Na 'amata mai lava faia fa'atumua o 'Upolu i talatu'u mai le vavau e uiga 'i tofitofiga a Tuia'ana Pili'opo i lana fanau:

Tua 'i le Itumalo o Atua

Ana i le Itumalo o A'ana

Saga i le Itumalo Tuamasaga

Tolufale i le Itumalo Aigailetai

Fai mai le tala Fa'a-Upolu:

O ulua'i "Tumua" lava ia o Samoa, ma 'o ulua'i to'oto'o fo'i ia o le atunu'u i o latou Itumalo Mavae (Traditional Districts). O faia la fa'atumua o Tua, Ana, Tuamasaga ma Tolufale, 'e fa'asino lea i le 'upu e ta'u o le "USO TU'OFE", 'aua 'e tama fa'atasi latou 'uma ia Tuia'ana Pili'opo ma tina fa'atasi ia Sinaletava'e le afafine o Tuia'ana Tava'etele. O le uiga la 'o le 'upu "Tumua" i le aganu'u, 'o le nu'u e tu muamua i luma 'o le atunu'u. O nu'u 'ua tu'u 'i ai le va'aiga o Itumalo ta'itasi 'e latou te faia 'upu o le atunu'u ma latou pulea mea 'e fai o le aganu'u.

O TUMUA O LO 'O I LE MOTU O UPOLU

O nu'u nei o Upolu 'e ta'ua o "Tumua" i nei aso ma o latou Itumalo 'e iai:

O LE TUMUA O LUFILUFI E I TOTONU I LE ITUMALO O ATUA

O Atua i matu, 'e 'amata mai i Uafato i Fagaloa e o'o i Luatuanu'u. 

O Atua i saute, 'e 'amata mai i Ti'avea i Aleipata 'e o'o i Matatufu

O Falealili, 'e 'amata mai i Sapo'e e o'o i Saleilua

O LE TUMUA O AFEGA E I TOTONU I LE ITUMALO O TUAMASAGA

O Tuamasaga i matu, 'e 'amata mai i Lauli'i e o'o i Tufulele

O Tuamasaga i saute, 'e 'amata mai i Si'umu e o'o i Sa'anapu

E aofia ai ma Salamumu, peita'i o Salamumu e fai Itumalo fa'afaipule i Sale'aula Lealatele i Savai'i

O LE TUMUA O LEULUMOEGA E I TOTONU I LE ITUMALO O A'ANA

O A'ana i matu, 'e 'amata mai i Faleasi'u e o'o i Sama'i i Falelatai

O A'ana i saute, 'e 'amata mai i Matafa'a e o'o i Matautu i Gagaifoolevao i Lefaga.

O le Itumalo o A'ana e aofia ai 'Aigailetai

O Tolufale sa nofo i 'Aigailetai ma fesoasoani mai i ona uso i Upolu ma Savaii

E ui lava la ina 'ua 'uma tofitofiga o pule'aga ma nofoaga o le fanau a Tuia'ana Pili'opo, 'ae le 'i ma'oti lelei o latou tua'oi tau lau'ele'ele ma nu'u. O le ala lea 'o le fetaua'i ma le femisa'i 'o o latou tupu ma o latou ta'ita'i, se 'ia o'o lava ina fai a latou taua ma fe'ino'inoa'i ai; 'ona 'o le fia pule aoao o tagata. O le mafua'aga lea 'o le osofa'ia 'e Toga a latou faigamalo ma fa'ato'ilalo ai o tatou tamali'i, 'ae nofo pologa ai le atunu'u 'atoa i lalo o faiga fa'apologa a tagata Toga. 'O se matua to'ilalopopo o Samoa 'e le ma fa'amatalatalaina. 'Atonu 'o le ala lea na le faia ai se taeao fa'ailogaina i le talafa'asolopito, 'e uiga 'i le tutuli'esega o Toga i fafo mai lau'ele'ele o Samoa.

Ina 'ua tula'i mai le fanau totoa ma le loto tetele a Leatiogie Fe'epo, 'o Tuna, Fata ma Ulumasui na lagaina le to'ilalopopo o Samoa, 'ona saunoa ai lea o Leatiogie e fa'apea:

"Samoa, 'o la'u fanau lenei na latou lagaina le to'ilalo o Samoa ia Toga, ma 'o le 'a tu lava la latou pule ia Samoa 'atoa."

Ona fai ai loa lea 'o le toe fa'atulagaina o le "MALO FOU" e fa'atatau i le tagata ma lana pule'aga e fa'apea:

O Lealali, 'o le 'a te'a i A'ana ma lona tumua e tausi e Leulumoega, ma 'ia o'o lana pule i Savai'i

Na usu Lealali ia Fotusili le alo o Leutele (Leuteleleiite) i Falefa, fa'e'e le gafa 'o Levaogogo.

Na toe usu ia Solofuti le alo o Tauai i Fasito'o-Tai fa'ae'e le gafa 'o Sausi.

Ona toe usu fo'i lea ia Malelegaoleto'elau le alo o Folasaitu i le afio'aga i Iva fa'ae'e le gafa o Tupa'imatuna, Tupa'ilelei ma Tupa'isina (Tupa'isiva).

Sa tofia Lealali 'e lona tama 'e alu ma lona "tumua" ma lona "Itu'au" ma le "Alataua" e nofo i le itu i Sisifo o Upolu, ma aofia atu ai ma le motu o Savai'i. Ona alu lea 'o Lealali tu'u lona "tumua" ia Latai ma Se'ela, 'ae peita'i ane 'ua toe sau Lealali 'ua 'ave'ese le "tumua" mai ia Latai ma Se'ela 'ae tu'u i lana fanau o Levaogogo ma le 'Aiga o Sausi ma tofia loa e nonofo i Leulumoega. 

E omai le fanau a le fafine Savai'i i so latou tofi, 'ae fai atu 'i ai Lealali 'e o latou te nonofo i Savai'i 'e ali'ita'i 'i ai lena motu. Manatua fo'i 'o le usuga a Lealali i le teine Fa'asalele'aga lea 'e tutupu mai ai le "ao" a Tupa'i.

'A 'o Tuna 'o le 'a nofo i Tuamasaga i matu ma lona "Itu'au e faleo'o i ai faigamalo". 

O Fata 'o le 'a te'a i Tuamasaga i saute ma lona "Alataua 'e tua i ai faigamalo".

O Savea 'o le a suafa ia "MALIETOA" 'e nofo i Malie ma lona "tumua 'e leo 'e 'Auimatagi ma Tuisamau".

'O lona uiga la, 'o fa'alupega ia o "Tumua ma Pule", "Itu'au ma Alataua" na maua mai lava i saunoaga ma tofiga a Leatiogie. E foliga mai la i tofiga nei a Leatiogie, e pei e fa'apito augafa 'ua na'o le Tuamasaga ma A'ana, 'ae fa'apefea isi itumalo 'o le atunu'u 'e pei o Atua 'atoa ma Savai'i.

O le tala moni lava, sa fesoasoani fo'i "ALO O LE TUIATUA" e pei ona iai tama o "Tapu'a'au" ma "Tapuloa" i le tutuli'esega o Toga i fafo ma Samoa. E ui 'ina 'ua fa'atama'ia o la ola, 'a 'o lo 'o gagana mai o la tulivae 'o lo 'o i lau'ele'ele o A'ana.

Peita'i, 'e fa'alogo mai "Suga" ma "Paepule" mai Aleipata 'ua 'uma tofiga a Leatiogie ma 'ua pulea 'e Malietoa le malo, 'ona omai lea 'e 'ai'oi ia Malietoa Savea se 'i toe sasa'a le fafao ma toe filifili, 'ae tu'u mai se isi "tumua" mo le itumalo o Atua. 'Ona 'ave ai lea 'o le "tumua" sa ia Auimatagi mo Leifi 'ae 'avea  "Malie ma laumua o tumua 'e tausi e Tuisamau".

O lenei la tofiga 'ua feso'ota'i ai faia fa'a-tumua o itumalo o Upolu ma 'ua 'avea pea ma va'aiga a Samoa 'atoa i lana aganu'u ma mea e fai. O le tofiga lenei na fa'ato'a vaevae ai "faleali'i" 'o le atunu'u. O "faleali'i" muamua nei o le malo fou 'ina 'ua tula'i mai le fanau o Leatiogie.

O Lealali, Savea, Suga ma Paepule

O Upolu la, e nofo a "Tumua".

Ua fa'aigoa motu laiti nei o Manono ma 'Apolima o le "Aigailetai" 'ona 'e motu 'ese i le alofitai o A'ana; 'a 'o lo 'o afifio ai ali'i o 'aiga maualuluga o le atunu'u.

Manatua fo'i 'o le fanau tama a Luafataali'i o Manava ma Puna. Sa nofo Manava i Manono 'ae nofo Puna i Faleapuna i Anoama'a. 'O lona uiga la 'e uso tama, 'e uso fo'i o la Itumalo e pei ona iai 'Aigailetai ma le Va'aofonoti; 'a 'o le fa'alavelave e vavamamao tele. 'O 'Aigailetai i le moana loloto o A'ana 'a 'o le Va'aofonoti i le vaomatua loloto i le mea e tele ai mauga ma vanu o Fagaloa 'o le Itumalo o Atua.

'Ua 'avea ia Itumalo ma Itumalo tuma'oti 'ona 'o le malolosi i le faiga o taua mo su'egamalo a le Tuiatua ma le Tuia'ana. Sa fai o la fuava'atau.

O le Va'a o Manono sa ta'u 'o le "Va'atau o Nafanua".

O le Va'a o Fagaloa sa ta'u o le "Va'a o Fonoti".

E masani ona galulue felagolagoma'i i le faiga o taua tetele a le atunu'u ma manumalo so'o ai.

O Tolufale o le atali'i laitiiti o Pili po 'o Tuia'ana Pili'opo. Na nofo lava ia i Manono 'ona 'o le tofiga a Pili i lana fanau. 'O le uiga 'o le igoa Tolufale, 'e tolu fale 'o le 'Aiga Taua'ana sa fesi'ita'i ai le gasegase fafine 'o le masiofo 'e fa'atali ai le fanau mai. 'Ina 'ua matua Tolufale, 'ona faiava lea i le tama'ita'i o Sinalaufelo le tama a Utu ma Agi i Manono lava fa'ae'e le gafa o tama nei 'e to'alua o:

1. Luatutu

2. Luafataali'i

Sa nofo Luatutu i Utuagiagi 'ae nofo Luafataali'i i Faleu.

Usu Luatutu i le tama'ita'i o Filimalefua le alo o Amiatu i Leulumoega fa'ae'e le gafa o Mulipola ma Taupa'u, 'ae usu Luafataali'i i le tama'ita'i o Sinataeoapai i Manono fa'ae'e le gafa o Puna, Manava ma le teine o 'Ulalemamae (f).

Ua toe usu Luafataali'i ia Lelapuisalele le afafine o Malalatea i Sala'ilua fa'ae'e le gafa o Lei'ataua Lesa.

Ona toe usu fo'i lea o Luafataali'i ia Sinatapaoalofi le alo o Vele i Sapapali'i fa'ae'e le gafa o Papali'i Palemafuta.

Usu Papali'i ia Fa'alulumaga le afafine o Letufuga i Safotulafai fa'ae'e le gafa o Alaalatoa, Tuma'ai ma Fitimau'ula.

Ua toe usu Papali'i ia Fafaguolesau le alo o Tuiaea i Vaipu'a fa'ae'e le gafa o Papali'i Fa'atalitali'aiga.

Ua toe usu ane Lealuga o Sataua ia Fafaguolesau fa'ae'e le gafa o Togia i Sagone ma Lautolo i Mulifanua.

O usuga la nei 'a le fanau a Pili 'ua to'atele ai tamali'i o Manono i le motu o Savai'i. 'Afai la taua a le atunu'u, 'e 'aufa'atasi lava Manono ma Savai'i.

O le mau a Samoa mai i talatu'u, sa na 'o le lua lava "pule" sa nofo a'i Sava'ii mai le 'amataga, peita'i na o'o atu lea le 'auuso lenei, le fanau a Leatiogie 'i Savai'i ma mea "Fa'a-malietoa" 'ona vaevae ai loa lea 'o Savai'i 'i ona Itumalo mavae 'e ono ma 'ua fa'aigoa loa o "Pule e ono".

Sa vave lava ona sosolo lenei "pule" 'i Savai'i 'ona 'ua fa'atagataina le motu i feusua'iga a Laifai ma lona atali'i o Lafai mai le laina o Lealali le atali'i o Leatiogie Fe'epo. 'O le 'aiga fo'i lenei na mafua ai le suafa "Salafai" po 'o Savai'i mai anamua

Ua iloga le aoga o Tupa'imatuna ma Laufafaitoga ma le la fanau i le motu o Savai'i po 'o Salafai. Na 'amata mai lava ia:

Va'asiliifiti lea sa nofo i Vaisa'ulu i 'Iva

Ututauaofiti lea sa nofo i Matautu i Savai'i

Tauaofiti lea sa nofo i Sataua

Lelegaofiti lea sa nofo i Salega

O le teine o Fotuosamoa lea sa nofo i Safotu.

Ona usu mai lea 'o le tagata e igoa ia Veletoa i le tama'ita'i lenei o Fotuosamoa fa'ae'e le gafa o le tama o Seveona. O Seveona la lenei na taunu'u mai 'i ai le Le'asapai, 'o le "pule" ma le "fono" mai ia Tagaloalagi. 

O le mau Fa'a-Savai'i e fa'apea, 'o "pule" muamua lava ia o Savai'i 'ae fa'ato'a o'o atu mulimuli mea Fa'a-malietoa e iai Letufuga ma Le'aula.

Na usu Fotulafai ia Vaoita le tama'ita'i Salelologa fa'ae'e le gafa o Letufuga ma Le'aula ma le teine o Lupelele. O tama nei o Letufuga ma Le'aula na malaga ia Malietoa i Upolu mo ni o la "tumua". Sa tula a la sega i le soga ma le asage. Na taunu'u ia Malietoa ma ta'u 'i ai lo la mana'o, 'ae saunoa ane 'i ai le ali'i e fa'apea: "Omai 'iina o 'ia Li'o i Si'umu na te mate maia lo 'oulua fili." Ona o lea o tama nei o Letufuga ma Le'aula ia Li'o i Si'umu, 'ae tali ane 'i ai Li'o, "Omai 'iina o 'i luma, tau ina 'ua fa'apopo i le Vaiutufua, 'ae ta'ele i le Vaisuifua, 'ae fa'atata i Palalaua." Ae se 'i fa'aofo i Malie sou lua tali. 

E le 'i maua la ni o la "tumua" 'ae na 'o o la "pule".

O PULE NEI E ONO I LE MOTU O SALAFAI I ASO NEI

O Safotulafai i le Fa'asalele'aga. O Fa'asalele'aga 'e 'amata i Tafua e o'o i Pu'apu'a

O Sale'aula i le Gaga'emauga. O Gaga'emauga 'e 'amata i Patamea e o'o i Salei'a

O Safotu i le Gagaifomauga. O Gagaifomauga 'e 'amata i Manase e o'o i A'opo

O Asau i le Itu o Asau ma Falealupo. E amata i Asau e o'o i Falealupo

O Satupa'itea i le Itu Salega. E aofia ai Satupa'itea ma Si'uvao e o'o i Sagone

O Palauli i le Itumalo o Palauli. O Palauli 'e 'amata i Fa'ala e o'o i Gaga'emalae. O Palauli le falefa 'e 'amata i Gataivai e o'o i Papa. O Palauli i Sisifo 'e 'amata i Taga e o'o i Gaga'emalae

O Savai'i la, e nofo a "Pule".