le taua; 'ae 'o le 'a tatou afe fo’i i Faleata ma lona Gafa ina 'ia tele a tatou ‘autau aua lava lou tigā Fonoti”. O le pinefa'amau lenā, o le ie-toga ‘a Tofaeono ‘o le ‘AUFATA I TAO.

Ona gasolo loa lea o ‘autau 'a le Vaimauga ma Faleata i le taua lenei i Leulumoega. Ona taunu’u lea o ‘autau i Leulumoega. O ‘autau a Fonoti, sa tatanu i Nu'uausala; o ‘autau a Sāmala’ulu sa tatanu i Falesama; o ‘autau a Vaafusuaga Toleafoa sa tatanu i Malaeloa.

Ona 'auina atu lea o le sāvali a Vaafusuaga iā Sāmala’ulu, ua faapea atu, “O lenei ua usu mai Alipia i Malaeloa i le fono o le taua” peita'i na saunoa mai lea o Sāmala'ulu, “Afai ua usu mai Alipia i le fono 'o le taua, o le 'ā 'avea loa Alipia ma MATUANATOGI i le Faleiva, e ‘auga iai 'upu iā Leulumoega”.

Sa usu mai fo’i Tanuvasa i le fono lava lea 'o le taua, ona auina foi lea o le sāvali iā Sāmala’ulu 'e fa'apea, “ Ua usu mai Tanuvasa i Falesama i le fono o le taua”.

Sa fiafia Sāmala’ulu ma fa'apea mai, “Afai ua usu mai Tanuvasa i Falesama i le fono o le taua, o le 'ā 'avea loa Tanuvasa ma le 'e itulua iai A'ana. E iai ona maua le alagā'upu fa'asamoa 'e faapea, “A iai lava Tanuvasa ua 'ātoa A'ana”. Sa tau loa lenei taua i le va o Fonoti ma lona uso taufeagai o Vaafusuaga Toleafoa sa ‘aufaatasi ma lona tuafafine o Sāmala’ulu ma sa manumālo ai loa le itutaua 'a Fonoti.

Sa  malosi tele le itutaua a Fonoti, ona 'o le totoa o le Vaimauga ma Faleata, 'aemaise lava 'o Tofaeono le Tapa’au o taua.

Sa matuā iloga mai fo’i le sola 'a Faleata.

O le sola a Faleata, o le isi lea alagā’upu e mafua mai i lenei taua. O Faleata sa tau i le itu o Fonoti, na fa'afuse’i ona fetaui ma au a Toleafoa i le tasi aso, na matauina atu e Faleata le malosi tele o au a le fili. Ona fa'atagā sola ai lea pei ua tiliola. Na manuia lava a latou togafiti, auā na iloa ‘e le ‘autau ‘a Toleafoa ua sola sulusulu ona fa'atamala ai lea ma fa'apea ua leai se isi fa'alavelave, ae peita’i ua mavae nai itūlā ua fa'atalanoa le ‘autau ma fai latou mea taumafa i le afiafi, ae toe fa'aifo mai loa Faleata ma le malosi i lo latou togālauapi ma lavea ai i le fasi tele. Ua liliu e Faleata le fa'ataga to’ilalo i le manumālō vave ma le ‘atoatoa. Ina ua matuā faia'ina ‘autau ‘a Toleafoa i le lau’ele’ele ‘ātoa ma le sami, ona loto vaivai ai lea ua iloa a saga tau pea ‘e leai lava se aogā. Ona ifo ai lea ina ia fai se so'otaga ma le fa'aleleiga 'aemaise le talia 'o le ifoga ma ua fai ai i'uga nei. 

 

Ona fai ai lea o fa'ai'uga nei o lo 'o tusia i lalo na mafua mai le taua, ma o lo ’o faamamaluina pea e o’o mai i aso nei:

O le ‘ā tupu Fonoti ma fa’ae’e iai Pāpā ‘e fa (4) ‘o Tumua.

O le ‘a tā’ua le nu’u o Falefā o le ‘a’ai ‘o Fonoti;

O le ‘a ‘avea Fagaloa ma Faleapuna ma itumālo māvae ‘e tā’ua o le Va’a o Fonoti.

O tofiga na faia ‘e Sāmala’ulu iā Alipia ma Tanuvasa ‘o le ‘ā faamamaluina.

’Ae ‘o le ‘a fa’a’aunu’ua Va’afusuaga Tole'afoa i le motu o Tutuila e fai ma ana sala.

 

Sa talia lelei uma ‘ia matā’upu ‘o le so'otaga, vaganā le matā’upu ‘o le fa’aaunū’ua o Va’afusuaga Toleafoa i le motu o Tutuila ‘ae peita'i na uluulu mamau pea le finagalo o Fonoti ma ‘ese’ese ai fo’i taofi ‘o ali'i na faia le so'otaga, ona i'u ai lea ona loto uma i ai. Ua mae'a le so'otaga ma ua fa'amau fa'ailogaina le feagaiga i le taumafataga tele na saunia e le itū na to’ilalo. Ua mae'a nei sauniga, ‘ua tau fai tu'u atu itū taua i o latou nu'u, ona ‘ave ai lea ‘o Toleafoa i Tutuila ‘i le motu na fa'aaunū'ua ai fo’i le ali’i o Tupuivaosauā ‘ona ‘o lona sauā. 

Ona ‘o le alofa lava o Alipia iā Toleafoa na la ō ai ma ia i lana tafeaga. E lē taumate na lagona e Alipia le loto sa’afiafi ina o iai i Tutuila, na ala ai ona fa'apēnei. Ua va'ai atu Alipia i le fa’i ua puipuia ‘e ana tama, ona fa'apea lea o Alipia, “Amuia lenei fa’i ua puipuia ‘e lana fanau, ao a’u ua ou sau to'atasi i le feagaiga ma Tapa'au, ‘a 'o nofo sa'oloto va o tagata i Upolu. Ua toe va’ai atu Alipia i le moa, ua mulimuli uma lava fanau iā te ia. Ona fa'apea lea o lana ‘upu, Amuia lenā moa ua si'omia ‘e lana fanau, ‘a ’o a’u ua ‘ou sau to'atasi ona o le feagaiga ma Tapa'au. Ona to ai lea ‘e Tole'afoa le igoaipu ma Alipia e fa'apea, “Aumai Tu'inonofo ua lava”, ‘e ui ina ua gaua’i ona ua leai se mea ‘e mafai, ‘ae sa nofo lē malie pea le itū ‘a Toleafoa ma ona ‘āiga ina ‘ua fa'afolau le ali'i i Tutuila. 

O le mea lea sa ‘ave ā lalo ai pea ma fetu’una’i ai ‘āiga o Toleafoa, mo se ala ‘e toe fa'aa'e mai ai lo latou ali'i. Ua leva fo’i ‘ona ‘e le’i maua lava se avanoa ‘e fa'ataunu'uina ai lo latou fa'amoemoe. Ua te’i ai lea ua fa'atafa fa'afuase’i ai le tupu o Fonoti. Ona fa'ae'e loa lea ‘o le auva'a mālolosi ‘a Satunumafono ‘e ‘a'ami Tole'afoa ma Alipia ‘e aumai. Na feagai ma aso lelei na’o o le tasi le vai aso sa, ae tūlau’ele'ele mai le ali'i ma le tulafale i Aleipata. 

Na fa'alogo iai Fonoti ma logotala ‘ua fo’i mai Toleafoa, ‘ona ia popole ai lea i lea soligātulafono ma le toe o'o mai ‘o le pagota i Upolu, e i'u ina toe tupu ai se isi taua faigatā. O le ala lea na ia ‘auina fa'avave ai lana “ATAMAIOALI’I” iā Toleafoa i Aleipata, ia sau i Lufilufi ‘e la te talatala fa'alelei ai. Na popole fo’i Toleafoa ia, ne’i avea le la’ua feiloaiga ma mea e toe pu’e ai ‘o ia. O lea na tē'ena ai le savali ‘a le tupu, ae ‘ua alu i Falealili, o lo 'o fa'apotopoto ai le tele ‘o ana ‘autau, ua fiafia i lona toe fo’i mai talu ‘ona fa’aaunū’ua i le motu o Tutuila. Na logo atu i le tupu o Fonoti le tali ‘a le savali, ona to’atama’i ai lea ma ua manatu, o le ‘a tupu le fa'alavelave. 

O lea na toe auina ai le isi savali iā Toleafoa, ta’u i ai ia na iloa ua tigāina le fa'atafa o le tupu, ‘o lea ua ia mana’o ai, ‘ia afio mai Toleafoa i Lufilufi la te talatala lelei ai fa'atamāli'i, e uiga i matā’upu ua taofi ‘ese’ese ai. Na lē taliaina ai fo’i ‘e Toleafoa lenā savali, ‘ae ui i lea, ua fautua ane le failauga tāua ‘a Falealili ‘e suafa iā Talo ‘e fa'apea, “Toleafoa afio ia se’i lua fesilafa’i ma le tupu ua malomaloā lona fa'atafa, soia le popole auā ua fa'atamāli'i mai le savali ‘a Fonoti, se’i oulua talatala”. Na tali Toleafoa “ua lelei o le ‘a ‘ou alu, auā ua ‘ou iloa atu, ‘o lo ‘outou finagalo lea ‘ātoa fo’i ma Sātunumafono. 

O le a si'itia ‘upu o lenā talatalaga ‘e pei fo’i ona faia i lenā aso auā ‘e tāua lava. Ona alu ai lea o Tole'afoa ua o'o i Lufilufi, ona nofo lea i le togā’ulu ‘ā ‘ua lē sau i le fale, ona fai atu lea o le tupu, afio maia i fale nei, se’i ta filifili lelei ai. Ona fa'apea mai lea ‘o Tole'afoa, ia pa'ū mai ni au malelega ma ni au agiagi ou te le alu atu i falega auā ‘e faigatā Tumua. Ona fai atu lea o Fonoti ma Tumua afio mai i fale nei, se’i lua talatala ma le tupu. Ona alu ai lea o Toleafoa ma nofo i le pepe o le fale i le itū i tua, ona toe fai atu lea ‘o le tupu, afio maia, o le ‘a tofi a ta mea ina ia nofo lelei ai lau fanau ma la’u fanau. 

O lo’u mana’o lenei: “O pāpā e fā o le ‘a iā te a’u ma la’u fanau, a’o le ao o le Tonumaipe'a o le ‘a iā te oe ma lau fanau. 

O le ‘a ‘e saofa’i i le ‘aumaga, ona o le ao ‘o le Tonumaipe'a ua iā te oe, ‘o le ‘a ‘e afio ai i le fala, na’o ‘oe lava ‘e te nofo i le fala i fafo, ae sā se isi ‘o le ‘aumaga ona nofo i se fala. A leai se tupu ‘e ‘alaga e Tumua, O le ‘ā ‘e Tuia'anaaveaumalaga. O lou aualuma o le ‘a tausia ‘e Leulumoega ma e na ta’i ma Fasito'otai ma Fasito'outa. 

‘Āfai ‘e te tago i a’u mea, ‘ona sāua lea o oe i le ‘au fuefue ma soloa i le vailalo. ‘Āfai fo’i ‘ou te tago i au mea, ia sāua a’u i le ‘au fuefue ma soloa i le vailalo, o a’u ma la’u fanau. O ‘upu mulimuli o le fetu'u lea sa masani ai anamua ua matuā fa'amamafa ai i le mea ua tu'u autapu. ‘ia fa'amamalu pea i ai. O lona uiga ‘o se tautoga lava, ia e ava ia te a’u, ou te fa'aaloalo fo’i ia te oe. O se tasi ‘e lē fa'amaoni ia fano ma malaia. 

Na o'otia lava le loto ‘o Tole'afoa i malelega mamalu ‘a le tupu, ua fa'atafa ma ua talia ma le loto malie, ua maua ai lenā so'otaga, ma le fa'aleleiga moni ma le tumau i lenei uso taufeagai, ‘ona ‘o lo latou tamā ‘o le suli moni ‘o le Tonumaipe'a. O le ala lea ua tatau lelei ai tofiga ‘a Fonoti ua lafo iā Tole’afoa, o lea fo’i ua maua lava ‘e Va'afusuaga Toleafoa le ao o le Tonumaipe'a i le ala tonu e tatau ai, ma ‘ua talu mai ai ua tumau pea iā te ia ma ona suli, o lo 'o fa'aaloaloina pea Tole'afoa i Leulumoega, o ia o le sa’o’aumaga, o le mamalu fo’i o lana usuga iā Sula'uateu le afafine o Lapa na avea ai Va'afusuaga Toleafoa ma fa'avae o ‘āiga ua lauiloa o le taulagi, e i ai le ‘āiga lenā e i ai le Afamasaga ‘e ona suli ua tā'ua nei o le ‘Āiga Taulagi i Fasito'otai i Upolu. 

Na fa'aipoipo Sāmalaulu ma le ali'i o Agaiilevaili'ili, ona avea ai lea o ia ma tupuga o le Lilomaiava ma le itū ‘āiga o Tuimaleali'ifano, o le ‘a sa’o aualuma Lilomaiava ua fa'amanatu a'i Sāmalaulu. 

Na toe malosi le fa'atafa o Fonoti ‘a ‘ua lē maua se isi tala tāua iā te ia, ‘e lē taumate ua uma ona teuteu matā’upu i le vā ma lona uso taufeagai, ona leai lea o ni isi mea tetele na tutupu i aso o lana nofoa’iga. 

E lua usuga a Fonoti mai lona faletua muamua o Fuatino na maua ai lona atali'i o Muāgututi’a, ma lona lua ‘o ona faletua na maua ai lona afafine o Falenaoti.

O le teine lea o Falenaoti na fa'aipoipo ma Peseta le atali'i o Lilomaiava le Tamaaleaitumaletagata, o le ala lea o le Falenaoti i Savai'i, ma avea ai ‘o le tasi ‘o fa'avae o le ‘Āiga o Satuala i Lealatele, o lona igoa o Falenaoti ua fai ma sa'o’aualuma i Satuala i Savai'i. 

 

Ona Tafa’ifā loa lea o Fonoti ma ‘o lea aso na e’e ai Pāpā iā Fonoti, na saunoa ai Fonoti iā Tofaeono i Maauga i Leulumoega ‘e faapea:

“Ua fa’amālō Tofaeono, ua iloga mai lou ‘Aufata i tao i le taua ‘o lo’u mālō. O lea la, ‘o lou matūpalapala lenei. O le ‘ā ‘e talitoga i Tumua ‘uma i Upolu nei:

—-’Afai o le ‘a ‘e talitoga i Lufilufi i Lalogafu’afu’a, ‘e to’aono le saofa’iga iā Lufilufi ‘ae ‘o le ‘a to’afitu i lau afioga.

—’Afai o le ‘a ‘e talitoga i Leulumoega ma le Matuanatogi i Ma’auga, ‘e to’aiva le Faleiva i Leulumoega ma Alipia ‘ae ‘e to’asefulu i lau afioga;

—’Afai ‘e te talitoga i Tuisāmau ma Auimatagi i Malie ma le Vaito’elau, ‘e to’afitu pou o le Falemalietoa ‘ae ‘e to’avalu i lau afioga Tofaeono;

—’Afai fo’i ‘e te talitoga i Sātunumafono ma le Alataua i Togamau ma Si’ulepa, o lau afioga Tofaeono o le ‘a to’afa ai le Faletolu o Sāfata i Alataua.

O nei tofiga ‘a Fonoti le Tafa’fā o Sāmoa ‘o lo ’o fa’aauauina pea lava i Samoa ‘e o’o mai i le taimi nei.

NA TOTOMA A'E FONOTI I LE AFIO'AGA O FALEATA

Ina ua manumālō Fonoti i Pāpā e 4 ‘o le (Tuiātua, Tuiā’ana, Nato’aitele ma le Vaetamasoali’i) ‘ona ‘alaga lea ‘e Tumua pāpā ‘o le Tafaifā iā Fonoti. O le taua lea na fesoasoani tele ai Faleata ‘auā na totoma ane iai Fonoti, fa’apea Tofaeono ma lona atali’i o Tialino, ‘o lea na faia ai lea ‘o ona tofiga ‘e faapea: 

E Faleono pou o Lufilufi ‘ae Falefitu iā Tofaeono

E Faleiva pou o Leulumoega ‘ae Faleagafulu iā Tofaeono.

E Falefitu pou o le Malietoa, 'ae Falevalu iā Tofaeono

E Faletolu pou o Sātunumafono, 'ae Falefa iā Tofaeono 

E Tapa’autasi Leulumoega ma Lufilufi ma Tuisāmau

E tului fa’asefulu le tuuga o Faleata pe ‘ā potopoto Sāmoa i se tama ‘a Salevālasi. O le tofi o Faleata o le ‘Ava ‘e tauvala’au auā Tumua.

Na mae’a tofiga ona sauni lea o Fonoti ‘e fo’i i Amaile ‘e afio ai, ‘ona ‘alaga lea ‘e Faleata lo latou Ao ‘o le Mataafa ‘e Une. O lona uiga, ‘e Fonoti i le afio’aga ‘o Amaile ‘e taui ai lana Tomaaga ‘e lē toe faia i Faleata. O lea na fa’aigoa ai le isi toa o le taua i le suafa TOMAAGAUGE ‘e faamanatu ai ma le aogamalie o lo ‘o i le afio’aga i Vaimoso.

NA TOTOMA FO'I FONOTI I LE AFIO'AGA I FALEALILI MA LEPĀ

Ona faapea lea o le toa ‘o Tofaeono iā Fonoti, “alu i Falealili o lo 'o iai le toa ‘e suafa iā Te'o. Ona alu lea o Fonoti ta’oto i le palapala i luma o le maota o Te'o. Ona ala ifo lea o le toa o Te'o o Falealili, o lo ‘o ta’oto ai Fonoti i le palapala ‘i luma ‘o lona maota. Ona fa'apea lea ‘o le toa o Te'o iā Fonoti, "uā lelei, ‘o le ‘ā ‘ou 'au iā te oe, ‘ona ‘ua ‘e ta’oto i le palapala". Ona fa’apea lea o le toa o Te'o, "sau ia iinā alu i le toa ‘e igoa iā Fiaaitagata ì le afio’aga i Lepā.

Ona alu fo'i lea ‘o Fonoti ‘e asi le toa o Fia'aitagata o Lepā, ma sa ta’oto ai foi ‘o ia i le palapala. Ona ala foi lea o Fia'aitagata ma ua va’ai foi iā Fonoti o lo ‘o ta’oto i le palapala. Ona fesili lea o Fia’aitagata iā Fonoti po ‘o le ā le mea ua sau ai, ‘a ‘o le ā foi le mafua'aga ua taoto ai i le palapala. Ona faapea lea o Fonoti iā Fia’aitagata, “Na ‘ou sau ‘e sa’ili ni a’u ‘autau, ‘auā ‘ua tele le 'autau ‘a lona uso ma lona tuafafine! Ona faapea lea o le toa o Fia'aitagata, "talofa e, ua e sau nei, ua ‘ou fati, ua ‘ou matua, ua tele fo'i taua na ou tau ai, ‘ae ‘e ui ina ‘ua ‘ou FATI, ‘ae ‘oute ALOFA tele iā te oe, maua ai le suafa o FATIALOFA. Ona faapea lea ‘o le toa o Fia’aitagata iā Fonoti, "o le ‘ā tā 'AU E LUA", Maua ai le suafa, AUELUA.

O LE MAVAEGA A FONOTI MA LONA USO 'O VA'AFUSU'AGA TOLE'AFOA I MULINU'U LALOGAFU'AFU'A MA SEPOLATA'EMO I LUFILUFI ĀTUA

ONA AGIAGI ATU AI LEA O FONOTI ‘E FA’APEA: “Tole’afoa e, afio mai o le ‘ā totofi ā ta mea, auā le nofo lelei ai ‘o lau fanau ma la’u fanau i le lumana’i. 

O le Ao o le Tonumaipe’a, ‘o le ‘a iā te oe ma lau fanau. O le ‘ā ‘e saofia le ‘aumaga, o le mea lea e ta’ua ai le aumaga ‘e pa’ia. Ona o le Ao o Tonumaipe’a ua i ai. ‘E te afio i le fala, ‘ua na’o oe lava ‘e te nofo i le fala i fafo. E sā se isi o le ‘aumaga ‘e nofo i se fala. ‘Ā ‘uma ona mama ‘o le ‘ava, ‘e tū lava le tagata i luga ma lana maga’ava ma tu’u i le tānoa, a’o lau maga ‘e tū mai se tasi na te avatua, ona ‘aumai lea o le tanoa tu’u i ou luma. A leai se tupu ‘e alagaina ‘e Tumua, ‘O le ‘ā ‘e Tuiā’ana Ave’aumalaga! O le ‘a fa’asino fo’i iā te oe ‘upu o le aualuma. ‘O lou aualuma o le ‘a tausi ‘e Leulumoega ma ē na tā i Fasito’otai ma Fasito’outa.”

O PĀPĀ E FĀ, ‘o le ‘a iā te a’u ma la’u fanau. ‘Ā ‘e toe tago mai i a’u mea, sauāina ‘oe i le ‘aufuefue ma soloa i le vailalo ma lau fanau. ‘Ā ‘ou tago atu i au mea, ‘ona fa’apea fo’i ona soloa a’u i le ‘aufuefue ma tafea i le vailalo ma la’u fanau.

O le mavaega lea nai i Mulinu’u Lalogafu’afu’a ma Sepolata’emo i Lufilufi Ātua, a Fonoti le Tupu ma lona uso o Va’afusu’aga Tole’afoa. O LO ’O TAUSI IAI SĀMOA I LENEI MAVAEGA E O’O MAI I LE ASŌ.

'O LE MAFUA'AGA NA MAUA AI LE IGOA 'O LE VA'A O FONOTI

TOFIGA 'O LE MĀLŌ 'O LE TUPU O FONOTI

Na fa'ato’ā maua le Va'a ‘o Fonoti ina ua tu'utaula Ātua i Tutuila ‘auā ‘o Ulualofaigā na ia mauaina le nu'u o Tutuila e ta'u o Amanave ma ‘o le va'a fo'i o Ulualofaigā na sopo va'a mai ai le tupu o Fonoti i Upolu. Ona malele ai lea Fonoti le Tafa’ifā o Sāmoa iā Ulualofaigā Talamaivao ‘e fa'apea:

O LE ‘A VA'A ‘OE ‘O FONOTI

O le mafua'aga lenā o le ta'u o lenā itūmālō iā Va'a o Fonoti. O le mea la ‘ua tupu, ‘ua fa'atagisia ‘e le tupu ‘o Fonoti le ali’i ‘o Ulualofaigā i se fesoasoani i le taua ma lo latou vā ma Sāmala'ulu ma Va’afusuaga Toleafoa. O iinā na toe pa'ū ai foi le malelega ‘a Fonoti e fa’apea:

O le ‘a malu ‘oe ‘o Ma'auga" ma Lalogafu'afu'a

O le ‘a malu ‘oe o mālō

O le ‘a Vaa ‘oe ‘o Fonoti, ‘e leo ai Ma'auga ma Lalogafu'afu'a, 

O le ‘a Vaa ‘oe e tasi ‘e leo ai Tumua. 

O ia tu'utu'uga o lo ‘o iā Ulualofaigā mai le amataga e o’o mai lava i nei ona pō. Ua mavae atu ni isi ‘o nofoa’iga ‘ae fa’asolo mai isi ‘auga tupulaga se ‘ia o’o mai iā Ulualofaigā, Talamaivao, Farao, Saisaofa'i.

O ia lenei na feagai foi ma le vātau o Sāmoa ‘ona ‘o le fefinaua'iga i nofoaiga tupu ma le pule. ‘A 'o fai le loulouā i le pō valea o le atunu’u ‘ae sa lē amana’ia lava ‘e Ulualofaigā. Sa fa’atū lava lona mālō i Vaitu’u i le tausaga 1885. O le alii foi lea o Ulualofaigā, na ia talia le velega malae ‘a Malietoa Laupepa ina ua tafitauina iā Itūau le ‘autau ‘a Malietoa Talavou i le malae i Vaiala ‘e igoa o Matagofie. Ona tu’umuli lea o Malietoa Laupepa i Safata, ‘ona vele malae ai lea iā Sātunumafono ma le Alataua, ‘ae lē talia, ‘ona toe ō fo’i lea i Falealili ‘e vele malae ai ‘e lē talia, ‘ua ō ane i Lotofaga ‘e lē talia fo’i, ō ane i Lepā ‘e lē talia foi, ō ane iā Tafua ma Fuataga i Aleipata ‘e lē ‘i talia fo’i. Ona ō ane loa lea i Vaitu'u iā Ulualofaigā Talamaivao Farao, ona fa’ato’ā talia ai loa lea ‘o le vele ga malae, ma o i'inā na tatala ai loa ‘e Malietoa Laupepa le ie-toga sa iā te ia ua igoa o le LAGO ‘O LE FUA ‘o Ulualofaigā.

Ona logo loa lea ‘e Ulualofaigā le afio’aga ‘o Fagaloa o le ‘a tala le faiā ‘a Malietoa Laupepa. Ona tau ai loa lea o le TAUA NAI LEPISI i gātai o Fasito'otai na tolotō ai nei le va’a o Lautolo ‘o lona uiga ua puipuia i totonu o le fua ‘a Ulualofaigā ma Fagaloa, o le va’a o Manono ma Mulifanua, ‘e fai ai nei le muagagana faapea. “E fai fua ‘ua Toloto le va’a o Lautolo”. O le telē ‘o lenei va’a ‘e luasefuluono nofoa, le aofa’i o le ‘auva’a ‘e valusefulu fa ‘ia tane ma taupou ‘e to’alua. Ua fasia ‘e le fua ‘a Manono ma Mulifanua le fua ‘a Ulualofaigā. Ua ola le taua ‘ae ua mūmū ulaula le sami i toto o tagata ona teuteu lea o va’a o le fua ‘e ‘ave manu i le mea o lo ‘o iai Malietoa Laupepa ma Tuiā'ana I'amafana. O ‘upu mulimuli ‘o le manu i luma ‘o Malietoa ‘e faapea: “Se Malietoa e, o manu nā ua i ou luma”.

Ona pa'ū loa lea ‘o le malelega ‘a Malietoa Laupepa ‘e fa’apea, Tafēfē i lenei mau pe ‘ā tua ma ni a lou toto Ulualofaigā ona ‘o a’u, ‘ae sau ao ona tuu tau lau fua, ma fa’amalu ai a'u i lo ma vā ma lo'u uso, ‘o lea ua iloa ‘e Sāmoa ‘uma, ‘a ‘e silafia ua potopoto o'u ‘āiga, pe ‘a ‘e mana’o i se mea . Ia vili lau foe pe ‘a ‘e fia taumafa, Ia vili lau foe. O le ‘a igoa o lou ‘āiga o le ‘ĀIGA O LE TOTO. O le ‘a tu’u tasi ia le ‘upu fa’asino i le FUA auā ‘upu ‘o ‘Āiga ma o latou Tama, a'o ‘o oe fo’i ‘e fa’asino iai le Va’a o Fonoti ‘e leo ai le Pāpā o Tupua ma Malietoa.

TE’O:‘O ‘oe ‘o le Anava o Taua, ‘Ma lou Manu Samoa

FIA’AITAGATA: ‘O au suafa ia ‘o Fatialofa, ma Auelua. ‘O le ‘a fai i la’ua ma Tulauniu o Ātua, ‘Punefu o Ātua, ‘To’oto’o o le Tuiatua.

MATA’UTIA: ‘O le Va’a o Fonoti, ‘O le Malu o Ma’auga – Leulumoega, ma Lalogafu’afu’a, Lufilufi. ‘Fea, o le Va’a o Fonoti, ‘O Fea fo’i ‘e Fa’aōpea iā Ātua le Fauono.

MOLIO’O: ‘O oe o le Va’a o Fonoti, ‘O oe o le To’o o le Fua.

LEUTELE (Falefā); ‘O oe o le ‘A’ai ‘o le tupu o Fonoti 

E aofia ai: 

Sanone, Gagaemalae, Saleapaga, Sagapolu, Falevao, Sauago, Saletele, Uafato.

TOFAEONO: ‘E Ono Pou o Lufilufi, Fitu iā te oe. ‘E Iva Pou o Leulumoega, Sefulu iā te oe. ‘E Fitu Pou o le Malietoa, Valu iā te oe. ‘E Tolu Pou o Sātunumafono, Fā iā te oe.

LE ‘AVA ‘A FALEATA E FEVALA’AUA’I; ‘O Faleata, ‘O le Itū ‘Autasi iā Lufilufi ma Leulumoega ma Tuisamau. O tofiga nei sa maua ‘e Faleata mai ia Fonoti. ‘A ‘o le taimi o Leatiogie ‘e ta’u lava Faleata ‘o le “Faleo’o O Faigā Mālō”. Na fa’apea ai fo’i se fuāitau; “O le sola ‘a Faleata ‘e sola ‘ae vave mai”.

ONA ‘O LE SU’E MĀLŌ ‘A ASIATA iā Tuiātua Tuiā’ana Gatoaitele Vaetamasoali’i Fonoti, O le Tafa’ifā o Sāmoa, lea ua tofiaina Asiata; ‘O LE ‘Ā FALEFĀ TUMUA IĀ TE OE. 

‘O lona uiga ‘e tolu Tumua i le motu o Upolu ‘e pei ‘ona iai Lealali i Leulumoega ma Malietoa Savea ‘o lo ‘o iai Fata ma Maulolo o Tuisamau, ‘ae fā i le ali’i o Asiata Tumua ‘o lo ‘o i Savai’i e ala i tofiga ‘o le tupu o Fonoti.

AIONO: Na tofia ‘e Fonoti le tupu Tafa’ifā ‘e tali ona lafo (toga) i so’o se mea fai ‘a Sāmoa, O le La’aunafausia, ma lana Igoaipu o le Laveisela po ‘o le Matamatamuliulu.

TAI: O Taimalie o le Utu a Sā-Tuala, ma lana Igoaipu o le Tuitama’ioletupu. O le mauaina e Tai ma Aiono o  Mano’o ma le mea na tupu iai, o le mafua’aga lea ma le fuaiupu e fa’apea: “O le tolotolo i Vaialua” Nofoalii.

O LE SUAFA ALIPIA

O le taimi o Tuiā’ana Tamalelagi ‘e le 'i maua le suafa Alipia ‘a 'o igoa iā Galuita. O le taua o le paegauo i Falesama na tau ai le fanau ‘a Tuiā’ana iā Fonoti ma lona tuafafine o Sāmala’ulu sa ‘aufa’atasi ma lona tuagane o Va’afusuaga Toleafoa. Na mālō ai Fonoti ona fa’atafea ai lea o Toleafoa ‘i le motu o Tutuila po ‘o Salaia ‘ae oso ai ma Galuita, ‘auā sa lagolago ‘e le isi vaega ‘o Leulumoega Sāmala’ulu ma Va’afusuaga Toleafoa. O le taua lea e tele foi mea na maua ai. E pei ‘o le ‘upu masani "‘A iai lava Tanuvasa ua ‘ātoa Ā'ana" ‘auā sa ‘au ai Tanuvasa i lea taua. 

Sa tautalatala ai Vaa'afusuaga Toleafoa 'e uiga i le fa'i ma ona tama'i fa'i, fa'apea fo'i le moa ma lana toloa'i.

Sa iai le mea na to'atamai ai le susuga i le Laaunafausia na toe alu ‘ese ai ‘au iā Fonoti. E mafua ai le upu “O Tanuvasa foi na itūlua ai Ā'ana". O le fa’atafeaga lea i Tutuila ‘o Toleafoa ma Galu, sa umi se taimi ‘o nonofo ai ‘i le motu o Tutuila ‘ona toe foi mai lea, ‘ua ‘ese’ese va’a na ōmai ai. O le talitonuga e fa'apea, o Galu, 'o ia sa fa'asisina le vai i le fofoga o le ali'i po 'o le tapa'au, ina ua o'o atu Satunumafono 'e 'a'ami le ali'i, ona malaga mai ai lea o Toleafoa ma ona 'Aiga Satunumafono, 'o le mafua'aga lea 'o le fa'alagi o Satunumafono 'o le "Aiga Malosi", 'ae peitai ua afatia le va'a ma taumalemo ai Toleafoa ma ua sau le piapia i lona fofoga. O Galu 'o ia lea sa malaga mai i le isi va'a na oso i lalo ma taumafai e lavea'i lona ali'i 'aua 'ua leai se tasi 'e mafai ona lavea'ia lo latou ali'i a'o Galu ua loto lava 'o ia 'e oti ma lona ali'i, peita'i ua maua 'e Galu le ali'i ua ia solo 'ese piapia mai le fofoga o le ali'i, ua 'a'au ma tausoa mai lona ali'i. Na taunuu i fanua, 'ua faafetai Toleafoa ia Galu e tusa ma lona agalelei ma to atu ai lona matupalapala o le suafa ALIPIA e faamanatu ai le piapia sa i le fofoga o le ali'i, 'a 'o le taimi o Tuia'ana Tamalelagi lea na sui ai i le Matuanatogi.

Ina ua taunu’u mai i fanua le folauga, sa igoa ai loa iā Alipia, 'ae tu'u le igoa Galu.

                                                                                                                      *************************************************************************

Manatua fo’i, o Galu lea i le vaitaimi o Tuia’ana Tamaalelagi ‘ina ‘ua sopo mai Tutuila ma ‘Ape ma le pepe, na fa'aafe ai ‘e Galu ma Le’oli. O le sa’otama’ita’i a Galu ‘o le tama’ita’i o Togitoto, ‘a ‘o le sa’otama’ita’i a Le’oli ‘o le tama’ita’i o Tilomai. O Togitoto ma Tilomai lea na tapenaina le moega mo le pepe ‘e iai ona sui le igoa iā Leulumoega i aso nei. E tele foi isi mea na maua lava i lea taua ‘e pei fo'i ‘o le suafa MATUANATOGI lea ua faalagi ai Alipia i aso nei.

O LE MAFUA’AGA O LE SUAFA TALAMAIVAO/ULUALOFAIGĀ

Ina ua agaleagaina le tinā o Salamasina o Vaetoeifaga ‘e Leulumoega, ona ‘ave ai lea o le fe’au ‘a Salamasina i Fagaloa i le tuagane o Vaetoeifaga, o le tama ‘o Ulualofaigā. Ua agaleagaina lona tuafafine ‘e Tuiā’ana Tamalelagi ma Leulumoega. E taunu’u atu le tala o i le vao Ulualofaigā, ona maua ai lea o le suafa o Ulualofaigā o le “Talamaivao”. Ona ‘e taunu’u atu le sāvali ‘a Salamasina ma le tala, o i le vao le tama ‘o Ulualofaigā.

Ona malaga ai lea o Ulualofaigā i Leulumoega ma tagata Fagaloa e to’alua. O Pa’ila ma Aiofaiva, o tautai e tautuaina Vaetoeifaga ina ua agaleagaina ‘e Tamalelagi ma Leulumoega. E iai ona iai suafa ia ‘e lua i Nofoalii, e o’o mai i le asō.

Ona toe alu fo’i lea o le sāvali ‘a Salamasina iā Pesetā i Safune i le motu 'o Savai’i. Ona ‘aumai ai lea 'e Pesetā o tagata e to’alua, o Tauti ma Mala’itai e tautuaina Vaetoeifaga.

Ina ua tu’umālō Vaetoeifaga, ona manatu lea o Mala’itai o le’ā toe fo’i mo Safune. Ona toe fo’i lea ‘o Mala’itai i Safune, ‘ae o lo’o iai pea Tauti i Nofoalii e o’o mai i le asō.

(Tulafale: Pa’ila ma Ai’ofaiva. Tapa’au: Tauti ma Mala’itai.)

TU’UMĀLŌ O TUIĀTUA MATA’UTIA FA’ATULOU

 Na fiafia tele So’oa’emalelagi i le manaia ‘o Aleipata ma le alofa i lona to’alua fou, ua olioli tele ai ma manuia lona olaga, pe ana le seanoa le amio faitogafiti ‘a Leifi ma Tauloto. Ua aliali nei le ‘a’ano ‘o mea na tauānau ai Mata’utia ‘e fa’aipoipo mo So’oa’emalelagi, ‘o le fia ‘aumai lea o Pāpā e fā ‘o lo ’o iā Nafanua mo Ātua. E la’ua te le ‘i ō iai i le tama’ita’i ma lo la manatu fa’apito, ‘a ‘ua fa’aui ane i lana tane, auā ua la iloa ‘e malosi ai le la pule i mea tau suafa ma mea tau faletua. Ae na tē’ena vave ‘e Māta’utia lo la manatu. 

Ua uma ona iloa ‘e Māta’utia ‘e le mafai ‘e Ā’ana ona tu’u mai o lenā Pāpā se’iloga ua fao fa’amālosi, ma ‘o le uiga la ‘o se taua fo’i. ‘A ’o Māta’utia ‘e mana’o tele i le filemū ma le fealofani. Ua lē mālilie ai Leifi ma Tauloto ‘ona ‘o le tē’ena ‘o lo la tāofi ‘e le ali’i, ua ō i ‘āiga ma saga mafaufau ātili. 

Ua mavae ni aso, ona toe ōơane fo’i lea i le ali’i ‘e tauānau pea. ‘A ‘ua atili ai ona mau ‘o le finagalo ‘o Māta’utia, ma ‘ua to’atama’i ai tele le ali’i i tulafale nei ‘o Leifi ma Tautolo, auā ua aliali mai lo la loto fa’amaualuga ‘e fia pule aoao i Upolu ma Savai’i.

Ua o’o i le tasi aso, ua fa’alogoina ‘e tulafale o Pāpā e fā. Ua folafola iā So’oaemalelagi i lana malaga na alu i Falealupo. Na manatu loa ‘e sili ona foa’i tonu i le tama’ita’i. E lē taumate o le ‘ā ‘avea lona alofa i lana tane ma mea na te talia ai ona fa’ae’e uma pāpā ‘e fā iā Māta’utia. E le ‘o fea, na tē’ena mamao i la’ua ‘e le faletua. E tasi lava le loto ‘o So’oa’emalelagi ia toe fo’i atu Pāpā i le nu’u moni ‘o e iā latou ‘ia Pāpā, ‘ae na ‘o le Tuiātua ‘ua tatau lea mo lana tane. Ua atili ai ‘ona lē mālilie mana’o fa’aalualu o Leifi ma Tauloto.

Ua mavae ni isi masina, ua fa’ateleina pea le fiafia ma le fealofani o le ulugali’i a Māta’utia ma So’oa’emalelagi. O le tasi aso ‘a ’o la tofafā, na fa’alogo a’e ai So’oa’emalelagi ‘ua savali le tagata i lo la fale. Na ia nofo a’e i luga, ‘ae ua iloa se tasi, ‘a’o lo’o tōfā pea Māta’utia i ona tafatafa. Na liliu le ali’i ma fa’afuase’i ona ‘e’ē ma le tigā tele. 

Na tago atu So’oa’emalelagi po ‘o le ā, ae te’i ina ua va’aia le foto na tuia ai lona itū. O le fasioti ‘e lē taumate, ‘auā ‘e lē ‘o le foto ‘ea ua masani ona fasiotia ai ali’i? Talofa e, ua oso mai le isi auauna toga ‘a So’oa’emalelagi ua taumafai ona tipi ‘ese le foto ona ‘o le fia lavea’iina o le soifua o le ali’i. Ae pagā, ua ulu le ‘ona ‘o le foto ua tigaina tele le ali’i ma ‘ua vave lava ‘ona maliu ai. 

O le puapuagā tele le mea ua o’o iā So’oa’emalelagi. Na ia masalomia tagata na faia le galuega leaga ma ‘ua teu i lona loto na te le’i tautala ai. Ua fa’anoanoa Ātua uma i le maliu fa’afuase’i o le latou ali’i pele. ‘Oi talofa i le tagata na ia fasiotia pe ana iloa.

Ua mavae ni nai aso ina ua uma le lagi o Māta’utia, ma le mafatia tele o So’oa’emalelagi i le maliu o lona to’alua pele, ‘e lē taumate ‘o le mea lea na fafano ai le ma’itaga o le tama’ita’i ua fanau mai ‘o le alualu-toto. O le alualu-toto la lea na maua ai le tama o lo’o tā’ua i le gafa o: “Tuimavave” lona igoa.

O LE TULA'I MAI O LE ALI'I LENEI O TAMAFAIGĀ

O LE TALA I LE ALI'I O TAMAFAIGĀ

Ua lau silafia le tala iā Tamafaigā ma le mālō ‘o Manono, sa mata’utia lona tula’i mai i ‘autau ma fuāva’a ‘o le sami i taua o tama-’āiga ma tupu o Sāmoa.

Ae se i talatala fulu o le sega i se mau Fa’a-Manono.

O le tapenaina ‘e Nafanua le toa tama’ita’i ta’uta’ua o Sāmoa o le Atunu’u i lona tulaga tofi sa ala ai ona ‘auau ma fa’aaogā le malosi’aga sa iā Manono e fau ai mālō. Ina ‘ua momoli le ulua’i mālō i Leulumoega, sa te’ena ‘e le Faleiva ma o iināࠣ sa mua’i fa’atū ai le mālō i Manono ma fa’aaogā ai ‘e Nafanua le malosi ma fuāva’a ‘a Manono ‘e taumolimoli ai lana mau.

O le susuga iā Le’iātaualesā Lēlologa o le tupu lea ‘o Manono sa fa’aipoipo iā Vālasi i Ologa o le afafine o Asiata o le ‘āiga o Tonumaipe’a ma Nafanua. O le ā’afia ai o faiā ma ‘āiga na ala ai ona aliita’i ni isi ‘o itūmālō ma o latou amana’ia le Le’iātaualesā ma le mālō ‘o Manono, ‘ona ‘o Nafanua na ‘auau faatasi i ai Matāutu, Sale’aula, Fa’asāleleaga ma se vaega o Ā’ana fa’apea foi se vaega o Ātua.

O le taua I le vā o Le’iātaualesā ma ana ‘autau aga’i iā Safune ma Safotu fa’apea latou ‘autau i lalo o le ta’ita’iga ‘a Malietoa.

Sa toilalo Safune ma Safotu ‘ona ‘o le malosi ‘o ‘autau a Manono ma fa’apenā ai ‘ona fa’ailoga le mālō o Le’iātaualesā Lēlologa i le fa’aipoipo lea iā Lo’alo’a le afafine o Tuāilemafua o Samauga(Safune) ma ‘o le usuga lea na maua ai le alii lauiloa o “TAMAFAIGĀ”

 

O le a le mafua’aga ‘o lona igoa?

Sa mau Le’iātaualesā Lēlologa i le nu’u o Sili mo se taimi umi ‘a ’o le ‘i i’u lona soifua ma molita’i ai a’u ‘o mālō iā Manono, Satupaitea ma Sāfotulafai.

O le masani ‘a Sāmoa i aso  anamua, o le si’i lea o le faletautū ‘a tulafale ma taulele’a mo le latou ali’i ‘i se taupou ‘o se nu’u ‘e ‘a’ave atu ni ona tala ‘o le lālelei pe tautupu ‘ae maise lava pe ‘ā fa’apea ‘o se ‘āiga maualuga o Sāmoa. O le masani ‘e o le tulafale ma taulele’a ua fau le fale ‘e faalatalata i le ‘āiga ‘o le taupou ona tautua lea ‘e ala i fe’au ‘ae maise ai mea’ai mo le ‘āiga, ma ‘o lea ‘e mafua ai le upu ‘e fa’aaogā ‘e tulafale i lauga, “E nu’unu’u atu fa’atini o tausala” auā ‘a o’o i le taimi ‘e momoli ai meaalofa po ‘o ni taumafa i le ‘āiga o le tausala ona lagi lea ma nu’unu’u ‘e tulafale tini po ‘o pa’ia ma mamalu ‘e faasino i le tausala ‘ae fa’afetaui i pa’ia ‘o lo latou ali’i ina ia iloa ai ‘o le ‘āiga po ‘o le nu’u o le manaia lea ‘e fai ai le faletautū ‘e lē mama’i.

O le masani a Tamafaigā ‘e si’i le taua ‘e fa’aaogā ai le fu’a o le sami ‘e lagi pese ‘e vivii ai le alii ‘a ’o ta’amilo le fuāva’a i le gataifale, ‘a āfea ‘e Tamafaigā se afio’aga ‘e leai se tasi e faasilia’upule auā ‘e fano i le laga’ali ‘a le alii, o taupou o nu’u ‘e osi taulaga ai auā le ola o se nu’u ina ne’i to’asā ‘ona malaia lea o lea nu’u.

E le gata i Upolu ‘ae ‘o Savai’i fo’i, auā fai mai ni isi ‘o fa’amaumauga sa ia tau’aveina le suafa i lona tamā o Lilomaiava ma ‘o le ala lea na o’o mai ai le Lilomaiava i Palauli ma fa’aigoa ai o Sā Lilomaiava o le ‘au’āiga o Le’iātaualesā Lēlologa. 

O le isi igoa sa iloa ai Tamafaigā i Salāfai i le Ā’ea i Sisifo o VAOVASAMANAIA. O le suafa tau Tomumaipe’a lea ‘e fa’aigoa ai ‘e Manono le Pālēso’o ‘o le pā ‘a Vaovasamanaia.

O Manono ‘e iai ona taūla-tau o le La’amaomao(rainbow) ma le Matu’u(heron) ma e talitonu ma faamoemoe i ai le ‘autau ma le fuāva’a i ona tapuāfanua ia, fai mai le mau ‘e fa’apea: “ ‘Ā fa’asauni Le’iātaualesā ‘e tiu ‘ona faatali lea ‘o se fa’ailo ‘o ona tapu auā ‘a lele aga’i i luma le matu’u ona manuia lea ‘ae ‘a lele aga’i i tua ona tolo lea ‘o le taua, ‘e fa’apenā foi i le la’amaomao ‘a aga’i ‘i luma ona folau lea ‘ae ‘a aga’i tua ona toe faatali lea i se laolao.

Na ‘a’ave tala i le lālelei ‘o le taupou o Lapakaume i le nu’u o Sa’anapu ona alu lea o le avea’i ‘a Tamafaigā iā Anapu o le ‘a o’o atu ‘e feiloa’i i le taupou ‘o Lapakaume, fai mai sa fetāgisi lo’omatutua o le nu’u i le alolofa i le latou taupou ma faapea a latou ‘upu, “E! ‘e leai lava ni taulele’a o nei nu’u, o lea ua lagi atu lagi mai toe tasi ‘ātoa le pā” fai mai ‘o iinei na āfua ai ona fa’aigoa le ‘auga-to’alua ‘a Tamafaigā o le pā.

Ua tapena le ali’i ‘e malaga i le Atu-Sāfata auā le taupou ua ‘a’ave ona tala ‘ae se ‘i fa’atali se fa’ailo mai ona tāula, sa malosi le matagi ona ū lea ‘o lau ‘o le la’au o le Pu’a ‘e foliga ‘o lo ‘o taumafai ‘e fa’ailo iā Tamafaigā ‘e lē tatau ‘ona fa’aauau le malaga ae sa to’atāma’i le ali’i ma ia faapea ane “E lē aoa’ia mai e se lau pu’a Tamafaigā” ma ‘o lea na āfua ai lea alagā’upu ‘o lo ‘o laulauvivilu ai le to’atele i onapō nei.

Ua aga le malaga i Sa’anapu, ae fai mai ni isi ‘o mau ‘o le tagi ‘a Laupakaume i lalo o le fau lea ‘e ta’ele ai le tama e igoa iā Logona, lea ‘e āfua ai le ‘upu ‘o lo ‘o fa’aaogā i lauga a tulafale ‘e faapea “Ua logo le fau na i logona”  ma le fatumomo’o ‘a Laupakaume  “Ta fia tofu i le vaisilika ma fia se’e i le vailapa i Logona” O lea na a’e ai se manatu i le alii o Logona o le ā fai sana togafiti i le taunu’u mai ai o Tamafaigā.

E faapea le tala ina ua ofi atu le fuāva’a ‘a Tamafaigā i le ava i gātai ‘o Sa’anapu ona tū lea o Logona i luga o le papa ma lia’i i tai le puputoto, ona fa’apea lea o Tamafaigā ‘e toe fo’i e le ‘o se taupou le tamaita’i, na āfua ai fo’i ‘upu ‘e fa’apea “ua na ‘o le puputoto ua togi i le va’a”

O le ala lea na aga ai i Saute ma ta’amilo mai i le itū i Sasa’e ma toe fa’ai’u mai ai i Ā’ana lea na tagata-valeina ai ma lē ‘ātoa ai ma’a o le pā e pei ona tā’ua “O le pā lē so’o”

 

Na usu Si'ufe’ai iā Polatoese po 'o Lepolatele fa'ae'e le gafa 'o Si'ufualelaumālō. ‘

Si'ufualelaumālō na usu iā Āigamasitele i Faleata fa'ae'e le gafa o Fe'epō.

Fe'epō na usu iā Lapalapatele/Leipaleatele le afafine o Niu i Afolau fa'ae'e le gafa 'o Malalatea, Sina ma Leatiogie.

Leatiogie iā Taua'iupolu le afafine o ‘Ale i Toamua fa'ae'e le gafa o Lealali, Savea, Tuna ma Fata, Ve'atauia, Le'aimuli ma le teine o Leatiatigie po 'o Ofuofumomoiufi (GAFA O LE UFI)

Na usu Lealali iā Fotusili le alo o Leutele (Leuteleleiite) i Falefā, fa'e'e le gafa 'o Levaogogo.

Na toe usu iā Solofuti le alo o Tauai i Fasito'o-tai fa'ae'e le gafa 'o Sausi.

Ona toe usu fo'i lea iā Malelegaoleto'elau le alo o Folasāitu i le afio'aga i Iva i Savai'i fa'ae'e le gafa o Tupa'imatuna, Tupa'ilelei ma Tupa'isina (Tupa'isiva).

 

Usu Tupa'imatuna iā Laufafaetoga le alo o le Tuitoga fa'ae'e le gafa o:

Va'asiliifiti lea sa nofo i Vaisa'ulu i 'Iva

Ona usu mai lea o Lautala po 'o Lautalaola mai Fiti i le tama'ita'i o Laufafaetoga fa'ae'e le gafa o:

Ututauaofiti lea sa nofo i Matāutu i Savai'i

Tauaofiti lea sa nofo i Sataua

Lelegaofiti lea sa nofo i Salega

Ona toe ma'i lea o Laufafaetoga iā Tupa'imatuna ona fa'ae'e lea 'o le gafa:

O le teine o Fotuosāmoa lea sa nofo i Safotu.

 

Na usu Va'asiliifiti iā Malelegaosavai'i le teine mai le afio'aga o Tufutafoe fa'ae'e le gafa o Va'asiliuli.

Usu Va'asiliuli iā Fe'egaga i Sagaga fa'ae'e le gafa o Funefe'ai.

Na toe usu Va'asiliuli 'i le tama'ita'i o Fe'esoa mai Sale'imoa fa'ae'e le gafa 'o La'ifai. 

Ona alu lea o Lafai i Savaii ae nofo Funefeai i Upolu, ona toe fo’i mai lea o Lafai mai Upolu, ae
alu atu Funefeai i Savaii, na la fetaia’i i le vainuu o la mai le vaa o Lafai i le laufai, na alai na
igoa ia La’ifa’i. Na Fune ai foi le malo o Fune le Fune e iai ona igoa o le Funefeai, tago foi Fune
i le uluulutao e taua ai le taua, ae mulimuli ane ua fano lona malo.

 

Na usu Laifai iā Matuaifatu i Falease'ela fa'ae'e le gafa o:

Fotulafai

Talalafai

Muliagalafai

Tupa'iloa

Tupa'ifa'aulu

Tupa'ilafo

 

Na toe usu Laifai iā Matuaitali, le uso o Matuaifatu fa'ae'e le gafa o le tama o Va'asili'ena po 'o Va'asilitamaalepō.

Usu Va'asilitamaolepō  iā Sinaletuna ma Sinale'imoa o tama’ita’i ia ua nofo lua iā Va'asilitamaolepō, 'o le fanau teine a Poluleuligaga mai Sale'imoa. Ona fanau lea 'o Sinaletuna, o le tama o Lafailetauā, fanau Sinale'imoa, o le tama o Lafaitupa'itea.

 

Usu Fotulāfai iā Levaoita le afafine o Pulusau i Salelologa  fa'ae'e le gafa o Lētufuga ma Le’aula ma le teine o Lupelele.

 

Usu Tagaloa Saunifanua iā Lupelele fa'ae'e le gafa o Lepatuteleosalafai ma Tuolofaigā.

Usu Lepatuteleosalafai i le afafine o Fuga i Tapu’ele’ele fa'ae'e le gafa o Patupaletai.

Usu Patupaletai i le afafine o Lei'ātaua i Manono fa'ae'e le gafa o Fugaletavau ma Logoimanono.

O le a se'i ta'atia le gafa lea o Lupelele. 

******************************************************************

E UMA TOE FAI AI SE GALUEGA I LE GAFA LEA

Usuga Tufugama'alomaivao iā Fa'alulumaga le alo o le Tuiā'ana Leuōtele fa'ae'e le gafa o le teine o Fitimaula. Usu Papali'inagauaisavai'i iā Fitimaula fa'ae'e le gafa o Alalatoa ma Tuma'ai ma le teine o Fa'alulumaga II. Usu Tagaloa Fa'aofonu'u iā Fa'alulumaga II fa'ae'e le gafa o le tama o Tagaloa Selaginatō. Usu Tagaloa Selaginato iā Vaetamasoali'i lea na tā’ua i le gafa o Malietoa Uituālagi fa'ae'e le gafa o Tama'alelagi. O le tama lea na ō tama nei o Tutuila ma ‘Ape, o tama Fasito'o ‘a'ami, ‘ave i Leulumoega potopoto Leulumoega fa'ae'e le Tuiā'ana, ona ta'u lea o le tama lea o Tuiā'ana Tama'alelagi. 

O le a ta'atia le Tuia'ana Tama'alelagi se'i fa'ausu mulimuli lona gafa. 

Usu Tuiatua Lufasiaitu iā Lagituaiva fa'ae'e le gafa o Manu ma Leamoā. Usu Tuimanu'a iā Manu fa'ae'e le gafa o Pāinu'ulasi, Ualegalu, ma Sinasaula. Usu le Tuitoga Faisautele iā Pāinu'ulasi, o Vaetoeifaga, ma Ulualofaigā. Usu loa Tama'alelagi iā Vaetoeifaga, ‘o le Tuia'ana Salamasina. Usu Tapumanaia iā Salamasina fa'ae'e le gafa o Fofoivaoese, ma Tapulesātele. Usu Tauatamainiulaita iā Fofoivaoese, o Sina, Taufau, ma Asomualemalama. Usu Titoiaivao iā Sina fa'ae'e le gafa o Faumuinā. Faumuinā la lea e i ai lana Tupufia, e ta'u e i ai le Tupufia ‘a Faumuinā. Usu Faumuinā iā Talaleomalie, le afafine o Fiamē i Lotofaga, fa'ae'e le gafa o Fonoti. Toe usu iā Atamulau o Va'afusuaga. Usu loa ia Tu'uamaleulua'iali'i o Sāmala’ulu. 

O le a ta'atia le gafa o le Tupufia, a'o le a fa'ausu le Lilomaiava.

Usu Lilomaiava iā Aifao le afafine o Valomua i Satupa'itea, fa'ae'e le gafa ‘o Aiolupotea, toe usu i le afafine ‘o Moa i Vailoa i Palauli fa'ae'e le gafa o Sālu. Usu loa iā Sāmala’ulu le tupufia a Faumuinā, ‘e lē alo le tama'ita'i, ta'ai tofaga i ai Sālu, ‘e lē fanau. Alu loa le Lilomaiava i lona atali'i ‘o Aiolupotea le tama a le fafine Satupa'itea, fa'ausu iā Sāmala’ulu, fa'ae'e le gafa o Letamaaleaitumaletagata, o le Aiolupotea, o Lilomaiava. Usu loa le Aiolupotea Lilomaiava Letamaaleaitumaletagata iā Utusagi i Lefaga fa'ae'e le gafa, o le teine o Ali'itasi ma Toeosulusulu ma Lilomaiava. 

O le a ta'atia la usuga a Lilomaiava ae se'i usu Atanoa. 

Usu Atanoa iā Telesā i Faleata fa'ae'e le gafa o Atanoa ma Talaepā. Usu Atanoa iā Ali'itasi, le gafa o le Lilomaiava fa'ae'e le gafa o Leatigaga Levalevale. Usu loa Leatigaga Levalevale iā Tolugauvale le afafine o Taotua i Salelologa fa'ae'e le gafa o Ti'a ma le teine o Malieafenoa. Usu loa Tauiliili iā Malieafenoa fa'ae'e le gafa o Luamanuvae. Usu loa Luamanuvae iā Punipuao le afafine o Sili i Sapulu, i Salelologa fa'ae'e le gafa o Tinousi, o Lilomaiava lava lea. Usu loa Va'afusuaga iā Fe'eonu'u i Sātunumafono fa'ae'e le gafa o Toleafoa. Toe usu iā Fotuomanuvao, le afafine o Segi i Sa'asa'ai, fa'ae'e le gafa o Tofa. Toe usu iā Meafonolelei fa'ae'e le gafa o Utumapu, ma Punafelutu, ma le teine o Sugaluopea. Toe usu i le fafine Fasito'otai fa'ae'e le gafa o Niulevaea. Usu Niulevaea i le afafine o Suluga i Leulumoega fa'ae'e le gafa o Afamasaga. Usu Afamasaga i le teine Lalomauga fa'ae'e le gafa o Agamaaitu ma Togitogialuau. 

O le a ta'atia le gafa lea ae se'i fa'ausu Fonoti. 

Usu Tuia'ana Tama'alelagi i le afafine o Safuta i Satapuala fa'ae'e le gafa o To’alepaiali'i. Usu To'alepaiali'i iā Lealaitiamanu'a le afafine o Fenunuti i Lefaga fa'ae'e le gafa o Su'afaigā, ma le teine o Fuatino, ma le teine o Melegalenu'u. Usu loa Fonoti iā Fuatino le alo o To'alepaiali'i fa'ae'e le gafa o Muāgututi'a. Usu Muāgututi'a iā Tauamatu le afafine o Fa'autagia i Saluafata, fa'ae'e le gafa o Fepūlea'i, ma le teine o Lagi. Toe usu iā Fenunuivao i Falefā, ‘e lē alo le tama'ita'i, ‘ua vaetama loa ‘e Muagututi'a ma Fenunuivao le tama o Fuiavailili, le atali'i o Fuimaono i Salani, i Falealili iā Sa'ilau le uso o Fenunuivao. O tama la ia ‘e to'alua na saesaelaufa'i ai Tumua po 'o ai ‘a ulua'i Tupua iā Samoa. O Fuiavailili, o le tama o le vaegātama ‘a Muāgututi'a ma Fenunuivao, ma Fepūlea'i le alo moni o Muāgututi'a. ‘Ae te'i ane ua mālō Fuiavailili. Usu Fuivailili iā Matuaifaleese le afafine o La’ulu i Fagalua, i Fa'ala i Palauli, fa'ae'e le gafa o Afoa. Toe usu Tupua Fuiavailili i le afafine o Matiu i Sale'imoa, fa'ae'e le gafa o Galumalemana. Galumalemana la lea e i ai lana taotolima, e ta'u nei o le taotolima a Galumalemana, na maua ai le gafa o Aloali'i. Usu Tupua Galumalemana iā Galuegapapa fa'ae'e le gafa o Tā’isi, ma Lefuamemea, ma Nofoasaefā. Usu iā Leteletaema le alo o Leleisi'uao, i Palauli, fa'ae'e le gafa o Tualaulelei. Toe usu iā Iliganoa le alo o Leota i Solosolo fa'ae'e le gafa o Tūpōlesava, o Pulepule lea i Solosolo. Usu loa iā Falenaoti, o Tuala, ma Salā i Saluafata. 2 Usu loa iā Sauimalae le alo o Tuimaleali'ifano fa'ae'e le gafa o I'amafana, ma Uauaapua'a ma le teine o Seuta'atia. O le taotolima lea a Galumalemana, e ta'u le o le taotolima a le Tupua Galumalemana. E valu tama, sefulu teine, o le gafa lea o Aloali'i. Usu loa Su'afaigā iā Sugaluopea le alo o Va'afusuaga fa'ae'e le gafa o Gautusa ma Lea'utulī. Usu Gautusa iā Fea’isili le alo o Tuala i Lealatele fa'ae'e le gafa o Su'a Siliali’i ma le teine o Leumufonotasi. Usu mai Tamaseu i Apia iā Tofoipupū le alo o Ufagalilo i Faga, fa'ae'e le gafa o Tamaseu II. Usu Tamaseu II iā Leumufonotasi fa'ae'e le gafa o Laumatia, ma Su'a Talavā. 

O le a ta'atia le gafa lea a'o le a se'i fa'ausu Manusamoa mai Falealili. 

Usu Manusamoa mai Falealili iā Uluitagifa le alo o Aumalosi i le Solo i Fusi, Safotulafai, fa'ae'e le gafa o Lelua’aumalosi. Usu Lelua’aumalosi iā Tu'uausoa le afafine o Se'emanu i Lano, fa'ae'e le gafa o Fasafasaleafa ma Tuisaemo. Usu Tofa Si'umalae iā Fasafasaleafa, fa'ae'e le gafa o Peone ma Tofa Leilua. Usu Tofa Si'umalae i le teine Asaga, fa’ae’e le gafa o Tofa Tavaga. Usu Tofa Tavaga i le afafine o Lemalu i Pu’apu’a fa'ae'e le gafa o Salope ma Tuipologa. Toe usu Tofa Tavaga i le afafine o Lealaisalanoa, o le tama o Lea'uma. Usu iā Sala'a i Sapapali'i iā Peone fa'ae'e le gafa o le teine o Matāniu. Usu loa Taugaele i Lalomalava iā Matāniu fa'ae'e le gafa o Atiulagi. Usu mai Mala’itai i Safune iā Tiulagi fa’ae’e le gafa o I’iga ma Siō. Usu Fa’amuliifi iā Sinaavele i Vailima fa'ae'e le gafa o Fa'aolasā. Usu Fa'aolasā iā Taufaimanu le alo o Tuimanu'a fa'ae'e le gafa o le teine o Sinamomoemaleula. Usu le Tuiā'ana Sagate iā Sinamomoemaleula, o Leuli ma Le'efa, o Lea'ufueloloa ma le La'autuivanu. O Leuli ma Le'efa, o Seumanutafa ma To’omalatai i Apia, a'o Lea'ufueloloa ma le La'autuivanu, o Lēmalu ma Lēmamea. O tama ia na ō ‘ese ma lo la fale e ta'u nei o le “Fale na To’ese”, o Lemalu ma Lemamea. Usu Su'a Siliali'i iā Luafaletele le alo o Segi i Sa'aisa'ai fa'ae'e le gafa o le teine o Fa'aitaita. Usu mai Tofa Lea'uma iā Fa'aitaita fa'ae'e le gafa o Atuō, ma Uialatea, ma le teine o Talaleu. Usu le Tuiatua Aumuatagafa iā Lefasa le teine Eva fa'ae'e le gafa o Leniu Tuiatua. Usu Leniu Tuiatua iā Mulivaigaoā, le teine Solosolo fa'ae'e le gafa Lemafaitu'uga. Usu Lemafaitu'uga iā Tuitogamaa'atoe fa'ae'e le gafa o Malietoa Taulapapa. Usu Malietoa Taulapapa iā Fatumiti fa'ae'e le gafa o To'omata, toe usu i le teine Sataoa, o Seiuli. Usu loa i le teine Solosolo, o Leota ma Leulua'iali'i. O tagata la ia e to'afa e tā'ua nei o le “Taofia a Taulapapa”. O Seiuli, o Leota, o Leulua'iali'i, o To'omata. O le “Taofia” lenā a Malietoa Taulapapa. Usu Su'a Talavā iā Peone fa'ae'e le gafa o Tialole. Usu Tialole iā ‘Āigaomanu le afafine o Letuavao i Asaga fa'ae'e le gafa o Mo'ola. Mo'ola lea na suafa iā Tofa i Saipipi. Usu Tofa Mo'ola iā Taesega le afafine o Moananu i Mulifanua, fa'ae'e le gafa o Masani. Usu mai Fuga Mita i Tapu’ele’ele iā Masani fa'ae'e le gafa o Taesega II. Usu Tauiliili i Fatausi iā Taesega II, o Fuga Fa'amata'u lenei e tautala.

TALA I LE TAMA'ITA'I O LEUTOGITUPA'ITEA LE AFAFINE O MULI'AGALAPAITAGATA

Sa nofolua Leutogitupaitea ma le isi fafine i Toga iā Tuitoga Faisautele, ‘e fanau le fafine Toga ‘ae lē fanau Leutogitupaitea. Sa ‘avea lea ma ala ‘e tigā ai le loto o Leutogi ma fa’a tupu a’e ai i lona loto le matau’a i le fafine Toga ma lana tama, auā sa fa’amaualuga ai fo’i le loto ‘o le fafine Toga, ma fa’apea ifo ‘e sili ona tāua ia, nai lo ‘o le fafine Sāmoa. I le tasi aso na alu ai le tā’elega a le masiofo o Tuitoga, ona fai atu lea o le fafine Toga iā Leutogi e fa’atali atu ma si ana tama ‘ae se ‘i muamua ona alu ifo ia ‘e tā’ele. Na maua tonu ai iinā le avanoa o Leutogi ‘e fa’ataunu’u le mea ua leva ona ia fuafuaina, o le fasiotia lea o le tama a le fafine Toga. Na ia tutui loa lea o le ulu o le pepe i le tuāniu ona oti ai lea. 

Na to’atama’i lea o le Tuitoga ona o lenei mea ua faia ‘e lana masiofo Sāmoa, ona fa’atonu ai lea ina ia susunu ola le fafine Sāmoa. Sa fa’ati’eti’e Leutogi i luga o le maga o le la’au ‘o le fetau, ona la’u ane ai lea o fafie ua tele lava ma faaputu i lalo ifo ‘o le fetau. Ua oo ina ua lava, ona tutu ai lea o fafie i le afi, ma ua ta’ape ese tagata ae tu’u ai le fafine Sāmoa ia mū ai i le afi ma oti ai. Ae peita’i na ‘ese le mea na tupu, na felelei mai pe’a ‘e selau ma selau, ‘e fa’apea le talitonuga sa felelei mai i laufanua o Sāmoa ma taunu’u i le motu tu’ufua na susunu ai le tama’ita’i. Ua latou tapē le afi ‘i ā latou vai, ona lavea’ina lea ‘o Leutogi. 

I le taeao na soso’o ai, na usu mai ai tagata Toga, ua latou ofo ua latou maua mai o lo ‘o ola pea Leutogi. Ona fa’apea atu ai lea o Leutogi, ōmaia ‘ua tatou toe feiloai i magā fetau ola. Ua maua ai i lenei vaega o le tala se tasi igoa tāua tele i Sāmoa na ‘avea ai ma ao i le motu o Salāfai ‘ātoa ma se muagagana ua fa’aaogāina pea ‘e failauga pe ‘ā vagana fetalai ma ni mālō. 

O le igoa ‘o Tonumaipe’a ‘o le uiga ‘o le tonu na ‘aumai e pe’a, fa’atatau lea i le lavea’ina o Leutogi ‘e le lafu pe’a. 

O le muagagana, “ua tatou feiloai i magā fetau soifua”, ‘e fa’atatau i le ola pea o Leutogi i luga o le maga o le la’au ‘o le fetau. 

Ona toe fa’atonu atu lea e Tuitoga ‘e ‘ave Leutogi ‘e tia’i i le motu tu’ufua sa mau ai se aitu taufe’ai lava ma le faamoemoe ‘o le ‘ā ‘ai ma tagatavaleina ai le tama’ita’i o Leutogi ‘e le aitu ma oti ai loa. Peita’i sa ‘ese foi le mea na tupu, sa lē mafai ona latalata mai le aitu iā Leutogi, sa na ‘o le  tolotolo mai ma fa’apuna lea ma tilotilo mai iā Leutogi. Ona maua ai lea o le isi igoa ua avea mulimuli ane ma sa’oao i le Alataua ma Saleutogi i Salāfai. 

O le igoa ‘o Tilomai. Sa fa’atatau tonu i le tilotilo mai o le aitu iā Leutogi. Fai mai le tala ‘ā o’o ina fia ai Leutogi ona fai lea ‘o le umu, ma sa lē maua lava se lau fa’i po ‘o se isi lava mea ‘e taufi ai le umu, ona la’u ane lea o iliili ua fai ma tau ‘e taufi ai pe tanu ai le suāvai pe ‘ā pūlou, ona maua ai foi le isi igoa o Tau’ili’ili. 

Na o’o i le tasi aso ona ui ane ai lea o le folauga a le Tuiūea, le tupu o Uea (Wallis) i tala ane ‘o le motu lenei. Ona afe ane lea ma ‘ua ‘ave loa Leutogi, na la nonofo ai lea ma Tuiūea ma ua fanau ai Leutogi lana tama tane iā Tuiūea ma fa’aigoa iā Fa’asega.

Ona usu lea ‘o Tuiūea iā Leutogitupaitea fa’ae’e le gafa o le tama ‘o Fa’asega. O le tama lenei o Fa’asega na fai ‘i ai lona tina o Leutogitupaitea e fa’apea, “sau ia iinā alu i Sāmoa ma ‘ave igoa nei ‘i lo’u ‘āiga, ‘o le suafa Tauiliili ma le Tonumaipe’a. 

Usu Fa’asega iā Lologatui le afafine o Folasāitu i Falelima fa’ae’e le gafa o le teine o Finetele. Usu mai Tufugatasi iā Finetele, fa’ae’e le gafa o le teine o Uluifuga Fulisiailagitele, fa’ae’e le gafa o le teine o Fa’aletamole. Usu mai Pāuna i Safotu iā Fa’aletamole, fa’ae’e le gafa o le teine o Filisaoina. Ae usu mai Pulusau i Iva, iā Filisaoina, fa’ae’e le gafa o le teine o Vaoita. 

Usu Fotulafai iā Vaoita, fa’ae’e le gafa o le tama o Letufuga (Tufugatasi), toe fa’ae’e le gafa o Le’aula, ma le teine o Lupelele. 

O alii nei na lā sa’ilipule iā Malietoa Leupoluosavea. Sa tū le lupe a le isi i le la’au o le asage, ae tū le lupe ‘a le tasi i le la’au ‘o le sogā. O lona uiga ‘o le loto ‘o le asage ma le loto sogasogā i le fia fai pule. O Malietoa lava na avatu ai le pule ‘a Safotulafai ma Sale’aula. O le pule lenei na usu ai le fono i Fuifatu.